26.10.1964
Neðri deild: 6. fundur, 85. löggjafarþing.
Sjá dálk 89 í C-deild Alþingistíðinda. (2284)

7. mál, vernd barna og ungmenna

Jón Skaftason:

Herra forseti. Ég vil taka undir það, sem hæstv. dómsmrh. sagði hér áðan, að hér er um mikilsverðan frumvarpsbálk fjallað og mjög vandasamt málefni og því tel ég það skipta miklu máli, að í meðförum Alþingis verði mál þetta tekið til gaumgæfilegrar athugunar og reynt að sníða burt vankanta, sem kunna að vera í frv. og kunna að finnast við nánari umr. og meðferð í þinginu.

Mig langar til þess þegar við 1. umr. að hreyfa hér nokkrum aths. við sumar greinar frv. og beina nokkrum spurningum til þess hæstv. ráðh., sem í þessu tilfelli er hæstv. menntmrh., er þetta frv. hefur lagt fyrir hv. Nd., í þeirri von, að hv. menntmn. taki þær aths., sem ég vil hér við 1. umr. koma á framfæri, til athugunar og eins hitt, að ráðh. gefi svör við ýmsum spurningum, sem ég tel að mikilvægt sé að liggi fyrir n., þegar hún tekur frv. til meðferðar.

Í fyrsta lagi vil ég fara nokkrum orðum um ákvæði 12. gr. frv., en að því vék hæstv. menntmrh. í framsöguræðu sinni hér áðan. En 12. gr. frv. gerir ráð fyrir, að fjölga skuli í barnaverndarráði úr 3 í 5, bætt skuli við tveim nýjum mönnum í ráðíð frá því, sem verið hefur samkv. gildandi l. og eiga þessir tveir nýju menn að vera tilnefndir, annar af Læknafélagi Íslands og hinn af Félagi ísl. sálfræðinga. Mér finnst, að fjölgun í barnaverndarráði geti verið dálítið vafasöm ráðstöfun og vafasamt, hvort þetta reynist til bóta. Fyrir mér er spurningin fyrst og fremst sú, að þeim peningum, sem hið opinbera kann að verja til þessara mála, sé varið þannig, að þeir komi að sem beztum praktískum notum, en séu ekki notaðir til þess að koma á fót einhverju víðáttumiklu embættisbákni, sem fyrir fram er ekki hægt að fullyrða neitt um að verði til bóta frá þeirri skipan, sem nú er.

Fjölgun í barnaverndarráði úr 3 í 5 hefur að sjálfsögðu í för með sér aukinn kostnað fyrir ríkissjóð. Í fjöldamörgum greinum má sjá, að gert er ráð fyrir því, að bæði barnaverndarráð og barnaverndarnefndir geti leitað sérfræðilegs álíts í sambandi víð börn og ungmenni, sem þau hafa með að gera, til hvers kyns lögfræðinga, ekki einungis lækna og sálfræðinga, heldur lögfræðinga og hvers kyns annarra sérmenntaðra manna. Ég held því, að þær læknisfræðilegu leiðbeiningar og upplýsingar, þær sálfræðilegu upplýsingar og leiðbeiningar, sem barnaverndarráð kynni að þurfa að fá í vissum tilfellum, sé hægt að fá eftir öðrum leiðum, en þeim að fjölga mönnum í barnaverndarráði. Og það er fleira en þetta, sem gerir það athugavert að mínu viti að binda þetta svona föstum skorðum í sjálfum l. Við vitum, að við lifum á tímum mikillar sérhæfingar, m.a. í læknisfræði, þar sem læknar mennta sig og kynna sér sérstakar greinar læknisfræðinnar, svo sem geðveiki, háls-, nef- og eyrnalækningar og þar fram eftir götunum. Ég hygg, að það geti verið talsverð hætta á því, að ef í ráðinu situr t.d. læknir, þá geti það í sumum tilfellum verið talið nægilegt til þess að veita þær læknisfræðilegu umsagnir barnaverndarráðinu, sem nauðsynlegar eru, sem ekki kynnu að vera eins góðar og þær, sem mögulegt væri að fá, ef væri leitað til sérfræðings einmitt í þeirri grein, er viðkomandi barn kynni að falla undir, vegna þess að læknir sá, sem í barnaverndarráðinu situr, er e.t.v. ekki sérfræðingur í þeirri grein. Þá held ég, að það geti líka verið vafasamt, eins og gert er ráð fyrir í 12. gr., að binda skipun formanns nefndarinnar við það að vera lögfræðimenntaður og kann það að hljóða einkennilega í eyrum ýmissa að heyra lögfræðing lýsa þessu yfir hér úr ræðustól hv. Alþingis. En ástæðan fyrir því, að ég nefni þetta, er einmitt sú, að það er vitað t.d. hér í Reykjavík, að um áratugaskeið hafa vissir menn unnið að barnaverndarmálum, setið í barnaverndarráði eða barnaverndarnefndum. Þessir menn eru ekki nálægt því í öllum tilfellum lögfræðingar, en þeir hafa vegna áratuga starfa fengið sérstaka þekkingu á þessum málum. Ég tel, að þegar ráðh. er bundinn um skipan fjögurra af fimm meðlimum barnaverndarráðs samkv. till. ákveðinna aðila, þá eigi ekki að útiloka, að hann um skipan þessa eina manns í ráðið, ef Alþingi á annað borð fer inn á þá braut að samþykkja fjölgun í ráðinu, sé bundinn við að skipa formann ráðsins endilega lögfræðing og með því móti e.t.v. koma í veg fyrir það, að sem formaður ráðsins yrði skipaður maður, sem hefði áratuga þekkingu á þessum málum, hefði sýnt sérstakan áhuga á þeim og lagt fram mikið starf, í mörgum tilfellum án nokkurrar umbunar eða endurgjalds fyrir, af því að hann hefur áhuga á málinu, þetta eru hans hjartans málefni. Ég tel það mjög vafasamt að útiloka, að slíkir menn gætu orðið formenn í barnaverndarráði.

