11.03.1965
Efri deild: 53. fundur, 85. löggjafarþing.
Sjá dálk 1141 í B-deild Alþingistíðinda. (1036)

147. mál, Húsnæðismálastofnun ríkisins

Helgi Bergs:

Herra forseti. Það er nú svo um þessar mundir, að ástandið í húsnæðismálum hér á höfuðborgarsvæðinu og raunar í flestum bæjarfélögum öðrum, er nú erfiðara, en kannske oftast áður. Og þetta er ekki komið til af sjálfu sér, heldur liggja til þess þær orsakir, að á undanförnum árum hefur verið minna byggt, en verið hefur áður.

Tölur Efnahagsstofnunarinnar sýna það, að á undanförnum árum a.m.k. á árunum 1960–62, og jafnvei líka 1963, er fjárfesting í íbúðarhúsum minni, reiknað á sama verðlagi, heldur en hún var á árunum fyrir valdatöku þessarar hæstv. ríkisstj. Það er fyrst á árinu 1963, sem fjárfestingin í íbúðum nær svipuðu stigi og á árunum næstu fyrir 1960. En ef litið er á tölu fullgerðra íbúða á þessum árum, — það hefur verið rifjað upp hér fyrir nokkrum dögum, — þá er ástandið enn verra, vegna þess að fullgerðum íbúðum hefur fækkað meira, en fjárfestingin í íbúðunum hefur minnkað.

Af þessu má draga þá ályktun, að íbúðirnar eru nú tiltölulega dýrari, þótt mælt sé með vísitölu til sama verðlags, heldur en áður, þær eru stærri og íburðarmeiri og framkvæmdirnar eru sjálfsagt einnig kostnaðarsamari vegna ýmissa ágalla á skipulagsmálum íbúðabygginganna. Það er í sjálfu sér ekki heldur undarlegt, þó að þetta verði svo, þegar á það er litið, að vaxandi dýrtíð hlýtur að freista húsbyggjenda til að vera öllu djarftækari til stærðar og kostnaðar íbúðar sinnar, heldur en ef verðlag er með stöðugri hætti.

En ástandið í íbúðamálum er, eins og ég sagði áðan, mjög erfitt um þessar mundir og þegar þannig er ástatt, hljótum við að fagna hverri viðleitni til að bæta úr. Það frv., sem hér liggur fyrir til umr. og er fram borið af hæstv. ríkisstj. til fullnægingar loforðum hennar til verkalýðshreyfingarinnar frá því í júnímánuði s.l., er að sjálfsögðu algerlega ónógt til verulegrar lausnar á þeim vanda, sem fyrir höndum liggur, en það er spor í rétta átt í aðalatriðum og því ber að fagna.

Auðvitað er, eins og hæstv. félmrh, vék raunar að, fyrst og fremst verið að reyna að halda til jafnt við sívaxandi byggingarkostnað og það er góðra gjalda vert, svo langt sem það nær. En í rauninni er ástandið í húsnæðismálunum orðið þannig, að full ástæða væri til að endurskoða þau mál öll, bæði löggjöfina og eins framkvæmda- og skipulagsatriði frá grunni; en það frv., sem hér liggur fyrir, er ekki þannig, heldur er það að megin uppbyggingu til svipað þeim lögum, sem í gildi eru, með þeim breytingum, sem leiðir af júnísamkomulaginu.

Eitt helzta nýmæli þessa frv. er það, að farið er inn á vísitölutryggingu þeirra lána, sem þarna er um að ræða, húsnæðismálalán. Það er í sjálfu sér ánægjuefni og sérstaklega okkur framsóknarmönnum, að farið er inn á þá braut að verðtryggja lánssamninga og peningasamninga. Við höfum verið talsmenn þess, að slíkt væri gert, en hér er þó nokkur ágalli á, sem mér þykir rétt að vekja sérstaklega máls á.

