21.11.1963
Efri deild: 16. fundur, 84. löggjafarþing.
Sjá dálk 892 í C-deild Alþingistíðinda. (2215)

73. mál, Stofnlánadeild landbúnaðarins

Flm. (Páll Þorsteinsson):

Herra forseti. Frv. þetta um breyt. á l. um stofnlánadeild landbúnaðarins, landnám, ræktun og byggingar í sveitum er flutt af öllum þm. Framsfl., sem sæti eiga í þessari hv. d. Ég mun nú gera með nokkrum orðum grein fyrir þessu máli.

Það er augljóst, að hagkvæm stofnlán til atvinnuveganna eru mjög nauðsynleg og óhjákvæmileg til uppbyggingar og þróunar í hverri atvinnugrein sem er. Þetta á þó jafnvel sérstaklega við í landbúnaði, því að landbúnaðurinn ávaxtar ekki ört þá fjármuni, sem í honum eru bundnir, og hagkvæm stofnlán eru honum afar mikilvæg. Þær framkvæmdir, sem gerðar eru í ræktun og byggingum, eru ekki einungis fyrir þá kynslóð, sem framkvæmdina gerir, heldur fyrir framtíðina, þannig að komandi kynslóðir njóta góðs af þeim framkvæmdum, sem gerðar eru í þessari grein. Það er langt síðan þetta sjónarmið var viðurkennt á hv. Alþingi og stofnaðir vorn byggingarsjóður og ræktunarsjóður, sem áratugum saman hafa veitt hagkvæm lán til landbúnaðarins, og hefur starfsemi þessara sjóða verið afar mikilvæg. Fjárhagsgrundvöllur þessara sjóða mátti heita traustur lengst af, þannig að í árslok 1957 er talið, að hrein eign ræktunarsjóðs og byggingarsjóðs hafi samtals numið yfir 100 millj. kr. Áður en til gengisfellinganna kom, sem röskuðu mjög hag sjóðanna, var þessum sjóðum aflað fjár til útlána með ýmsu móti. Þeir höfðu að sjálfsögðu nokkurt eigið fé til umráða. Þeim hafði verið aflað lánsfjár af innlendu fjármagni, m.a. af greiðsluafgangi, sem varð hjá ríkissjóði, og til þess að létta þeim aðstöðuna var sumum af þessum lánum breytt í óafturkræf framlög með sérstökum lagaákvæðum, sem sett voru hér á hv. Alþingi. En þegar þessar fjáröflunarleiðir dugðu ekki, var gripið til þess ráðs að afla stofnlánasjóðunum allverulegs fjármagns til útlána af erlendu lánsfé. Vegna þess höfðu gengisfellingarnar mjög áhrifarík :íhrif á hag sjóðanna. Talið er, að vegna yfirfærslugjaldsins 1958 og gengisbreytinganna 1960 og 1961 hafi sjóðirnir orðið fyrir halla, sem nemur samtals 131.4 millj. kr. Og þetta skiptist þannig, eftir því sem opinberar tölur segja, að halli vegna yfirfærslugjaldsins 1958 er 31.7 millj. kr., en halli vegna gengisfellinganna 1960 og 1961 samtals 99.4 millj. kr. Nú var það ríkisvaldið, sem ákvað gengisfellingarnar, og þær voru ekki fyrst og fremst gerðar vegna atvinnuveganna, því að höfuðástæðan fyrir gengisfellingunni 1960 var sögð vera sú, að það þyrfti að ná jafnvægi í þjóðarbúskapnum gagnvart viðskiptum þjóðarinnar út á við og jafna halla, sem orðið hefði á utanríkisviðskiptunum, en það var beint tekið fram, að miðað væri við, að hagur bátaútvegsins á þorskveiðum yrði svipaður eftir gengisfellinguna og áður hafði verið. Þegar ríkisvaldið gerir svona róttæka ráðstöfun í fjárhagsmálum þjóðarinnar, sem er grundvölluð á því að jafna halla í viðskiptum við útlönd, er það alls kostar rökrétt og eðlilegt, að það sama ríkisvald taki að sér að ,jafna þann halla, sem varð af þessum sökum hjá stofnlánasjóðum landbúnaðarins, því að bændastéttin, sem á að njóta starfsemi stofnlánasjóðanna, réð vitanlega engu um þær aðgerðir, sem ríkisvaldið gerði að þessu leyti. hetta sjónarmið hefur verið túlkað mjög skýrt, m. a. í tímariti bændastéttarinnar, en þar hefur ritstjóri Árbókar landbúnaðarins komizt svo að orði um þetta atriði:

„Ef ríkisvaldið hefði viljað viðurkenna þetta drengilega og opinskátt," — þ.e. a.s. þann halla, sem varð á sjóðunum vegna gengisfellingarinnar, — „hefði eigi þurft neina nýja löggjöf, heldur hefðu sjóðirnir getað haldið áfram í sama horfi og áður, haldið nöfnum sinum, sem vinsæl voru orðin af starfi þeirra. Aðeins hefði þurft að hækka framlag ríkisins í öfugu hlutfalli við verðgildi íslenzkrar krónu og e.t.v. hækka útlánsvexti sjóðanna. Þetta hefði einnig verið viðurkenning á því, sem ritstjóri Árbókarinnar álitur réttast, að bændastétt landsins, sem sjóðanna hefur notíð, eigi allra atvinnustétta minnst sök á verðfellingu íslenzkra peninga og henni eigi því sízt allra að refsa fyrir þá verðfellingu:

Í 2. gr. þessa frv. er svo fyrir mælt, að ríkissjóður skuli greiða hækkun þá, sem orðið hefur vegna breyttrar skráningar ísl. krónu eftir 1. jan. 1960, á þeim erlendu lánum, sem hvíla á stofnlánadeild landbúnaðarins, og greiðsluskylda ríkissjóðs nái til afborgana og vaxta stofnlánadeildar af lánunum og gildi þar til lánunum er lokið. Eins og þetta orðalag ber með sér, er ekki miðað við, að þessari fúlgu sé snarað út í einu, heldur þannig, að ríkissjóður greiði það smám saman, þetta nái til afborgana og vaxta stofnlánadeildar, þar til lánunum er lokið. En með löggjöfinni um stofnlánadeild landbúnaðarins, sem þetta frv. er breyting á, var sú leið farin að lögfesta framlag, sem bændum er gert að greiða inn til stofnlánadeildarinnar. Þetta framlag nemur 1% af heildarframleiðslu landbúnaðarins, en það jafngildir sem svarar 2% af kaupi bóndans. Þetta framlag er í reyndinni skattur af kaupi bóndans, því að það á ekki samkv. lögum og í samræmi við þá framkvæmd, sem á þeim hefur verið, að færast inn sem rekstrarkostnaður, þegar verðlag landbúnaðarins er ákveðið. Þetta er gagnstætt því, sem á sér stað um iðnað og sjávarútveg, því að það gjald, sem iðnaðurinn greiðir til iðnlánasjóðs, er fært sem rekstrarkostnaður samkv. beinum ákvæðum laga um iðnlánasjóð og frádráttarbært, þegar tekjuskattur og aðstöðugjald er á lagt. Og útflutningsgjald á sjávarafurðir, sem einnig hefur verið tekið til samanburðar, er metið sem kostnaður við atvinnureksturinn, þegar gert er upp af hálfu ríkisvaldsins, hvaða aðstoð sá atvinnuvegur þurfi á að halda, eins og oft hefur verið gert á undanförnum árum og áratugum. Þetta sérstaka gjald á landbúnaðinn var lögfest gegn mótmælum fulltrúa bændasamtakanna. Og ályktanir frá aðalfundum Stéttarsambands bænda sýna, að bændastéttin sættir sig ekki við að greiða þennan skatt til stofnlánadeildarinnar. Á aðalfundum Stéttarsambands bænda hafa verið ítrekaðar ályktanir í þessa stefnu og samþykktar þar með yfirgnæfandi meiri hl. atkv. Og nú er svo komið, að því er ég bezt veit, að það er verið að undirbúa það að gera að því gangskör að hefja málsókn á hendur ríkisvaldinu út af þessu framlagi. Þetta sýnir, að meðal bændastéttarinnar ríkir ekki ánægja með þá skipan mála, sem nú er. Það er nú svo margt skoðað út frá sjónarmiði pólitískra flokka, en það eru ekki menn, sem hafa starfað í Framsfl., sem mest beita sér fyrir því að undirbúa þá málsókn, sem ég drap á, og sýnir það m.a., að þetta mál er ekki gert upp frá flokkslegu sjónarmiði innan bændastéttarinnar, enda þarf ekki annað en lesa það, sem bændur hafa um þetta að segja, t.d. frásagnir frá mörgum kjörmannafundum í hreppunum, þar sem þetta mál er tekið upp og samþykkt eindregin mótmæli gegn því lagaákvæði, sem nú er í gildi, og þess óskað eða krafizt, að það verði niður fellt, þannig að allt þetta bendir til þess, að meðal bændastéttarinnar er almenn óánægja með þá skipan, sem nú á sér stað í þessu efni.