Þá finnst mér, að ákvæði 36. gr. frv. um stofnun og rekstur athugunarstöðva, sem að vísu er ekki nýmæli, eins og hæstv. ráðh. upplýsti hér áðan í framsöguræðu sinni, séu út af fyrir sig góð. En ég vil vekja athygli á því, að samkv. gildandi l. frá árinu 1947, í 37. gr. l. nr. 29 frá 1947, þá er sú skylda, fortakslausa skylda, lögð á ríkisstj., að hún skuli, eftir því sem fé er veitt á fjárl., setja á stofn og reka hæli, þar sem vistuð séu börn, sem framið hafa lögbrot eða af einhverjum öðrum ástæðum sé nauðsynlegt að barnaverndarráð og barnaverndarnefndir hafi afskipti af. Þetta er búið að vera í l. síðan 1947 og mér er kunnugt um, að á fjárl. nokkurra síðustu ára a.m.k. hafa verið teknar upp fjárveitingar til stofnunar slíks heimilis. Staðreyndin í dag er hins vegar sú, að í landinu er aðeins starfandi eitt slíkt heimili og það einungis fyrir pilta. Það er í Breiðuvík. Hins vegar gerir 37. gr. gildandi l. ráð fyrir því, að það sé, fortakslaus skylda ríkisstj. að stofna annað slíkt heimili fyrir stúlkur. Það heimili er ekki til og ég hygg, að það sé bráðnauðsynlegt, að ríkisstj. beiti sér fyrir því og gangi í, að vistheimili fyrir stúlkur, svipað því og rekið er í Breiðuvík fyrir pilta. verði sett á stofn strax.

Í sambandi við þessa gr. langar mig til þess að spyrja hæstv. menntmrh. að því, hversu háar fjárhæðir samanlagt hafi verið veittar á fjárl. undangenginna ára til byggingar vistheimilis fyrir stúlkur. Vildi ég gjarnan, að hæstv. ráðh. upplýsti það í umr. hér á eftir og jafnframt, hvort hann geti gefið hv. d. nokkrar upplýsingar um það, hvenær byrjað yrði á að reisa slíkt hæli.

Í 37. gr. frv., 2. mgr., segir svo, með leyfi hæstv. forseta:

„Hvert slíkt hæli, svo og hæli, sem rekin kunna að vera af félögum eða einstaklingum, skal hafa sérstaka stjórnarnefnd 3–5 manna, sem skipaðar eru af ráðh. til 4 ára í senn að fengnum till. barnaverndarráðs.“