Mér virðist sem aðalatriði málsins, þegar verið er að tala um verðtryggingu peningasamninga, sé að tryggja rétt og hagsmuni þeirra, sem spara, þeirra sem mynda það fé, sem þjóðfélagið hefur úr að spila. Verðtrygging útlána er aftur á móti afleiðing af því, nauðsynleg afleiðing þess, ef þeim, sem sparar, er veitt verðtrygging á sínum sparnaði.

Hér er farið hinum megin í þennan vanda. Það er byrjað á því að verðtryggja útlánin, þó að það sé sannast mála, að ráðstöfunarfjár húsnæðismálastjórnarinnar sé aðeins að nokkru leyti aflað þannig, að það sé verðtryggt til eigandans. Og mér þykir í þessu sambandi alveg sérstaklega ástæða til þess að vekja athygli á því, að í 9. gr. þessa frv., þar sem fjallað er um sérstaka iðnlánadeild, sem starfí á vegum byggingarsjóðs ríkisins, þar er, að því er ég fæ bezt séð, ekki gert ráð fyrir því, að þeir, sem af frjálsum vilja leggja fé sitt inn í þessa deild, eigi að fá það vísitölutryggt, heldur stendur, að þeir skuli fá það útborgað að viðbættum vöxtum, sbr. svo 10, gr., þar sem fjallað er um, að slíkt sparifé sé skattfrjálst og ekki framtalsskylt. Þetta virðist mér vera atriði, sem verði að taka til endurskoðunar. Mér virðist ekki eðlilegt, að þeir, sem af frjálsum vilja leggja fé inn í innlánsdeildina, skuli ekki njóta sama réttar þar og þeir, sem leggja þar inn skyldusparnað.

En það er fleira byggt í okkar þjóðfélagi heldur en bara íbúðir. Á sama tíma og bygging íbúða hefur dregizt saman hefur bygging verzlunarhúsa tvöfaldazt eða þrefaldazt skv. skýrslum, sem finna má í Fjármálatíðindum. Engum dettur víst í hug, að þessar byggingar séu eingöngu byggðar fyrir eigið fé þeirra, sem þær eiga, heldur er að sjálfsögðu í þeim fé, sem fengið er frá bönkum og lánastofnunum undir ýmiss konar yfirskini. En það fé, sem í slíkar byggingar er sett, er ekki með neinum hætti vísitölutryggt. Það er dálítið kaldranalegt, að það skuli aðeins vera þeir, sem byggja íbúðir og fá lán til þeirra frá húsnæðismálastjórn, sem þessum kjörum sæta, en verðbólgufjárfestingin í landinu, sem er verulegur þáttur í hinum raunverulegu orsökum dýrtíðarinnar, skuli hafa fé almennings í slíkum framkvæmdum óverðtryggt.

Mér virðist í þessu sambandi ekki óeðlilegt, að menn fari að hugsa um, hvort ekki væri eðlilegt til þess að jafna metin, að einhvers konar verðhækkunarskattur yrði lagður á byggingar, sem þannig er ásatt um. Ég nefni þetta aðeins, án þess að ég hafi um það neina till. að gera á þessu stigi. Mér virðist enn fremur, þegar þær breytingar eru nú gerðar, sem samið var um fyrir 8 eða 9 mánuðum, að þá sé óviðunandi meðferð þeirra, sem hafa átt umsóknir um lán hjá húsnæðismálastjórn á þeim tíma, sem síðan er liðinn.

Það munu hafa verið nær 2.000 umsóknir fyrirliggjandi hjá húsnæðismálastjórn 1. apríl 1964, og þrátt fyrir þau ákvæði, sem hæstv. félmrh. benti á í ræðu sinni áðan um úrlausn fyrir þessa aðila, þá liggur það þó fyrir, að þeir hafa ekki allir fengið úrlausn. En sú úrlausn, sem þeir hafa fengið, er þó miðuð við hinar fyrri hámarksreglur, þó að mér skiljist, að þeir verði að sæta hinum nýju reglum að því er lýtur að vísitölutryggingu. Og kannske er þó hlutur þeirra, sem lagt hafa inn umsóknir sínar eða hafið byggingar sínar á tímabilinu siðan 1. apríl s.l. og til síðustu áramóta, verstur í þessu sambandi og virðist mér full ástæða til þess, að það sé athugað, hvort ekki er hægt að rétta þeirra hlut með einhverjum hætti og hækka lánin til þeirra verulega umfram það hámark, sem áður hefur gilt.

