10.02.1965
Sameinað þing: 26. fundur, 85. löggjafarþing.
Sjá dálk 327 í D-deild Alþingistíðinda. (2919)

41. mál, verðlags- og peningamál

Gils Guðmundsson:

Herra forseti. Flm. þáltill. þeirrar um verðlags- og peningamál, sem hér er til umr., Arnór Sigurjónsson, situr ekki á Alþ. nú. Hann hefur farið þess á leit, að ég flytti framsöguræðu þá, sem hann hafði samið og vil ég — með leyfi hæstv. forseta —verða við þeim tilmælum.

Lengi hafa rosknir menn minnzt kreppuáranna miklu 1931–1932. Hallsteinn Jónsson, samlagsbóndi minn um nokkur ár, minntist þeirra jafnan með þessum orðum: „Það var þegar dilkurinn var 7 kr.“ S.l. haust fengust meira en 700 kr. fyrir meðaldilk, svo að verðið hefur hundraðfaldazt. Á þessum kreppuárum kenndi Sveinn bóndi á Egilsstöðum kaupfélagsstjóranum á Reyðarfirði það ráð á aðalfundi kaupfélagsins, að hann skyldi segja upp öllu starfsfólki félagsins, kaupa í staðinn páfagauk og kenna honum að segja: Ekki til. Ekki til. — Enn þá áhrifameiri varð þó ræða Steingríms Baldvinssonar í Nesi á aðalfundi Kaupfélags Þingeyinga 1932. Rætt var um að halda hátíðlegt hálfrar aldar afmæli kaupfélagsins þá um vorið. Steingrímur spurði, hvernig fólkið ætti að vera búið á slíkri hátíð. Hann kveðst eigi sjálfur eiga klæði sem hæfðu slíkri stórhátíð og sæi sér ekki fært að afla þeirra. Umr. hljóðnaði og hátíðin var ekki haldin.

Á þessum árum hugsuðu flestir um efnahagsmál og verðlagsmál í fullri alvöru. Það reyndi ég líka og þá myndaði ég mér um þau skoðanir, sem ég hef haft síðan í grundvallaratriðum. Ég hef reynt að endurmeta þær við viðhorf hvers tíma og alltaf sannfærzt betur og betur um réttmæti þeirra.

Og nú langar mig til að bera þær fram, af því að mér finnst ég hafa ofur litla aðstöðu til þess og ég held, að þetta sé réttur tími til þess.

Mér er ljóst, að með því að bera þetta mál fram nú og reifa það með þessum formála, er ég að leggja mig undir sama spottið og Þorsteinn Erlingsson beitti, er annar maður reifaði gamalt áhugamál sitt:

Jón minn liggur lengi á,

leiðast mundi kríu

að vera unga út eggjum frá

áttatíu og níu.

En þess ber að gæta, að úrræði í efnahagsmálum, sem eiga að endast, þurfa að geta átt við ólíka tíma, liðna, líðandi og ókomna. Þau verða að gilda fyrir Urð, Verðandi og Skuld, jafnólíka tíma og 1932 og 1964 eða 1965. Því þurfa þau langan undirbúning, bæði í huga okkar og reynslu. Ég vil gjarnan gera grein fyrir því, að hvort tveggja er til í nokkrum mæli.

Ég vil fyrst skýra frá því, að ég reifaði þetta mál á opinberum vettvangi í blaði þegar 1933, en þá af talsverðri hvatvísi. Ég vil gjarnan lesa nokkuð af því, er ég hafði þá helzt um það að segja:

„Síðan í styrjöldinni miklu (hér er átt við heimsstyrjöldina fyrri) hefur nærri hvert ríki í veröldinni leiðzt út í að falsa mynt sína. Í því öllu hefur verið fálm og ráðleysi. Allt verðlag hefur verið á ringulreið, engin eign viss að verðmæti, engum viðskiptum að treysta. Aldrei verður það fullkomlega metið, hversu mikið tjón er af slíkri ringulreið fjárhagslega, menningarlega og siðferðilega. Röskun á hlutföllum verðgildis eigna manna og annarra verðmæta er gegndarlaus. Lán, sem íslenzkir bændur tóku fyrir fáum árum og þá voru 100 dilka virði, verða þeir nú að greiða með 300–400 dilkum auk vaxtanna. Verkamaður fær 388 kr. fyrir vinnu 1932, er hann fékk 100 kr. fyrir 1914. Kúabóndi fær 161 kr. fyrir afurðir, er hann fékk 100 kr. fyrir 1914. Fjárbóndi fær 68 kr. fyrir sömu afurðir 1932 og hann fékk 100 kr. fyrir 1914. Lífsþarfirnar er kostuðu 100 kr. 1914, kostuðu 236 kr. 1932. Þó að ekki séu fleiri dæmi nefnd, má af þessu verða ljóst, að samræmið í kjörum framleiðenda og launþega er í hverfanda hveli. Af því leiðir truflun á allri framleiðslu, kaupstreitu og launabaráttu, þindarlaus hlaup úr einum atvinnuvegi í annan. Menn hafa ekki hugmynd um, hvað þeir eiga og hvað þeir eiga ekki. Eignalausir og menntunarlausir angurgapar lifa eins og konungar. Starfandi og heiðarlegt fólk getur ekki staðið í skilum á heiðarlegan hátt þrátt fyrir ágæta mennt og alúð við störf. Fáum er stætt að vera drenglyndur og heiðarlegur í viðskiptum, því að öll viðskipti og fjármál þjóðarinnar eru menguð ósannindum. Verst er, að þetta er talið sjálfsagt.“

Till. sú til úrbóta þessu, er ég lagði fram og gerði grein fyrir 1933, var að meta allt verðlag eftir meðalverði allrar íslenzkrar framleiðslu og reisa síðan efnahagskerfi okkar á því mati eða mælingu verðlagsins. Hún fékk ofur lítinn hljómgrunn í fyrstu, en á næstu árum færðist verðlag í áttina til fyrra horfs og öll efnahagsmál löguðust nokkuð. Vonuðum við þá flestir, að lagfæring fengist án stefnubreytingar. Svo kom síðari heimsstyrjöldin, þegar hver og einn hugsaði helzt um það að bíða af sér óvissuna. Eftir þá styrjöld vildu flestir leita erlendra fyrirmynda og erlendra ráða um efnahagsmál okkar. Nú hefur svo margt slíkt verið reynt, sem allt hefur illa gengið, að tími er til kominn að svipast eftir því, hvort ekki séu til innlendar fyrirmyndir og innlend ráð, er reynslu hafa notið. Hugmyndir mínar og skoðanir á þessum málum 1933 voru eigi aðrar en þær, að við leituðum til fornra, íslenzkra fyrirmynda.

Í sögu Páls biskups Jónssonar segir frá því, að á hans dögum hafi svo mjög borið á ranglæti, bæði erlendra manna og innlendra, við mælingu varnings, að ekki hafi þótt svo búið mega lengur standa. Þá var í lög tekið árið 1200 með ráði Haukdæla, Oddaverja og annarra íslenzkra höfðingja að mæla vaðmál öll og léreft með stikum, er voru með tvöfaldri lengd álnar þeirrar, er mörkuð var á kirkjuvegg á Þingvöllum. Einnig skyldi merkja stikulengd að hverri grafarkirkju og megi menn þar til ganga, ef á skilur um álnir. Þannig var öllum Íslendingum tryggð rétt lengdarmæling alls varnings. Ekki eru jafnótvíræðar heimildir um, hvernig tryggð var lagar-, þyngdar- og verðlagsmæling, en það var líka gert.

Mæling verðlagningarinnar var í álnum, eins og lengdarmælingin og var upphaflegu miðað við alin fullgildrar söluvoðar sem verðeiningu, en við þróun verðgildis mælingarinnar við alin á landsvísu, sem var reiknað meðalverð allra meðalverða, er var vísitala framleiðslu þjóðarinnar, helztu landbúnaðarafurða, sjófangs og heimilisiðnaðar og var landbúnaðinum, sem þá var aðalatvinnuvegurinn, að því leyti gert hæst undir höfði, að búfé var reiknað inn í meðalverðið.