Nú er mér kunnugt um, að í eina tíð rak félagsskapur í landinu slíkt gæzluvistarhæli, og mér er tjáð af mönnum kunnugum þessum málum, að a.m.k. einn félagsskapur í landinu hafi áhuga á að reisa hæli til þess að veita viðtöku afbrigðilegum börnum, sem hafa lent til meðferðar hjá barnaverndarnefnd og barnaverndarráði vegna einhverra lögbrota eða af öðrum ástæðum. Eins og frvgr. er nú frá hendi hæstv. ráðh., er ekki gert ráð fyrir því, hvort sem það er einstaklingur eða félagsskapur, að eigandi slíks hælis hafi nokkuð um það að segja, hvernig stjórnarnefnd þessa hælis skuli skipuð. Það er ekki gert ráð fyrir því í frv., að hann hafi tillögurétt eða hafi rétt til þess að fá t.d. 1 af 5 stjórnarnefndarmönnum skipaðan í rekstrarnefndina. Þetta tel ég algerlega ranglátt og óeðlilegt í alla staði og vildi beina athygli hv. n. að þessu og spyrja hæstv. ráðh., hvort hann fyrir sitt leyti geti ekki fallizt á, að þessari grein yrði eitthvað breytt í meðförum þingsins, þannig að ef félagsskapur eða einstaklingur rekur slíkt hæli, skuli hann hafa vissan ákvörðunarrétt eða vissan tillögurétt um menn í stjórnarnefnd slíks hælis.

Í 38. gr. frv. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Rétt er barnaverndarnefnd í samráði við sveitarstjórn að semja um meðlag með barni eða ungmenni, er hún ráðstafar í fóstur eða á annan hátt samkv. lögum þessum. Slíkt meðlag skulu framfærendur barnsins greiða, séu þeir þess umkomnir, en ella framfærslusveit barnsins“

Ég held, að heppilegra væri, að meðlagið yrði ákveðið í l. sjálfum, t.d., að það yrði ákveðið tvöfalt eða þrefalt meðlag eins og það er samkv. gildandi tryggingalöggjöf á hverjum tíma. Mér finnst þetta samningsákvæði minna mig dálítið á þá gömlu daga, þegar verið var að koma niður vandalausum börnum á heimilum sem niðursetningum og sveitarstjórnirnar voru að reyna að losna sem ódýrast út úr þessu. Oft á tíðum varð ákvörðunin um meðlagið til þess, að börn komust ekki inn á ágætisheimili, sem annars stóðu þeim opin, því að hreppstjórarnir vildu, eins og þeim bar raunar skylda til, gæta útgjalda viðkomandi sveitarfélaga. Það strandaði þess vegna oft á þessu atriði, að börn gætu komizt inn á sómasamleg heimili. Ég held líka, að það væri eðlilegra um þessar greiðslur, ef framfærandi barnsins sjálfs getur ekki innt þær af hendi, að skyldan til þess að greiða þær yrði lögð á Tryggingastofnun ríkisins, heldur en á framfærslusveit barnsins. Mér finnst það meira í samræmi við þá þróun, sem hefur orðið í „sósíal“löggjöf, bæði hér á Íslandi og á Norðurlöndum, heldur en að gera ráð fyrir því, að sveitarfélagið skuli greiða þetta.

Í niðurlagi 39. gr. frv. segir svo, með leyfi hæstv. forseta:

„Enn fremur skal setja ákvæði í reglugerð, er sporni við vinnu barna og ungmenna með tækjum, er sérstök slysahætta stafar af.“