Á hinn bóginn vil ég svo fagna þeim ákvæðum, sem er að finna í þessu frv. um það, að húsnæðismálastjórnin geti veitt sveitarfélögum lán til byggingar leiguhúsnæðis í kaupstöðum og kauptúnum og ég vil taka undir það, sem hæstv. félmrh. hafði um það að segja. Það er að vísu skoðun mín og stefna okkar framsóknarmanna, að æskilegt sé, að sem flestar íbúðir í landinu séu sjálfseignaríbúðir þeirra, sem í þeim búa. En hitt er eigi að síður fyllilega rétt, sem hæstv. félmrh. tók hér fram áðan, að nauðsyn er á því, að talsvert sé af leiguíbúðum í hverju byggðarlagi af ástæðum, sem ég skal ekki endurtaka, þar sem hæstv. ráðh. rakti það áðan.

Ég vil enn fremur taka undir það, sem hæstv. ráðh. drap á, að mér virðist ákaflega ógeðfellt, úr því sem komið er, að þessi lög gildi frá 1. janúar, þó jafnvel að þær reglur um útlán og annað slíkt, sem þar er að finna, verði látnar gilda frá þeim tíma. En þetta er auðvitað atriði, sem verður tekið til athugunar í nefnd.

Þegar við ræðum um húsnæðismálin, eru jafnan fjárútveganirnar, lánareglur og því um líkt, sem taka mest athygli okkar. Og auðvitað er það eðlilegt í sambandi við þetta frv., þar sem þær breytingar, sem það gerir ráð fyrir, lúta einmitt fyrst og fremst að þeim efnum. Og peningarnir eru nú einu sinni afl þeirra hluta, sem gera skal. En það skiptir hins vegar að mínum dómi ekki síður máli, að ástandið hér á landi í byggingariðnaðinum er þannig, að við byggjum dýrar og sennilega óhentugar, heldur en aðrir. Það er ekki bara það, að við byggjum stærri íbúðir og kannske íburðarmeiri heldur en flestir nágrannar okkar, heldur er enginn vafi á því, að ófullkomin tækni og sérstaklega ófullkomið skipulag á mjög verulegan þátt í því, að þetta ástand er í byggingariðnaðinum hér á landi. Af þessum ástæðum hefur mér alltaf fundizt, að 2. gr. núgildandi laga, sem samkv. þessu frv. verður 3. gr. l., sé mjög þýðingarmikill þáttur í húsnæðismálalöggjöfinni og hafi verið vanræktur á þann hátt, sem ekki má halda áfram.

Hátt verð á íbúðarhúsnæði, bæði leiguhúsnæði og eins á söluverði íbúða, er án efa mjög verulegur þáttur í þeim erfiðleikum, sem við höfum átt í hér á Íslandi að hafa sæmilegan frið um kaupgjaldsmálin í landinu. Húsnæðiskostnaður er einn meginþátturinn í útgjöldum allra fjölskyldna og hefur þess vegna mikil áhrif á þarfir allra launþega í landinu og þar með á kaupgjaldsbaráttuna og í gegnum það aftur á samkeppnishæfni og afkomu atvinnuveganna í landinu. Þó að margt sé ógert í hinni fjármálalegu hlið á húsnæðismálunum, er það e.t.v. á þessu sviði, sem við gætum náð mestum árangri, ef við virkilega einbeittum kröftum okkar að því að bæta úr.

Ég held, að það sé mikil nauðsyn, að það sé krufið til mergjar, hvernig á því stendur og í hverju það liggur, að byggingarkostnaður og þar með húsnæðiskostnaður er svo hár sem raun ber vitni hér á landi og það beri að gera það, sem frekast er kleift, til þess að ráða bót á því ástandi. Það er mörgum áhyggjuefni að sjá, að það er enn eins og hvert hús, sem byggt er, sé undirbúið að efnisvali og gerð alveg eins og ekki hafi áður verið byggt og liggur í augum uppi, að sá algeri skortur, sem hér er enn á því, að byggingarhlutar til íbúða séu staðlaðir og staðalmál sett og því um líkt, — skorturinn á slíkum reglum á mikinn þátt í því, að við höfum ekki náð þeim árangri, sem við hefðum átt að ná á þessu sviði.