Þessi verðgildismæling hélzt fram á síðari hluta 19. aldar. Jarðir voru metnar til hundraða, þ.e. 120 álna á landsvísu, minni verðeiningar til álna aðeins, en öll verðmæti, einnig vinna, metin til gildiseininga, sem voru hver ein með sama gildi frá degi til dags, hvort sem við keyptum eða seldum. Nú höfum við breytt um einingar í lengdarmáli, lagarmáli, þyngdarmáli og verðgildismáli. En við höfum haldið því að löggilda mælingar eða matseiningar í lengdarmáli, lagarmáli og þyngdarmáli þannig, að ekki er hætta á, að þær haggist eða breytist frá degi til dags eða eftir því, hvað við mælum eða hver mælir. En á verðgildinu höfum við ekki lengur mat, sem gildir frá degi til dags eða er hið sama, hvað sem við kaupum og seljum. Þess vegna erum við nú í sömu sporum og menn voru á dögum Páls biskups, er svo mjög bar á ranglæti, bæði erlendra manna og innlendra, við mælingu varnings, að ekki þótti lengur mega við svo búið standa.

En er þá til nokkur sú alin, að okkur dugi að marka hana á kirkjuvegg á Þingvelli? Þetta hugði ég 1932, er ég athugaði efnahagsmál okkar í þeim þrengingum, er þá voru og það hygg ég enn, er ég lít á þau nú í erfiðleikum okkar, er á ytra borði sýnast gagnólíkir, jafnvel gagnstæðir því, er þá var. Þessi alin er landaurar okkar, framleiðsluverðsvísitala á hverjum tíma, meðalverð allra meðalverða framleiðslu okkar.

Áður en lengra er rakið, skulum við líta á tvennt, sem er ofur lítið til hliðar: Annað, hvenær og hvers vegna lögðum við hið forna verðlagskerfi niður? Hitt, hvað er það, sem bilað hefur við það verðlagskerfi, sem við höfum?

Við lögðum hið forna verðlagskerfi okkar til hliðar smám saman á síðari hluta 19. aldar og á árunum fram að fyrra stríðinu. Þá höfðum við danska peninga til að miða alla verðlagningu við, fundum á þeim litlar verðbreytingar frá ári til árs, enda voru þá rólegir tímar í efnahagsmálum. Breytingar á atvinnuháttum okkar og efnahagsmálum höfðu verið hægar um aldir og menn voru hættir að breyta landaurareikningnum eftir breytingum atvinnuháttanna og hann því orðinn á eftir tímanum, en dönsku peningarnir voru svo hentugir, að mönnum fannst mega nota þá við verðlagsmat hugsunarlaust án alls umreiknings. Þetta olli ekki neinum erfiðleikum í efnahagsmálum okkar fyrr en í fyrra stríðinu og við urðum erfiðleikanna ekki varir, fyrr en við fengum okkar sérstöku mynt, íslenzku krónuna.

Fyrstu árin þar á eftir voru efnahagserfiðleikar okkar samferða heimskreppunni eftir styrjöldina og þó að þeir yrðu meiri hér, en í öðrum löndum, er við styrjöldina sluppu, gáfu menn því ekki sérstaklega gaum. Árin 1924–1929 voru okkur hagstæð efnahagslega og verðlagning færðist þá um sinn til jafnvægis. Það var fyrst að áliðnu ári 1930, að verðlags- og efnahagsmál tóku að færast úrskeiðis. Um þverbak keyrði fyrst 1931 og 1932 og skal þetta svo ekki lengra rakið um sinn.

