13.12.1965
Sameinað þing: 20. fundur, 86. löggjafarþing.
Sjá dálk 225 í B-deild Alþingistíðinda. (71)

1. mál, fjárlög 1966

Frsm. 2. minni hl. (Geir Gunnarsson):

Herra forseti. Við 2. umr. fjárl. gerði ég grein fyrir því, að verðbólguþróun sú, sem leitt hefur af stefnu ríkisstj. í fjárfestingar- og verðlagsmálum, hefur leikið svo hag ríkissjóðs, þrátt fyrir hin mestu góðæri, sem þjóðin hefur lifað, að ríkisstjórnarflokkarnir treysta sér ekki til að ná endum saman á fjárl. næsta árs án þess að leggja hina fjölbreyttustu skatta á þjóðina og skera niður í vaxandi mæli nauðsynlegustu framkvæmdir. Ég tel ekki mikla ástæðu til að ræða þetta ástand nú við 3. umr., það hefur þegar verið svo mjög rætt undanfarið við meðferð ýmissa þingmála, en ég held, að almenningur sé nú að gera sér æ betur ljóst, að það er eitthvað bogið við þetta stjórnarfar, þá stefnu, sem leiðir til þess, að í mestu veltiárum og mestu verðmætasköpun, sem um getur, verður ríkisstj, að draga úr þjóðnauðsynlegustu framkvæmdum, þegar venjulegu fólki þætti eðlilegast, að unnt væri að gera stórátök fyrir þjóðarheildina. Ég held, að fólk sé að gera sér æ betur ljóst, að sú ríkisstj., sem er að sigla þessum málum í strand, þegar framleiðslan er meiri en nokkru sinni fyrr og aðstæðurnar betri en nokkru sinni hefur áður þekkzt, er ekki fær um að halda um stjórnvölinn, og það er þjóðinni dýrt að hafa slíka stjórn.

Við 2. umr. um fjárl. var þegar komið í ljós, að stjórnarflokkarnir ætla að bregðast þeirri skyldu sinni að tryggja úrbætur í hafnarmálum, sjúkrahúsmálum og samgöngumálum, þar sem aðaltillögur stjórnarflokkanna um lausn á þeim vanda ríkissjóðs, sem þeir hafa sjálfir skapað, yrði að skera niður framlög til þessara framkvæmda, á sama tíma og einkaaðilar fjárfesta í stjórnleysi og skipulagsleysi í þeim tilgangi að tryggja sér eignaauka af völdum verðbólgunnar. Eftir var þá að koma endanlega í ljós stefna ríkisvaldsins í menntamálum, framlögum ríkisins til skólamála, og benti þó fjárlfrv. til óheillavænlegra ráðstafana í þeim efnum sem öðrum í framhaldi af þeim afturhaldsráðstöfunum s.l. sumar að skera niður um 20% þau framlög, sem Alþingi ákvað fyrir ári að veita til skólabygginga, og í framhaldi af þeim ráðstofunum að fresta með brbl. byggingu fjölmargra þeirra skóla, sem Alþingi ákvað að byrjað skyldi á á þessu ári.

