13.10.1966
Sameinað þing: 3. fundur, 87. löggjafarþing.
Sjá dálk 1799 í B-deild Alþingistíðinda. (1600)

Tilkynning frá ríkisstjórninni

Eysteinn Jónsson:

Herra forseti. Það voru nokkur orð út af ræðu hæstv. forsrh. Mér finnst það ekki spá góðu, að hæstv. forsrh. vill ekki enn horfast í augu við staðreyndir og þann vanda, sem fyrir liggur. Hæstv. ráðh. gekk svo langt í því að stinga höfðinu í sandinn, að hann sagði, að verðbólgan væri slagorð, sem notað væri og haft að skálkaskjóli. Mætti sá misskilningur ekki festa rætur, að meginvandinn, sem við væri að fást, væri vegna verðbólgunnar, það væru allt aðrar ástæður, sérástæður hér og sérástæður þar og sérástæður alls staðar. En mikil blindni má það vera, ef hæstv. forsrh. meinar þetta, ef hæstv. forsrh, gerir sér ekki grein fyrir því, hvílíkur ógnvaldur verðbólgan er, eins og hún hefur þróazt hér á undanförnum árum og þróast enn, — ef hæstv. forsrh. gerir sér ekki grein fyrir því, að ef ekki hefði á undanförnum árum orðið árlega stórhækkun á útflutningsverði á íslenzkum afurðum á erlendum markaði, væri fyrir löngu strand í hans höndum vegna verðbólgunnar.

Það er því miður ekki hægt að telja til undantekninga, að menn séu í vandræðum með rekstur sinn og afkomu vegna verðbólgunnar, heldur er það að verða almenna reglan. En hæstv. forsrh. segir hér að verðbólgan sé slagorð, sem menn hampi mjög — en ekki stórfellt vandamál. Það séu bara sérstök atriði, sem þurfi að athuga í búskapnum og sem nokkur verulegur vandi sé við að fást.

Ef við íhugum ástand atvinnumálanna í hverri grein af annarri, blasir vandinn við öllum öðrum en hæstv. forsrh. og mér þykir leiðinlegt, að hann skuli ekki viðurkenna það hreinskilnislega, því að ég veit, að hann hlýtur að sjá þetta. Það blasir við, að allur meiri háttar atvinnurekstur á Íslandi er í hinum mesta vanda staddur vegna verðbólgunnar, en fram að þessu hefur mátt taka undan stærstu og beztu síldveiðibátana, sem hafa fullkomnustu tækin. En allir aðrir hafa verið og eru í vaxandi vanda af þessum ástæðum.

Á meðan hæstv. forsrh. viðurkennir ekki þetta hreinskilnislega og skilur, held ég, að það sé lítil von á bata fyrir forgöngu þeirrar hæstv. ríkisstj., sem nú situr, enda mun það sannast mála, að svo er, því jafnvel þó hún vildi breyta til og lagfæra vinnuaðferðir sínar, vantar hana alveg vafalaust það traust, sem þarf til þess að geta komið heppilegri stefnu í framkvæmd. Þetta eru áreiðanlega ekki neinir sleggjudómar.

Ég vil í þessu sambandi vísa í skýrslu Efnahagsmálastofnunarinnar, sem gefin hefur verið út til Hagráðs, þar sem sumum atriðum í þessum efnum er lýst. T. d. er þannig lýst aðstöðu iðnaðarins, með leyfi hæstv. forseta:

„Bæði fyrirtæki og stjórnarvöld hafa verið of önnum kafin við að glíma við afleiðingar tekju- og verðlagsþróunar.“ Þetta er víst kurteislegt nafn á verðbólgunni hjá embættismönnunum, líklega með tilliti til húsbændanna að þetta orðalag er notað. Á mæltu máli mundi það heita afleiðingar verðbólgunnar, „jafnharðan og þær hafa að höndum borið, til þess að geta látið verkefni af þessu tagi sitja í fyrirrúmi“, sem sagt, af því tagi að leita einhverra varanlegra úrræða til bóta sem sett er inn á undan. „Hefur þessi þróun gengið svo nærri iðnaðinum, að mjög örðug skilyrði hafa skapazt til þeirrar umskipulagningar og endurbóta, sem hér um ræðir. Til þess að iðnrekendur hafi í senn nokkra hvatningu og getu til þess háttar ráðstafana þarf umfram allt að ná betra efnahagsjafnvægi og öðlast þar með nokkra tryggingu fyrir því, að tekjuþróunin,“ — það er enn þá notað þetta kurteislega gerviorð í staðinn fyrir verðbólguna „kollvarpi ekki þeim árangri, sem beztur getur orðið af slíkum endurbótum.“