Í 3. gr. þessa frv. er talið í 13 liðum, hvernig húsnæðismálastjórnin skuli beita sér í þessum efnum og mér sýnist, að þessir 12 liðir séu allir óbreyttir frá því, sem nú er í lögum og raunar má kannske segja, að það sé ekki skortur lagaákvæða, sem hefur gert það að verkum, að ekki hafi náðst árangur á þessu sviði, heldur öllu frekar hitt, að ekki hafi verið aðstaða fyrir hendi af hálfu húsnæðismálastjórnar til þess að framkvæma þessi lagaákvæði eins og æskilegt hefði verið.

Í 9. tölulið þessarar gr. er gert ráð fyrir því, að húsnæðismálastjórnin beiti sér fyrir lækkun á verði byggingarefnis með því að stuðla að hagkvæmum innkaupum. Mér er ekki kunnugt um, hvað húsnæðismálastjórn kann að hafa gert í þessu efni, en mér er ekki grunlaust um, að það muni ekki vera mjög mikið. Það er hins vegar í þessu sambandi ástæða til að minna á það, að af byggingarefni eru greidd há innflutningsgjöld og af sumum vörum til bygginga mjög há. Þegar við vorum hér í þessari hv. d. á s.l. vori að ræða löggjöf um kísilgúrverksmiðju, þótti sjálfsagt að setja þar í ákvæði um það, að verksmiðjan skyldi ekki þurfa að borga tolla af byggingarefni og sama virðist vera upp á teningnum nú, þegar verið er að ræða um hugsanlega alúmínverksmiðju. Þegar slíkir aðilar eiga í hlut, þykir sjálfsagt, að ekki skuli greiddir tollar af byggingarefni. En við getum haldið áfram að innheimta tolla af byggingarefni til bygginga okkar sjálfra og þeir eiga að sjálfsögðu sinn þátt í því háa verðlagi, sem hér er stórfellt vandamál. Ég er þeirrar skoðunar, að afnám tolla á byggingarefni mundi vera verulegt skref í áttina til þess að bæta ástandið í húsnæðismálunum. í 4, gr. þessa frv., b-lið, er gert ráð fyrir því, að ríkissjóður leggi fram 40 millj. til húsnæðismálastjórnarinnar. Ég geri ráð fyrir því, að þessi upphæð slagi nokkuð upp f, kannske hátt upp í þær tolltekjur, sem ríkissjóður hefur af byggingarefni til íbúðabygginga, og mér hafði fundizt það fyllilega athugandi að e.t.v. hefði með meiri árangri mátt fara þá leið að afnema tollana til þess að létta miklum kostnaði af húsbyggjendum og þar með laga það ástand, sem er.

Á það hefur verið bent í umr. um þessi efni, að úthlutun lóða, a.m.k. hér í Reykjavík, muni eiga sinn þátt í því, að óhentug niðurstaða fæst af íbúðabyggingum hér í bænum. Við höfum sjálfsagt allir séð það, að í sumum sambyggingum er einum byggingarmeistara eða byggingarflokki úthlutað einu stigahúsi og öðrum öðru og sjá má stundum blokkir hálfbyggðar þannig, að báðir endar eru komnir upp í fulla hæð, þó að ekki sé búið að byggja nema nokkrar hæðir í miðjunni. Ég geri ráð fyrir því, að við hljótum öll að sjá, að slík tilhögun og vinnubrögð geta ekki verið mjög farsæl í þessu efni.