Það hafði því komið þegar fram s.l. sumar, að þrátt fyrir það, hversu stefna ríkisvaldsins einmitt í þessum málum ræður geysimiklu um framþróunina með þjóðinni á næstu árum, þá hikuðu stjórnarflokkarnir ekki við að mæta afleiðingunum af óheillastefnu sinni og stjórnleysi, sem kom fram í verðbólguþróun og þrengingum ríkissjóðs, með því að skera niður þessi framlög og stöðva það, að hafin yrði bygging ýmissa nýrra skóla. Þessar óheillaráðstafanir, sem ríkisstj. greip til í því skyni að bjarga sér í augnablikinu út úr þeim vanda, sem hún hefur sjálf kallað yfir sig, sýna, að hún hikaði ekki við að grípa til þeirra ráðstafana, sem geta orðið þjóðinni dýrastar í framtíðinni. Þegar stjórnin stóð frammi fyrir afleiðingum af verðbólgustefnu sinni, hikaði hún ekki við að fórna þeim framtíðarhagsmunum þjóðarinnar, sem felast m.a. í því, að síaukinni aðsókn ungmenna í skóla, eftir að skyldunámi lýkur, sé mætt með auknum framlögum til skólamála. En öllum er að verða ljóst, að framtíðarþróun með hverri þjóð, jafnt í menningarmálum og efnahagsmálum, er háð því, hversu hún ver miklu fé til menntamála í dag. Á þessa framtíðarhagsmuni valdi ríkisstj. að ganga til þess að leysa sín heimatilbúnu vandræði fremur en að víkja frá óheillastefnu sinni í fjárfestingar- og verðlagsmálum, og þessa leið valdi hún til þess að ná saman endum á reikningum ríkissjóðs fremur en að skattleggja gróðann í þjóðfélaginu, skattleggja þann verðbólgugróða, sem aðalskjólstæðingar ríkisstj. fá af þeim fjármálaráðstöfunum sínum, sem þeir byggja á verðbólgustefnu ríkisstj. Þessi gróði skyldi verða friðhelgur, en þess í stað dregið úr nauðsynlegum framkvæmdum í þeim efnum, sem geta ráðið meiru en flest annað um þjóðfélagsþróunina í framtíðinni. Þetta blasti við, þegar fjárlfrv. var lagt fram í haust, og í því er gert ráð fyrir, að niðurskurður á framlögum til nýrra skóla haldist, og í meðförum fjvn. fyrir 3. umr. er staðfest sú stefna ríkisstj. að stíga stórt skref aftur á bak í þessum málum. Með áframhaldi á þeirri stefnu, sem upp var tekin s.l. sumar, er verið að ræna þjóðina þeim möguleikum, sem hún ella ætti í framtíðinni, ef uppgripaárin væru þvert á móti notuð til þess að vinna stóra áfanga í þessum málum, eins og nauðsynlegt er nú.

Það er engin afsökun til fyrir því, að ríkisstj., sem með völdin fer í mestu góðærum, sem þjóðin hefur lifað í aflabrögðum og viðskiptakjörum, kippir öllum stoðum undan nauðsynlegum og brýnum framkvæmdum í skólamálum, á sama tíma og verðmætum fyrir milljónahundruð er hrúgað upp í ónauðsynlegasta húsnæði innflutningsfyrirtækja og banka.

Með setningu núgildandi fjárl. ákvað Alþingi, hvaða skólabyggingar skyldi hefja framkvæmdir við á þessu ári, og þá var að sjálfsögðu við það miðað, að lögbundinn hluti ríkissjóðs í þessum tilteknu byggingum skyldi greiddur á fimm árum í samræmi við lög nr. 41 1955, en í þeim segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ákveður hverju sinni, til hvaða skólaframkvæmda stofnkostnaðarframlög eru veitt, og er ekki heimilt að hefja framkvæmdir, fyrr en fyrsta fjárveiting er fyrir hendi. Nú hefur Alþingi samþ. slíka fjárveitingu, og ákveður það þá einnig, hvernig framlögum skuli háttað framvegis, en skylt er ríkissjóði þó að hafa lokið greiðslu framlaga til hverrar framkvæmdar, miðað við upphaflega kostnaðaráætlun, innan fimm ára, frá því er fyrsta framlag var innt af hendi.“ Þannig er í fyrsta lagi slegið föstu, að það er ákvörðunarréttur Alþingis og Alþingis eins, hvaða nýjar skólabyggingar skuli hljóta fjárveitingar á hverju ári, og í öðru lagi, að það er skylt að veita ríkisframlagið á ekki lengri tíma en fimm árum. Þessi ákvæði laganna um rétt og skyldu Alþingis er nú markvisst verið að brjóta niður. Sannarlega hefði verið þörf á því, að gerð væri heildaráætlun um uppbyggingu í skólamálum fyrir næstu framtíð, áætlun, sem næði til landsins alls og tæki tillit til aukinna krafna í þessum málum, fjölgunar þjóðarinnar og áætlaðra flutninga fólks milli staða, áætlun, sem miðuð væri við heildaryfirsýn yfir þessi mál, en ekki eingöngu staðbundnar óskir, — áætlun, sem miðaði við framfarir í þessum málum, sem eru þjóðinni mikilsverðari en flest önnur. Í stað þess er nú lagt fyrir Alþingi að rífa niður þau lög, sem þegar eru til og þó hafa náð of skammt. Í stað þess að stíga fram á við nú, þegar allar ytri aðstæður með þjóðinni eru hagkvæmari en áður hefur þekkzt, þá er nú lagt til að stíga skref aftur á bak.