Þetta er vitanlega sönn lýsing í aðalatriðum, að glíman við verðbólguna, sem hæstv. ríkisstj. hefur matað með vinnuaðferðum sínum, hefur verið þannig, að atvinnureksturinn hefur nálega allan tímann verið í nauðvarnarstöðu og öll orka manna gengið í að reyna að halda nösunum upp úr, ef svo mætti segja. Enn fremur segja þessir sérfræðingar, að þetta eigi við iðnaðinn almennt, en ekki bara einstakar greinar hans. Enn fremur segir hér í lok þessarar skýrslu frá þessum sömu sérfræðingum, þar sem þeir eru að meta horfurnar, með leyfi hæstv. forseta:

„Samtímis verður að hafa það í huga, að framleiðslukostnaður er orðinn það hár vegna undangenginna launa- og verðhækkana“ það er enn kurteislegt orð yfir verðbólguna, þ.e.a.s. afleiðingar verðbólgunnar — „að flestar greinar framleiðslu eiga örðuga samkeppnisaðstöðu.“

Þetta kemur nú ekki heim og saman við það, sem hæstv. forsrh. vill vera láta, að það væru aðeins einstakir aðilar, sem ættu við erfiðleika að stríða. Og loks kemur þessi setning, sem er nálega lokaorðin í þessu sambandi, með leyfi hæstv. forseta:

„Jafnframt standa flestar atvinnugreinar frammi fyrir grundvallarvandamálum í skipulagi og rekstri, sem ekki er hægt að glíma við nema jafnvægi skapist.“

M. ö. o., að óbreyttu ástandi eins og það er nú eftir nærri 8 ára stjórn þessara flokka segja þessir sérfræðingar. að það sé ekki hægt að glíma við grundvallarvandamál atvinnurekstursins.

Það má segja, að þetta sé eins konar úttekt á þjóðarbúinu að því leyti, að þetta eru niðurstöður þessara embættismanna, og ég býst ekki við, að nokkur mundi vilja væna þá um, að þeir væru að sverta ástandið af hrekk við hæstv. ríkisstj. Vitaskuld alveg öðru nær. Þannig mætti lengi halda áfram að færa fram vitni til sönnunar því, hversu fjarri veruleikanum hæstv. forsrh. stendur í þeim málflutningi, sem hann hafði hér áðan í þessum umr., þar sem hann taldi hinn almenna vanda nálega ekki til, það væru aðeins sérstök, einstök vandamál, sem menn yrðu að glíma við, afmörkuð, og menn mættu ekki blanda því saman við verðbólguna, sem hann kallaði þessu smekklega nafni, slagorð.

Hæstv. ráðh. ræddi hér svo um einstaka þætti örlítið og hann sagði, að bátaútvegurinn t.d. ætti ekki um sárt að binda vegna verðbólgunnar. Hans erfiðleikar stöfuðu ekki af verðbólgunni, heldur stöfuðu þeir af því, hvað stórum bátum hefði gengið vel á síld. Vitanlega er þetta að setja málið í algerlega skakkt ljós, vegna þess að höfuðerfiðleikarnir stafa af verðbólgunni og þeirri upplausn í atvinnumálum og efnahagsmálum, sem í sambandi við hana verður. Það þarf ekki lengi að ræða við þá menn, sem fást við frystihúsarekstur og rekstur hinna smærri báta, en það eru nú kallaðir bátar jafnvel allt upp í 120 tonn, til þess að gera sér grein fyrir því, hvernig verðbólgan og lánastefna ríkisstj. hefur leikið þennan atvinnurekstur. Það er ekki aðeins samkeppnin við hina stóru nýju síldarbáta, sem þarna kemur til greina, eins og hæstv. forsrh. vildi vera láta.