Þegar málum er svo komið, er auðsætt, að af þessu leiðir fyrirhöfn og gremju meðal bænda. Þetta hlýtur að vera til leiðinda í þeirri stofnun, sem bændurnir leita til um fyrirgreiðslu á fjármálasviðinu, stofnun, sem hefur það aðalhlutverk að veita bændastéttinni þjónustu, og það er hv. Alþingi til vansæmdar að láta vera lengi í gildi löggjöf, sem þessu veldur.

Í 1. gr. þessa frv. er gert ráð fyrir að fella niður þetta sérstaka gjald, en í þess stað verði tekjur stofnlánadeildarinnar árlegt framlag ríkissjóðs, 30 millj. kr., og auk þess vaxtatekjur. Hugsunin, sem að baki þessu liggur, er sú, að stofalánadeildinni verði séð fyrir starfsfé úr bankakerfinu eða af því fé, sem er til umráða í þjóðarbúinu til útlána, en framlag ríkissjóðs sé hækkað í því skyni að standa straum af vaxtamismun. Ýmsum kann að virðast, að hér sé boginn hátt spenntur, því að 30 millj. sé hátt framlag í þessu skyni. En ef á þetta er lítið og það metið með tilliti til þeirra talna, sem nú koma fram á mörgum öðrum sviðum, og þeirrar miklu veltu, sem nú er í þjóðarbúskapnum, þá er auðsætt, að hér er ekki um mjög háa fjárhæð að ræða. Ég skal aðeins nefna örfáar tölur til samanburðar. Fjárlög ríkisins hafa á undanförnum árum hækkað um 300—400 millj. kr. árlega, og stefnt er að slíkri hækkun nú á fjárl. fyrir árið 1964 frá því, sem er um fjárlög þessa árs. Í fjárl. eru einstakir liðir, sem hafa hækkað, eins og t.d. liðurinn framlag vegna ríkisábyrgða, sem á 5 árum hefur hækkað úr 20 millj. upp í 46 millj., eins og hann er áætlaður í þessu fjárlfrv. Hækkunin er um 130% á 5 árum. Í ræðu, sem einn af ráðh. flutti í Sþ. nú í vetur, upplýsti hann, að bundna spariféð í Seðlabankanum hafi verið 1. okt. s.l. 743.7 millj. kr., en í samanburði við þetta má geta þess, að heildarútlán stofnlánadeildar landbúnaðarins hafa á s.l. 5 árum verið lægst 46 millj. á ári og hæst á s.l. ári 70 millj., þannig að þótt við tökum hámarkið, 70 mill,j. kr. útlán hjá stofnlánadeild landbúnaðarins, er það ekki nema örlítið brot af því bundna sparifé, sem þjóðin á inni í Seðlabankanum, og samkv. síðustu Fjármálatíðindum er mótvirðisfé geymt í Seðlabankanum, að ég ætla, rúmar 200 millj. kr. Þetta eru aðeins örfá dæmi til samanburðar um þær fjárhæðir, sem hér er farið fram á að lagðar verði af mörkum, miðað við ýmsar aðrar tölur, sem um er að ræða í þjóðarbúskapnum. Mótvirðisféð inni í Seðlabankanum er talið í ágúst s.l. 222 millj. kr.