Eftir að Alþingi hafði lokið störfum s.l. vor, var ákvörðunum þess um upphæðir til skólabygginga rift með 20% niðurskurði verklegra framkvæmda og síðan ákveðið með brbl. að hafa að engu val Alþingis á því, í hvaða nýjar skólabyggingar skyldi ráðizt, og framkvæmdaáætlun, sem Alþingi hafði ekkert um fjallað, skyldi ráða meiru en ákvarðanir Alþingis, sem teknar voru skv. gildandi lögum.

Við afgreiðslu fjárl. nú hefði verið á því full þörf að bæta upp það, sem á var látið hallast með ákvörðunum stjórnarflokkanna í þessum málum, eftir að þingi lauk s.l. vor. En þess í stað er fetað enn lengra á afturhaldsbrautinni og framlög til nýrra skólabygginga stórlega skorin niður frá því, sem ákveðið er í núgildandi fjárl. Í núgildandi fjárl. er framlag til nýrra skólabygginga ákveðið 14 millj. 95 þús. kr., en í fjárlfrv. því, sem hér er til umr., er hliðstæð tala 10 millj. 780 þús. Þar á ofan fylgir sá böggull skammrifi, að stór hluti þeirra framkvæmda, sem Alþingi hefur þegar samþ. að byrjað skuli á og veitt var fé til í fyrra á núgildandi fjárl., skal nú vera háður samþykki menntmrn. og vald Alþingis í þessum málum þannig að engu gert. Og greinilegt er af hinum lágu fjárveitingum til ýmissa þessara framkvæmda, að fyrir fram er ákveðið, að ekki skuli byrjað á þeim. Þess má t.d. geta, að þeir barnaskólar, sem taldir eru upp í lið B á 3. bls. í brtt. fjvn. á þskj. 153, ættu skv. fyrri ákvörðunum Alþingis og í samræmi við ákvæði skólakostnaðarlaga að fá um 10 millj. kr. fjárveitingu nú, en er aðeins ætlað að fá 1½ millj. kr. samtals eða um 100 þús. kr. að meðaltali á skóla og fjárhæðirnar þar að auki bundnar ákvæðum um ákvörðunarrétt menntmrn. um, hvort hefja megi framkvæmdir. Gagnfræðaskólar, sem taldir eru undir lið B á bls. 5 á sama þskj., ættu á sama hátt að fá 6.2 millj. kr., en er ætlað að fá 3 millj., með sömu skilyrðum um ákvörðunarvald rn., þannig að engin trygging er fyrir því, að þeir fái eina einustu krónu. Þannig ákveða stjórnarflokkarnir nú, að auk lækkunar framlags úr 14 millj. og 95 þús. kr. í 10.8 millj. kr. til nýrra barna- og gagnfræðaskóla skuli það gilda, að þrátt fyrir að Alþingi ákveði þessar fjárveitingar til nýrra skólabygginga, skuli réttur þess til þess að ráða þessum málum að engu gerður með ákvæði um, að eftir sem áður skuli menntmrn. ákveða, hvort einstakar framkvæmdir skuli heimilaðar eða ekki. Þar að auki skuli framlögin til annarra en stærstu kaupstaðanna ekki talin fyrsta greiðsla af fimm skv. ákvæðum skólakostnaðarlaganna, þ.e.a.s. þessar fjárveitingar eru veittar án skuldbindingar um áframhald á framlögum úr ríkissjóði, eins og lögin gera ótvírætt ráð fyrir. Þessi ákvæði virðast beinlínis brjóta gegn lögunum. Þessir þrælslegu textar til að tryggja niðurskurðinn minna mig á það, þegar Bretar dæma sakborning til dauða. Þá dugir þeim ekki að segja í úrskurðinum, að hann skuli hengdur. Nei, til frekara öryggis segja þeir, að hann skuli hengdur, þangað til hann er dauður. Í rauninni er hér lagt til, að engar fjárveitingar skuli veittar til nýrra skólabygginga á fjárlögum næsta árs í þeim skilningi, sem gilt hefur til þessa, nema að því er varðar fjárveitingar til kaupstaða, þar sem fleiri en einn skóli er á hvoru fræðslustigi, en einnig þar á þó að gilda sú regla, að ákvarðanir Alþ. um nýjar skólabyggingar getur menntmrn. gert að engu eins og aðrar.