Ég vil vekja athygli hv. þm. sérstaklega á þessu ákvæði. Af 1. gr. frv. er ljóst, að þegar talað er um börn í frv., er átt við einstaklinga innan 16 ára aldurs, en þegar talað er um ungmenni í frv., er átt við einstaklinga að 18 ára aldri. Þess vegna er það ljóst, að eftir frvgr., eins og hún er nú orðuð, mundi vera óheimilt fyrir hjón í sveit að leyfa barni sínu allt að 18 ára aldri að stjórna t.d. dráttarvél eða hvers konar annarri búvél. Menn, sem þekkja til búskaparhátta á Íslandi eins og þeir eru í dag og vita, hversu erfitt er að fá vinnuafl í sveitirnar, hljóta að sjá og gera sér grein fyrir því, að ef á að banna ungmennum allt að 18 ára gömlum að stjórna dráttarvélum og öðrum búvélum, er búskap á sumum sveitabæjum þessa lands, sem að öðrum kosti gæti haldið vel áfram, bókstaflega stefnt í hreinan voða, því að starfsemin á þeim byggist að langmestu leyti eða að öllu leyti á vinnuafli fjölskyldunnar. Ég viðurkenni, að þau slys, sem orðið hafa, í mörgum tilfellum dauðaslys, þar sem unglingar hafa stjórnað dráttarvélum og öðrum landbúnaðarvélum, eru að sjálfsögðu mjög hryggileg og hvetja til allrar varkárni í þessum efnum. En ég hefði haldið, að það væri kannske mögulegt að gera það á annan hátt en þann, sem frv. gerir ráð fyrir, sem sagt að leggja algert bann við því, að unglingar allt að 18 ára aldri megi fara með þessar vélar. Ég vil benda á, að hér í þinginu var fyrir nokkrum árum flutt þáltill. um, að Alþingi og ríkisstj. beittu sér fyrir því með lagasetningu, að með sérstökum yfirbyggingum yfir dráttarvélar og aðrar búvélar yrði reynt að forða frá slysum, sem þá voru orðin nokkur. Ég held, að það væri miklu ráðlegra að leggja meiri áherzlu á þetta atriði, að reyna að fyrirbyggja slysin, heldur en banna átján ára unglingum að vinna að sveitastörfum á sínum heimilum. Og ég veit ekki, hverjum er betur trúandi, en einmitt foreldrum, sem búa í sveit, til þess að tefla ekki börnum sínum og ungmennum í óþarfa hættu. Þess vegna held ég, að þetta ákvæði frv. ætti að fella niður. Til enn þá frekara rökstuðnings þessari skoðun minni vil ég benda á, að það eitt út af fyrir sig, að ómögulegt er að hafa nokkurt eftirlit með, að þetta ákvæði verði haldið í framkvæmdinni, gerir það að verkum, að það á hér alls ekki heima. Manni finnst það líka dálítið skrýtið, að samkv. landslögum má veita unglingi 17 ára gömlum bifreiðastjóraréttindi að fullnægðum öðrum skilyrðum. 17 ára gömlum unglingi telur löggjafinn heimilt að stjórna bifreið hér í umferðaröngþveitinu, eins og það er oft verst á götum Reykjavíkur, en 18 ára unglingi uppi í sveit á að vera bannað að setjast á dráttarvél og sláttuvél og önnur slík landbúnaðartæki og vinna að framleiðslustörfum í sveitinni. Ég held, að á milli þessa sé ekkert samræmi, auk þess sem það hlýtur að vera, að þeim ágætu mönnum, sem sömdu þetta frv., hafi hlotið að sjást yfir, að ekki er hægt að breyta gildandi ákvæði í landslögum um 17 ára aldurshámark sem skilyrði þess að fá bifreiðastjóraréttindi með setningu reglugerðar.

Þá er seinasta aths., sem ég vildi koma hér á framfæri, áður en mál þetta fer til n. og það er aths. við 39. gr. a. E.t.v. er ástæðulítið að koma þeirri aths. á framfæri eftir þá ræðu, sem hæstv. dómsmrh. hélt hér áðan, því að eftir því sem ég skildi orð hans, þá telur hann, að þetta ákvæði um vegabréfaskylduna eigi ekki heima í þessu frv., heldur öðru frv. sérstöku og mæltist hann til þess við n., að þetta yrði athugað, þegar málið kæmi þangað. En miðað við, að eðlilegt þætti, að þessi frvgr. héldist áfram í frv., þá teldi ég eðlilegra, að hér væri um fortakslaust skylduákvæði að ræða, sem sagt að börnum á aldursskeiðinu 12–18 ára væri skilyrðislaust gert að skyldu að bera vegabréf, en ekki hafa það eins og er í frvgr. núna, að aðeins sé um heimildarákvæði að ræða. Fyrir þessari breytingu mæla svo auðsæ rök, að ég tel ekki þörf á að fara um þau nema nokkrum orðum. Ég vil aðeins benda á, að öll löggæzla á skemmtistöðum í höfuðborginni og stærri kaupstöðum þessa lands hlýtur meira og minna að byggjast á því, að í gildi séu lög, er skyldi börn og unglinga á þessu aldursskeiði að bera vegabréf.

Ég vil svo að endingu aðeins endurtaka þá spurningu, sem ég setti hér fram áðan, af því að ég er ekki viss um, að hæstv. ráðh. hafi heyrt hana. Ég spurði að því, hvort hæstv. ráðh. vildi upplýsa hv. n. og hv. þm. um það, hversu háar fjárhæðir samanlagt hafi verið veittar til byggingar gæzluvistarhælis fyrir stúlkur í sveit. Og í öðru lagi spurði ég hann, hvenær vænta mætti þess, að hafizt yrði handa um byggingu slíks hælis, svipaðs því, sem nú er rekið á vegum ríkisins í Breiðuvík fyrir pilta.