Í 3. gr. þessa frv. er kveðið svo á, að vextir af lánum til íbúðarhúsa í sveitum skuli vera 31/2% og af öðrum lánum stofnlánadeildar 4%. Þetta er sami vaxtafótur og var, áður en efnahagslögin voru sett í byrjun árs 1960. Framsfl. beitir sér fyrir því hér á hv. Alþingi, að vextir almennt verði lækkaðir. Ákvæði þessa frv. er því í fullu samræmi við það meginsjónarmið Framsfl. En auk þess kemur það til, að landbúnaðurinn þolir ekki til langframa að bera háa vexti af stofnlánum. Það fjármagn, sem lagt er fram í því skyni og fest í landbúnaðarframkvæmdum, skilar ekki svo örum arði, að það sé grundvöllur til þess, að það skili háum vöxtum. En það er kunnara en frá þurfi að segja, að landbúnaðurinn er ekki háður eins miklum sveiflum og sumir aðrir atvinnuvegir og veitir þeim, sem við hann starfa, mjög viðunandi lífskjör, þegar sæmilega er að honum búið, og gagnvart þjóðfélagsheildinni veitir landbúnaðurinn öryggi, sem þjóðfélagið í heild á mikið undir að ekki bregðist.

E.t.v. verður því hreyft, að það skipti bændastéttina ekki miklu máli, þó að vextir af stofnlánum hennar séu nokkuð háir, vegna þess að þeir fáist bornir uppi í verðlagi landbúnaðarafurða. Því er nú þannig háttað, að það hefur valdið miklum ágreiningi milli fulltrúa bænda og fulltrúa neytenda, þegar verðlagsgrundvöllur er ákveðinn, hvað eigið fé bóndans, sem stendur í búinu, er lágt metið og vextir af því lágir, og enn fremur séu skuldir, raunverulegar skuldir bænda, naumast teknar svo til greina sem ástæða væri til. Það er því skoðun bænda, að þeir fái ekki að fullu upp borin í verðlagi landbúnaðarafurða þau raunverulegu vaxtagjöld, sem á landbúnaðinum hvíla. En þó að svo sé litið á, að vextir, sem á landbúnaðinum hvíla, komi inn í verðlagsgrundvöllinn, hefur þetta mál mjög mikla þjóðhagslega þýðingu, því að þeim mun hærra sem landbúnaðarvöruverðið þarf að vera, m.a. af þessum sökum, þeim mun hærri eru niðurgreiðslur eða útflutningsuppbætur úr ríkissjóði, eða ef úr því er dregið, þá ýtir það undir kröfur um hækkað kaup, og það er eitt af hinum meiri vandamálum í þjóðfélaginu, hvernig eigi að halda verðlagsþróuninni í föstum skorðum að þessu leyti. Og þegar litið er á þessa fjármuni, sem ríkissjóður innir af hendi og koma inn í fjárlög hvers árs til niðurgreiðslna og útflutningsuppbóta, þá eru það engar smáfjárhæðir, það skiptir hundruðum milljóna króna, en ekki aðeins fáum tugum milljóna, eins og hér er lagt til að árlegt framlag til stofnlánadeildarinnar eigi að vera.