Þessum furðulegu ákvörðunum ríkisstjórnarflokkanna hlýtur Alþb. að mótmæla eindregið. Með þessum ákvörðunum ríkisstj. eru að engu gerð ákvæði gildandi skólakostnaðarl. og alger afturhaldsstefna í þessum málum að halda innreið sína. Með þessum hætti er verið að brjóta niður ákvörðunarrétt Alþingis í þessum málum og valdið flutt meir og meir yfir til aðila utan þings, og er það í fullu samræmi við aðrar hliðstæðar ráðstafanir ríkisstj. um aukin völd embættisvaldsins. Nú á Alþingi ekki sjálft að ákveða nýjar skólabyggingar, heldur á að fara eftir framkvæmdaáætlun, sem þm. hafa ekki svo mikið sem fengið að sjá enn þá.

Þannig hörfar ríkisvaldið skipulega frá þeim lögum, sem sett voru fyrir 10 árum um nauðsynlega uppbyggingu í skólamálum. Það skal fúslega viðurkennt, að núverandi ríkisstj. stóð um skeið að allverulegri aukningu á fjárveitingum til skólamála, enda fara þarfirnar í þessu efni svo ört vaxandi með ári hverju, að hjá því varð ekki með neinu móti komizt. Þarfirnar halda áfram að vaxa með hverju árinu, og þeim þörfum verður að mæta með nauðsynlegum fjárveitingum.

Ef rétt hefði verið á málum þjóðarinnar haldið undanfarin ár, ætti hin stóraukna verðmætasköpun vegna aflaaukningar og hækkaðs afurðaverðs að hafa gert þjóðinni kleift að sækja fram á við í þessum málum. En verðbólgustefna hefur hins vegar komið málum ríkisstj. svo, að öll viðleitni til átaka í skólamálum er úr sögunni. Og í vandræðafálmi sínu við að koma saman reikningum ríkissjóðs grípur hún til þess, sem sízt skyldi, að skera niður framlög til skólamála og eyðileggja þau lög, sem sett voru til að stuðla að skipulögðum átökum í þeim málum.

Afleiðingarnar af verðbólgustefnu ríkisstj. setja á margvíslegan og alvarlegan hátt svip sinn á það fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir. Þó er sú ákvörðun stjórnarinnar að mæta afleiðingum af stefnu sinni með því að stíga mörg skref aftur á bak í fræðslumálum ein hin alvarlegasta og háskalegasta. Að þessum ákvörðunum getur Alþb. að sjálfsögðu ekki staðið. Það hefur varað við afleiðingum af stefnu ríkisstj., en þær eru að koma æ betur í ljós.

Auk þess sem ég endurflyt tvær brtt., sem ég flutti við 2. umr. og gerði þá grein fyrir, flyt ég á þskj. 165 brtt. um framlög til skólamála, og miða þær að því að hamla gegn þeirri óheillastefnu ríkisstjórnarflokkanna í þessum málum, sem ég hef hér gert grein fyrir. Miðast till. mínar við, að framlög til skólabygginga verði sem mest í samræmi við framlög þau, sem ákveðin voru til þessara mála við afgreiðslu núgildandi fjárlaga, og þyrfti þó að gera enn betur.