Í sambandi við togarana vil ég á þessu stigi segja, að mér finnst dálítið einkennilegt, að það skuli ekki koma fram hjá hæstv. forsrh., að vitanlega verður aðalúrræðið í sambandi við togaraútgerðina að vera það að eignast betri og heppilegri skip, og sem von er um, að sé hægt að reka, miðað við þær kringumstæður, sem við nú búum við. En það er líklega mjög vonlítið með þau skip, sem við eigum nú og ber að deila á hæstv. ríkisstj. fyrir það, að hún skuli ekki hafa haft forgöngu um kaup á togurum. Skuli hafa horft aðgerðalaus á það, að togaraflotinn hrektist úr landi eða væri lagt, í stað þess að vinna að því skipulega og smátt og smátt að ný skip kæmu í stað þeirra, sem fóru, því að togaraútgerð getum við ekki lagt niður.

Hér er á ferðinni grundvallarmisskilningur á öllum þessum málum af hendi hæstv. ráðh., en hann er á hinn bóginn svo vel gefinn maður og glöggur, að ég trúi ekki öðru en hann sjái þetta í raun og veru, en hann skortir karlmennsku og hreinskilni til þess að viðurkenna hvernig komið er, en það er þó fyrsta skilyrðið til þess að menn hafi sig í að breyta til.

Hæstv. forsrh. var eitthvað að ræða um það, að ég og hv. 3. þm. Reykv. ættum að gefa skýrslu um það, hvert peningarnir hefðu farið, hvert þjóðartekjurnar hefðu farið á undanförnum árum. Við héldum því fram, að fyrirtækin stæðu höllum fæti og það gerðum við og ég hef enn gert það og fært rök fyrir því, enda til margra að vísa í því efni og ekkert um að villast. Og ég benti á það, sem ekki hefur verið vefengt, að það má heita nálega óhugsandi fyrir venjulegan launamann t.d. að lifa sómasamlega af endurgjaldi fyrir 8 stunda vinnu, miðað við núv. húsnæðiskostnað. Það þorir enginn að vefengja þetta. Þó að hæstv. forsrh. væri að tala um ýmsa ranghala þessara mála, vefengdi hann ekki þennan kjarna málsins. En þá segir hann: Ef eitthvað væri til í þessu, eiga þessir ræðumenn eftir að gera grein fyrir því, hvað orðið hefur af peningunum, hvað orðið hefur af þjóðartekjunum. En hverjum ætli væri skyldast að gera grein fyrir því, hvað orðið hefur af þjóðartekjunum? Ætli það sé ekki skyldast, að ráðsmaðurinn á þjóðarbúinu geri grein fyrir því, og hver er hann? Hefur það ekki verið hæstv. forsrh.? Væri ekki rétt fyrir hann að gera grein fyrir því, hvað orðið hefur af þjóðartekjunum og mundi ekki teljast, að það væri hans skylda að gera slíkt? Og það væri verðugra verkefni fyrir hann en að hártoga hér einstök atriði í sambandi við þá heildarmynd, sem menn hafa þó verið að reyna að bregða upp af þessum málum til þess að átta sig. Framkomu hæstv. forsrh. í þessum umr. má á hinn bóginn miklu fremur líkja við framferði þeirra skipa í hernaði, sem til þess eru sett að leggja reykský um hafflötinn, þannig að menn missi áttirnar og enginn átti sig á því, hvar hann er staddur.

Það var einu sinni sagt við rómverskan hershöfðingja, sem tapaði: Hvar eru herskararnir mínir, Varus? Íslenzka þjóðin mætti segja eitthvað svipað við núv. forsrh.: Hvar eru þjóðartekjurnar? Hvar eru þær? Við sjáum, hvernig ástandið er, en hverjum er skyldara að gera grein fyrir því, hvað af þeim hefur orðið en sjálfum ráðamanninum?