Það, sem bilað hefur er, að peningar okkar hafa algerlega brugðizt okkur sem mælikvarði á verðmæti, af því að hann sjálfur, verðmælirinn, hefur ekki verið við neitt miðaður. Reynt hefur verið öðru hverju að miða gildi hans við gull eða vissa erlenda mynt, en hvorugt hefur verið haldið nema um stundarsakir og svo hefur ekkert samræmi orðið í mælingunni á verðlaginu. 1931–1832 kom þetta skýrast fram í ósamræminu milli verðs á afurðum, sem framleiddar voru fyrir erlendan markað, sem var mjög lágt og verðs á vinnu, sem þá var tiltölulega hátt og það ósamræmi leiddi til atvinnuleysis og minnkandi þjóðartekna. Nú kemur þetta skýrast fram í ósamræminu milli gangverðs og matverðs fasteign, og með því ósamræmi hefur verið lagður grundvöllur að víðtækum skattsvikum. Svo hefur miklu fleira komið til, sem ekki er eins augljóst að komi verðlagsmálum okkar og efnahagsmálum beinlínis við, eins og t.d. það, hve almennt er, að menn líti svo á, að hvorki verðlagning né skattlagning sé byggð á viðleitni til heiðarleika eða réttlætis og þar með er raunverulega sterkustu stoðunum kippt undan heilbrigðum viðskiptum og efnahagsmálum og um leiðréttingu er tæplega að ræða, nema tekið sé upp nýtt efnahagskerfi, sem þannig er upp byggt, að menn trúi því, að leitað sé réttlætis.

Talsvert hefur verið reynt að leiðrétta efnahagakerfi okkar öðru hverju og færa ýmislegt til réttlátara horfs, en stefnt hefði annars. Af því hefur reynzt langsamlega mikilvægast það vísitölukerfi, sem tekið hefur verið upp til mælinga á verði lífsnauðsynja og einnig var notað við greiðslu kaupgjalds og launa við lok fyrra stríðsins og fyrstu árin þar á eftir og aftur í síðara stríðinu og eftir það fram til 1960 og er nú enn í uppsiglingu. Gengisfellingin 1950, tilfæringarnar milli verðs útfluttrar og innfluttrar vöru 1958, bjargráðin og gengisfellingin 1960, viðreisnin svo kallaða, voru einnig tilraunir til leiðréttingar á efnahagskerfinu. Og allar voru þessar tilraunir til umbóta öðrum þræði í bráð. En gengisfellingin 1950 með hliðarráðstöfunum sínum var, þegar árið var liðið, að litlu orðin nema fálmið eitt, bjargráðin reyndust allt of flókin og erfið í framkvæmd, enda þannig hugsuð, að þau gátu eigi orðið annað en bráðabirgðaúrræði. Hvor tveggja þessi úrræði voru tilraunir til þess eins að færa verð á útfluttum og innfluttum vörum til samræmis eða e.t.v. réttara sagt tilraunir til að leggja saman kvarða og verð þessarar hvorrar tveggja vöru, án þess að gera sér grein fyrir, hvert hið rétta alinmál var. Með gengisfellingunni 1960 var meiri alúð lögð við að gera sér grein fyrir kvarðanum og nær komizt að samræma innlenda og erlenda vöruverðið, en með henni var jafnframt lögð til hliðar tilraun sú til réttlætis í kaupgjaldsmálum, sem fólst í kaupgjaldsvísitölunni og með því einnig stefnt að því að gera skiptahlut þeirra, sem minnst báru frá borði áður, enn minni, en áður hafði verið. Yfirlýsingum um, að slíkt væri aðeins til bráðabirgða, var að vísu trúað af sumum fyrst í stað, en sú trú hefur þorrið og þetta leitt til þverrandi trúar á þjóðfélagslega viðleitni til réttlætis í verðlags- og efnahagsmálum. Nú er enn í byrjun að reikna vísitölubreytingar á kaupgjald og jafnvel lán og skuldabréf. Þetta er aukin viðleitni til réttlætis í kaupgjalds- og efnahagsmálum. Sú vísitala, sem nú er enn upp tekin, er í eðli sínu hin sama og notuð hefur verið hér áður, framfærsluvísitalan, sem á að vera meðalverð allra meðalverða helztu lífsnauðsynja. En það er mín skoðun, að við eigum heldur að taka upp framleiðsluvísitölu, meðalverð allra meðalverða framleiðslu okkar, þ.e. hið forna landaurakerfi fært til nútímaaðstæðna. Þær ástæður, sem ég tel að mæli með því, eru þessar:

1) Það mundi, ef því yrði fylgt undanbragðalaust, tryggja betur réttláta skiptingu þjóðarteknanna milli allra vinnandi þegna þjóðarinnar, eigi aðeins launþega einna.