Auk till. um tölulegar breytingar á framlögunum geri ég till. um, að ákvörðunarréttur um nýjar skólabyggingar verði ótvírætt í höndum Alþingis og að þau ákvæði skólakostnaðarl., að hluti ríkissjóðs af kostnaði við skólabyggingar verði greiddur á 5 árum, haldi gildi sínu, þannig að textar í brtt. á þskj. 153, sem ganga í aðra átt, verði felldir niður.

Það mun reynast erfitt fyrir ríkisstjórnarflokkana að skýra það fyrir almenningi, að í mestu góðærum, sem þessi þjóð hefur lifað, sé þörf á neyðarráðstöfunum við afgreiðslu fjárlaga, — neyðarráðstöfunum, sem miða að því að skerða nauðsynleg framlög til menntamála, — neyðarráðstöfunum, sem hafa hin óheillavænlegustu áhrif á þróun þessara mikilsverðu mála í framtíðinni. Hið ískyggilegasta er þó það, að við orsakavaldinum að þessum óheillaráðstöfunum, sjálfri grundvallarstefnu ríkisstj., er ekki hreyft. Þess vegna er ekki von til þess, að slíkum neyðarráðstöfunum linni, meðan núverandi ríkisstj. fer með völd. Þeim linnir ekki, meðan ríkisstj. streitist við að viðhalda algeru stjórnleysi í fjárfestingarmálum og verðlagsmálum. Ríkisstj. lætur undir höfuð leggjast að ráðast að rótum meinsins og virðist engin ráð kunna til þess að draga úr verðbólguþróuninni. Athafnaleysi hennar er svo algert, að það er engu líkara en að hún liti á þessa þróun með hliðsjón af því, sem sagt er um læknana og kvefið. Það er nefnilega sagt í mátulegri alvöru, að læknar kunni engin ráð við kvefi, en ef það fái hins vegar að snúast upp í lungnabólgu, þá horfi málið betur við, því að við lungnabólgu standi læknarnir ekki ráðalausir, heldur hafi hin ágætustu meðul, sem veita skjótan og öruggan bata. Það er engu líkara en ríkisstj. telji, að þrátt fyrir allar óheillaafleiðingarnar af dýrtíðarþróuninni sé þetta ekki svo alvarlegt mál, þótt hún hafi engin ráð til að stöðva þessa dýrtíðarveiki, þá sé ekki annað en að bíða eftir því, að hún þróist upp í annað verra, upp í hámark, þá verði loks tímabært að beita meðulunum, þá verði batinn jafnöruggur og þegar læknirinn ræðst gegn lungnabólgu.

Ég held, að á þetta vilji þjóðin ekki treysta. Hún getur sízt af öllu treyst því, að þegar enn verri sjúkdómseinkenni eru komin fram í þjóðfélaginu, kunni þessi ríkisstj. einhver ráð fremur en nú. Það væri óhugnanlegt fyrir þjóðina ofan á allt, sem á undan er gengið, að eiga þá að treysta á skottulækningar núverandi hæstv. ríkisstj. Það er sannarlega kominn tími til, að afleiðingunum af verðbólgustefnu ríkisstj. verði ekki lengur mætt annars vegar með neyðarráðstöfunum í niðurskurði á nauðsynlegustu framkvæmdum og hins vegar með sífellt nýjum sköttum, sem eru að efla verðbólguna enn þá, heldur verði ráðizt að meininu sjálfu, sem er stefna ríkisstj. í fjárfestingar- og verðlagsmálum. Á meðan þeirri stefnu verður ekki breytt, mun ekki linna neyðarráðstöfunum hennar við setningu hverra fjárlaga, hvorki niðurskurði á nauðsynlegustu framkvæmdum né sífellt nýjum sköttum, vegna þess að þessar ráðstafanir hennar miða ekki að lausn á þeim vanda, sem við er að glíma.