Þá sagði hæstv. ráðh. í sambandi við þessar bollaleggingar og líklega á það að vera til þess að gera það skýrara fyrir mönnum, hvað gerzt hefur og létta þeim að átta sig á verkefnunum, að landbúnaðurinn væri aðalorsök verðbólgunnar. Það var nú einu sinni sagt, gjafir eru yður gefnar o. s. frv. Síðan las hæstv. forsrh. hér upp úr einhverjum töflum, að verðhækkun á landbúnaðarafurðum hafi orsakað 46% af þeirri verðhækkun, sem orðið hefði í landinu á einhverju tímabili, Af þessu dregur þessi leiðtogi okkar, þjóðarinnar, þær ályktanir, að landbúnaðurinn sé aðalorsök verðbólgunnar. En hvers vegna hafa landbúnaðarafurðirnar hækkað? Hefur hæstv. forsrh. aldrei dottið í hug að athuga það? Hvers vegna hafa landbúnaðarafurðirnar hækkað? Hafa þær hækkað vegna þess, að bændur hafi verið að taka í gegnum þessa hækkun óeðlilega mikið af þjóðartekjunum til sín og þannig verið frumorsök að verðhækkuninni? Nei. Þær hafa ekki hækkað vegna þess, því að framleiðni hefur aukizt meira í landbúnaðinum en sennilega nokkurri annarri atvinnugrein og sannleikurinn er sá, að ef hæstv. ríkisstj. hefði staðið við sín fyrirheit og stöðvað verðlagið, eins og hún þóttist ætla að gera, þegar hún tók við, hefðu landbúnaðarafurðir ekki hækkað í verði á Íslandi, vegna framleiðniaukningarinnar í landbúnaðinum. Þess vegna er orsakanna til verðbólgunnar ekki að leita í því, að bændur hafi hækkað verðlagið. Landbúnaðarvörurnar hafa hækkað vegna aukins framleiðslukostnaðar, sem stafað hefur af ráðstöfunum hæstv. ríkisstj. í fjölmörgum greinum og vegna verðbólgunnar, sem hefur brunað áfram síðustu árin. Það er þess vegna, sem landbúnaðarvörurnar hafa hækkað, og þær hafa einnig hækkað í verði vegna þess, að það var einn liður í landbúnaðarstefnu hæstv. ríkisstj. að draga úr beinum stuðningi við landbúnaðinn, t.d. með því að hækka stórkostlega vexti í landbúnaðinum. Og hæstv. núv. landbrh. stóð hér státinn og sagði: „Menn þurfa engar áhyggjur að hafa af þessu, þetta kemur inn í verðlagið“, sem sagt sem hækkandi verð á landbúnaðarafurðum. Verðlagið á landbúnaðarafurðum hefur því hækkað fyrst og fremst vegna verðbólgunnar, gengislækkananna og annars þess, sem yfir hefur dunið af hendi ríkisstj., og vegna þess að hæstvirt ríkisstjórn hefur dregið skipulega úr beinum stuðningi við landbúnaðinn og vísað mönnum á að hækka verð á landbúnaðarvörum í staðinn. Að vísu hefur það náttúrlega ekki náðst nema að litlu leyti, en að einhverju leyti hefur það haft áhrif til að hækka landbúnaðarverðið, en að nokkru leyti hafa bændur orðið að bera þetta sjálfir. En þakkirnar eru þessar, sem bændur fá frá hæstv. forsrh. fyrir að hafa aukið framleiðni sína og afköst, sem þekkist í okkar þjóðarbúskap og leggja þannig stóran skerf til þess að hægt hefði verið að hafa hemil á verðbólgunni, en aukin framleiðni í landbúnaðinum er eitt aðalskilyrðið til að hægt sé að hafa hemil á verðbólgunni. Landbúnaðurinn hefur skilað sínu í þessu tilliti, en það hefur staðið á öðru, það hefur staðið á því, að hafður væri hemill á þessum málum, þannig að verðbólgan hefur magnazt og valdið hækkunum á landbúnaðarafurðunum, sem hér eru svo taldar með röngu orsök, en eru afleiðing.

Satt að segja held ég, að ekki sé mikils bata von, á meðan hæstv. ríkisstj. ræðir efnahagsmálin á þennan hátt eða á þeim grundvelli, sem hér er gert, og fæst ekki til þess að ræða kjarna þessara mála. Og það má í raun og sannleika segja, að hæstv. ríkisstj. sitji algerlega föst í sama farinu. Virðist ekkert hafa lært, en snýst enn í farinu. Hún spólar.