Í 5. gr. þessa frv. er ákvæði um veðdeild Búnaðarbankans. Það er óhjákvæmilegt, að töluverð viðskipti eigi sér stað árlega um kaup og sölu á jörðum. Þó að að því sé stefnt af ríkisvaldinu og bændasamtökunum, að jarðir haldist í byggð og að sem mest festa sé um skipun byggðarinnar, þá vitum við, hvernig þróunin hefur verið að þessu leyti á undanförnum tíma, og jafnvel þó að það tækist, sem því miður eru litlar líkur til, að draga úr þeim fólksflutningum, sem nú eiga sér stað úr sveitum og í þéttbýlið, þá verður samt aldrei hjá því komizt, að um eigendaskipti á jörðum sé að ræða, og veðdeild Búnaðarbankans er ætlað það hlutverk að veita fyrirgreiðslu og fjárhagsaðstoð til þessara viðskipta. En því miður er það nú svo, að veðdeildin hefur um langt skeið skort tilfinnanlega fjármagn til að gegna þessu hlutverki svo vel sem þörf er á. Ég sé í síðustu Fjármálatíðindum, að heildarútlán veðdeildar Búnaðarbankans eru talin í árslok 1961 33 mill,j, kr. Þau hækka verulega eða upp í 100 millj. á árinu 1962, en sú hækkun mun aðallega stafa af breytingum á lausaskuldum bænda í föst lán, þannig að þegar það er frá dregið, þá virðist mér, að heildarútlán veðdeildar Búnaðarbankans muni ekki nema nema 30–40 millj. kr. Mér virðist það eftir þessum tölum, þegar lausaskuldalánin eru ekki tekin með. Ef við litum á þessar tölur, þá sýna þær þá átakanlegu mynd, hvað veðdeild Búnaðarbankans hefur átt við mikinn fjárskort að stríða um langt árabil, og að þær fjárhæðir, sem hér er um að ræða, eru svo lágar, að það gefur auga leið, að þessi starfsemi, eins og hún er nú, fullnægir engan veginn þörfum að þessu leyti.

Í 5. gr. þessa frv. er kveðið svo á, að Seðlabanka Íslands sé skylt, ef ríkisstj. óskar þess, að lána veðdeild Búnaðarbankans nauðsynlega fjárupphæð vegna starfsemi hennar, þó eigi minna en 50 millj. kr., gegn 5% vöxtum. Enn fremur er gert ráð fyrir samkv. 5. gr. frv., að veðdeild Búnaðarbankans verði heimilt að gefa út nýjan flokk bankavaxtabréfa í því skyni að greiða fyrir viðskiptum um kaup og sölu jarða.

Loks er ákvæði um það í þessu frv., að ákveðið verði fast framlag, eigi mínna en 350 þús. kr. á ári, í því skyni að greiða fyrir þeirri starfsemi, sem ráðgerð er í lögum stofnlánadeildina og miðar að því, að veita leiðbeiningar um sem hagkvæmasta gerð bygginga á sveitabýlum, sérstaklega peningshúsa. En þessi starfsemi, sem þó er lögboðin, hefur ekki notíð sín sem skyldi að undanförnu, sökum þess að til hennar hefur ekki verið lagt nægilegt fé.

Ég hef þá farið nokkrum orðum um aðalefni þessa frv. Ef svo kynni að fara, að við athugun í nefnd þættu þær fjárhæðir, sem eru nefndar í frv., of lágar með hliðsjón af hækkandi verðlagi, þá erum við flm. fúsir til viðræðu um að breyta því til hækkunar frá því, sem er tekið fram í frv.

Þá vil ég að allra síðustu gera till. um, að þessu frv. verði vísað til nefndar. Þegar lögin um stofnlánadeildina voru til meðferðar í heild, var um þá lagasetningu fjallað í landbn., og með tilliti til þess, að þetta frv. er breyting á þeim heildarlögum, var á síðasta þingi frv. um sama efni til athugunar í landbn. Hins vegar er í þessu frv. eingöngu um fjárhagsatriði að ræða, og þar sem reynslan hefur orðið sú, að ekki hefur náðst samstaða um málið í landbn., þá vildi ég gjarnan freista þess að kanna, hvort ekki næst betri samstaða í hv. fjhn., og geri það því að till. mínni, að frv. verði nú að þessu sinni vísað til fjhn. að þessari umr. lokinni.