Það var hér um daginn af hálfu hv. 1. þm. Norðurl. e. minnt á umsögn um þetta atriði í leiðara í Alþýðublaðinu fyrir nokkru, þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta:

„En því miður hefur ekki tekizt að hreinsa húsnæðismálin af óhóflegri gróðastarfsemi, og virðist t.d. lóðaúthlutun í Reykjavík beinlínis vera við það miðuð að hjálpa þeim aðilum, sem hafa húsnæðisskortinn að féþúfu. Það er á almannavitorði, að braskarar græði 100—200 þús. á hverri meðalíbúð, sem þeir koma upp og selja hálfgerða. Engin tilraun virðist gerð af bæjaryfirvöldum til þess að stöðva þessa svívirðu. Jafnframt því sem íbúðarverð er skrúfað upp, m.a. vegna þessarar okurstarfsemi, hækkar leiga íbúða, svo að meðalfjölskylda kemst varla í húsaskjól fyrir minna en 5—7 þús. kr. á mánuði.“

Hér er kveðið svo fast að orði, að það er sagt, að lóðaúthlutun sé beinlínis við það miðuð að hjálpa þeim, sem hafa húsnæðisskortinn að féþúfu. Ég mundi nú ekki sjá ástæðu til þess að gera því endilega skóna, en hitt er víst, að það fyrirkomulag, sem er á lóðaúthlutun, er mjög óheppilegt, svo að ekki sé meira sagt, í þessu sambandi.

Þarna segir í Alþýðublaðinu, að 100—200 þús. kr. af verði hverrar meðalíbúðar, sem braskarar koma upp, muni verða eftir í þeirra vasa. Þetta minnir okkur á það, að óhjákvæmilegt er að gera ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir, að menn hafi húsnæðisvandræði bæjarbúa og landsmanna að féþúfu. Bezta ráðið til þess er að mínum dómi að efla byggingarsamvinnufélögin og verkamannabústaðina og það liggur nú fyrir þessari hv. d., nýkomið frá n., frv. um verkamannabústaði, sem raunar er hliðstætt þessu, sem hér er til umr., að því leyti, að það er um að ræða nokkra hækkun lána, en í raun og veru ekki þá eflingu þessarar starfsemi, sem ég álít að væri nauðsyn á. Ég held, að í skipulagsmálum íbúðamálanna gætum við tekið okkur til fyrirmyndar frændur okkar í nágrannalöndunum á Norðurlöndum, sem hafa komið sínum íbúðamálum í mjög gott skipulag víða, enda munu vera minni brögð að því þar og sennilega mjög lítil, að húsnæðisskortur, sem þó er þar nokkur, á Norðurlöndum t.d., sé hafður að féþúfu.

Ég álít, að hv. heilbr.— og félmn., sem fær þetta frv. væntanlega til athugunar, ætti að athuga þessi mál nokkru ýtarlegar en bara að skoða þetta frv. og þær breytingar, sem í því eru fólgnar frá gildandi l. og það sé fyllilega tímabært að kryfja húsnæðisvandamál okkar enn einu sinni til mergjar og reyna að finna leiðir til þess að leita frekari úrlausnar þessum vanda. Þó að með samþykkt þessa frv. komi nokkru meira fé inn í þetta kerfi en áður, erum við sjálfsagt allir sammála um, að það er algerlega ónóg fé til ráðstöfunar í þjóðfélaginu til íbúðalána og íbúðabygginga, og þarf að auka það. En það þarf líka að gera ráðstafanir til þess, að það dugi betur og um leið létta af almenningi og þar með raunar af atvinnuvegum landsmanna nokkru af þeirri byrði, sem hár byggingarkostnaður og þar af leiðandi há húsaleiga hefur í för með sér. Ég vil því mæla með því, að þetta frv. fái ýtarlega athugun í n. Það kemur mjög til athugunar að gera á því ýmsar breytingar, gera það fyllra í ýmsum atriðum, þar sem hér er a.m.k. að forminu til um nýja löggjöf að ræða og ég held, að það væri full ástæða til þess, að húsnæðismálin, sem eru eitt alvarlegasta viðfangsefni okkar þjóðfélags, væru af þessu tilefni tekin til ýtarlegrar meðferðar og krufin til mergjar hér á hv. Alþingi.