2) Það mundi síður freista til þess, að skipt yrði meiru, en aflað er á hverjum tíma. Framfærsluvísitalan hlýtur alltaf að vera öðrum þræði reist á kröfum okkar til lífsþarfa, en stöðug hætta er á, að þær kröfur vaxi yfir höfuð þess, er við öflum, einkum ef sambandið þar á milli liggur ekki í augum uppi. Einnig ætti að vera minni hætta á, að skotið yrði undan við skiptingu, þar sem framleiðsluvísitala er í gildi, en þar sem framfærsluvísitala gildir.

3) Engin þjóð selur eins mikið af framleiðslu sinni úr landi og við Íslendingar. Þegar breytingar verða á verði útfluttrar framleiðsluvöru, er miklu fljótlegra að jafna þeim breytingum á alla þjóðina og forðast þannig truflanir í efnahagsmálum hennar með því að búa við framleiðsluvísitölu, en ef búið er við framfærsluvísitölu.

4) Með framleiðsluvísitölunni gefum við hverjum starfandi manni beina hlutdeild í öllum umbótum á framleiðslu okkar, þeim er leiða til hærra verðlags. Þetta mundi bæði glæða starfsáhuga hvers manns, en einnig áhuga hans á þjóðarframleiðslunni allri. Framleiðsluvísitölunni ætti einnig að fylgja hækkað kaupgjald og laun með aukinni framleiðslu, enda ætti að vera auðvelt að finna reglur um slíka hækkun.

5) Framleiðsluvísitalan mundi verða brýning á alla þjóðina og öllum skiljanleg til að halda öllum þegnunum vel vinnandi, hverjum einum til efnahagslegrar farsældar.

Ég hef hugsað mér, að framleiðsluvísitalan, landaurarnir, yrði í fyrstu tekin upp sem viðbót eða frádráttur eftir ástæðum við þann gjaldmiðil, sem við höfum nú, krónuna, á sama hátt og framfærsluvísitalan og aðeins reiknað verð framleiðslunnar. Þetta yrði áhættuminnst og auðveldast til reynslu. Framleiðsluaukning hvers árs gæti þá komið sem tekju- og launahækkun að hverju ári loknu og væri þá starfandi jöfnunarsjóður, er fengi nokkuð af verðmæti framleiðsluaukningar hvers árs, þegar um framleiðsluaukningu er að ræða, til þess að mæta áföllum í slæmu árferði.

Ég tel að eðlilegra og einfaldara sé að mæla ákveðna framleiðslueiningu, sem jafnframt væri meðalverð allra meðalverða, sem gjaldmiðil. En ég hætti ekki á að leggja fram till. um slíkt, meðan mál þetta er ekki betur hugsað og skoðað, en ég hef haft orku og varið tíma til. Þess vegna legg ég til, að fyrst verði framleiðsluvísitala reynd á þann hátt, sem ég hef bent á hér að framan. Það er auðvitað og auðskilið, að ekki á að gera breytingu á verðmæti því, sem þjóðin notar, eða á gjaldmiðli hennar nema að mjög vel athuguðu máli og samþykki mikils meiri hl. þeirra manna, er láta sig þau mál varða. Því óska ég þess, að þetta mál verði athugað af fjölmennri mþn., er bæði hafi skilyrði til að skoða málið frá mörgum hliðum og koma fram þeim úrlausnum, er vænlegastar þykja til að standast öldurót breytilegra tíma.

Herra forseti. Ég hef þá lokið við að flytja framsöguræðu flm. Ég legg til. að, að lokinni þessari umr. verði till. vísað til síðari umr. og allshn.