20.03.1967
Neðri deild: 56. fundur, 87. löggjafarþing.
Sjá dálk 804 í B-deild Alþingistíðinda. (534)

147. mál, ráðstafanir vegna sjávarútvegsins

Frsm. meiri hl. (Birgir Finnsson):

Herra forseti. Eins og fram kemur í nál. meiri hl. sjútvn. á þskj. 354, hefur n. ekki orðið sammála um afgreiðslu þessa máls. Leggur meiri hl. til, að frv. verði samþ. óbreytt, eins og Ed. gekk frá því, en aðrir nm. munu skila sérálitum og e.t.v. flytja brtt.

Segja má, að frv. þetta sé í aðalatriðum þríþætt. Í fyrsta lagi veitir það ríkisstj. heimild til að greiða á þessu ári viðbót við lágmarksverð á ferskum fiski öðrum en síld og loðnu, er má nema sem svarar 8% til viðbótar við það lágmarksverð, sem verðlagsráð sjávarútvegsins og yfirnefnd þess ákveða. Á sú viðbót að skiptast þannig, að 5%, greiðist í marz og apríl, en 11% aðra mánuði ársins. Jafnframt þessu veitir frv. heimild til að verja 20 millj. kr. í verðbætur á línu- og handfærafisk á þessu ári og enn fremur til þess að hækka samsvarandi verðbætur á línu- og handfærafisk, sem veiddur var á síðustu þrem mánuðum ársins 1966, umfram þá 25 aura, sem ákveðnir voru með 1. nr. 16 16. apríl í fyrra. Varðandi útreikning á bótum til togara úr aflatryggingasjóði vegna aflabrests 1966 gerir frv. ráð fyrir sömu reglu og gilt hefur að undanförnu, þ.e.a.s. að bæturnar skuli miðast við úthaldstíma sama ár, sbr. 5. gr. frv. Í frv. eru einnig ákvæði um, að ríkissjóður skuli leggja fram 50 millj. kr. á þessu ári til framleiðniaukningar frystihúsa og annarra endurbóta í framleiðslu frystra fiskafurða. Og loks hefur frv. inni að halda heimild til að greiða úr ríkissjóði 10 millj. kr. verðbætur á útfluttar skreiðarafurðir eða útfluttar afurðir af öðrum fiski en síld og loðnu eftir reglum, sem sjútvmrh. setur.

Að frátalinni heimild til þess að greiða 8% viðbótina við lágmarksverð á ferskum fiski, eru önnur ákvæði þessa frv., sem ég nú hef nefnt, að mestu óbreytt frá sams konar ákvæðum, sem gilt hafa undanfarin tvö ár. Undantekning er þó frá þessu í 9. gr. frv., þar sem sú heimild, sem þar er varðandi ráðstöfun á 10 millj. kr., er ekki lengur bundin við skreið eingöngu, heldur getur hún einnig náð til annarra útfluttra afurða, að undanskildum þó síldar- og loðnuafurðum. Er talið, að verðlag á útfluttri skreið hafi breytzt mjög til hins betra samanborið við aðrar útfluttar sjávarafurðir, og var í frv., eins og það var upphaflega lagt fyrir Ed., gert ráð fyrir að nota upphæðina til ótiltekinna verðbóta á útfluttar afurðir á öðrum fiski en síld og loðnu. En í meðförum hv. Ed. var orðalagi 9. gr. breytt í það horf, sem það er nú, og mun breytingin hafa verið gerð samkv. fram komnum óskum skreiðarframleiðenda.

Undanfarin tvö ár hefur ekki komið til þess, að ríkissjóður greiddi þá almennu uppbót á fiskverð, sem 1. gr. þessa frv. gerir ráð fyrir, að skuli nema allt að 8%. En árið 1964 var greidd 6% viðbót við það fiskverð, sem þá var ákveðið með úrskurði yfirnefndar verðlagsráðs sjávarútvegsins, og er ákvæði þessarar gr. frv. nú hliðstæð við það, sem ákveðið var í 2. gr. 1. nr. 1 31. janúar 1964, um ráðstafanir vegna sjávarútvegsins o.fl. Ástæðan til þess, að nú er talin nauðsyn að hverfa aftur að þessu ráði, er mikið verðfall á frystum fiskafurðum, sem hófst á s.l. ári. Samanborið við meðalverð ársins 1966 er nú talið, að verðlækkunin nemi 11–12%. Þegar verðlagsráð sjávarútvegsins vann að því um s.l. áramót að ákveða fiskverðið til útgerðarmanna og sjómanna, náðist þess vegna ekki samkomulag milli fiskkaupenda annars vegar og fiskseljenda hins vegar, og fór málið til úrskurðar yfirnefndar, og segir svo um niðurstöðu málsins í grg. með frv., með leyfi hæstv. forseta:

„Áður en til ákvörðunar fiskverðsins kom, gaf ríkisstj. yfirnefnd verðlagsráðs til kynna, að hún væri reiðubúin að beita sér fyrir því, að greidd yrði á árinu 1967 8% viðbót á verð landaðs fisks annars en síldar og loðnu. Með tilliti til þessarar yfirlýsingar ákvað yfirn., að fiskverð skyldi standa óbreytt frá því, sem verið hafði á árinu 1966. Sú viðbót, sem ríkisstj. vildi beita sér fyrir að greidd yrði, svarar um það bil til hækkunar kaupgreiðsluvísitölu, frá því að fiskverð var ákveðið í upphafi árs 1966, þar til það var ákveðið nú. Ætlunin er, að þessi viðbótargreiðsla skiptist þannig, að 5% verði greidd mánuðina marz–apríl, en 11% aðra mánuði ársins. Í þessu frv. er farið fram á heimild Alþ. til þess að inna þessar greiðslur af hendi.“

Þessi niðurstaða yfirnefndar var samþ. með atkvæðum oddamanns og fiskseljenda í yfirnefndinni, en fulltrúar fiskkaupenda voru henni andvígir og töldu, að frystihúsin gætu ekki borið óbreytt fiskverð.

Hófust nú viðræður ríkisstj. og fulltrúa frystihúsaeigenda um aðgerðir til stuðnings frystihúsunum, og er það, sem ég leyfi mér að kalla annað höfuðatriði þessa frv., árangurinn af þeim viðræðum, þ.e.a.s. 6., 7. og 10. gr., sem fjalla um stofnun sjóðs til að greiða verðbætur vegna verðfalls á frystum fískafurðum og um áframhaldandi athugun á rekstraraðstæðum og fjárhagslegri uppbyggingu frystiiðnaðarins. Er stofnun verðjöfnunarsjóðsins hið merkasta nýmæli, og bendir bitur reynsla fyrri ára til þess, að ef slíkur sjóður hefði fyrr verið fyrir hendi, hefði mátt draga úr eða afstýra ýmsum erfiðleikum fiskiðnaðarins og þjóðarbúsins á undanförnum árum. Það er þess vegna rík ástæða til að athuga nánar um eflingu sjóðsins og um breikkun á starfssviði hans, eins og bent er á í grg. með frv.

Athugun á skipulagningu frystiiðnaðarins er einnig nauðsynleg, og hefur mikið verið um það mál rætt og ritað að undanförnu, einkum um hráefnisskortinn og það ástand, að afkastageta hraðfrystihúsanna er langt frá því að vera fullnýtt. Ætla ég mér ekki að ræða þau mál við þetta tækifæri. Ég vil aðeins leyfa mér að benda á eitt atriði, sem ég tel að rannsaka þurfi sérstaklega vel í sambandi við þá athugun, sem frv. gerir ráð fyrir. Það þarf að rannsaka gaumgæfilega, hvaða stærð hraðfrystihúsa er hagkvæmust í rekstri með tilliti til aðstæðna á hverjum stað, og hygg ég þá, að í ljós muni koma, að ekki sé víst, að sama stærð eigi alls staðar jafnvel við, og ekki heldur, að alltaf hljóti stærstu frystihúsin að gefa bezta raun. Aðstæður til hráefnisöflunar og vinnuaflsútvegunar eru svo mismunandi, að erfitt hlýtur að reynast að finna um það algilda reglu fyrir alla staði jafnt; hvaða stærð frystihúsa henti bezt. Þess vegna hygg ég, að þetta sé rannsóknarefni á hverjum stað fyrir sig, þar sem slíkur rekstur fer fram.

Þau tvö meginatriði frv., sem ég hef nú drepið á, eru í raun réttri samningar eða árangur af samningum ríkisstj. við þá aðila, sem hlut eiga að máli. Er þess því ekki að vænta, að á þeim atriðum verði gerðar breytingar í meðförum hv. Alþ. Í Ed. komu, að ég hygg, ekki fram neinar brtt. frá hv. stjórnarandstæðingum í sambandi við þessi tvö meginatriði.

Þriðja meginatriði frv. er svo aftur á móti tekjuöflun til þess að standa straum af aðstoðinni við útgerðina og fiskiðnaðinn, að svo miklu leyti sem sú tekjuöflun er ekki þegar ákveðin í fjárl. þessa árs. Um þetta atriði skildu leiðir stjórnar og stjórnarandstöðu í Ed., og geri ég ráð fyrir, að svo muni einnig fara í þessari hv. d. Samkv. frv., eins og það er nú, er gert ráð fyrir, að framlagið til verðjöfnunar frystra fiskafurða nemi 140 millj. kr., og verður það lagt fram af greiðsluafgangi ríkissjóðs árið 1966. Áætlað er, að 8% viðbótin við fiskverðið hafi í för með sér útgjöld fyrir ríkissjóð, er nemi 100 millj. kr., og gerir frv. ráð fyrir, að þeirrar upphæðar verði aflað þannig: 1) Með heimild til að lækka framlög til verklegra framkvæmda um 10%, og er áætlað, að við það sparist 65 millj. kr. 2) Með því að lækka greiðslur til jöfnunarsjóðs sveitarfélaga fyrir árið 1966 um 20 millj. kr., og er sú upphæð tekin af 23 millj. kr., sem framlag ríkissjóðs til jöfnunarsjóðsins fór fram úr áætlun s.l. ár. 3) Með því að taka af áætluðu framlagi til ríkisábyrgðasjóðs á þessu ári 15 millj. kr., en talið er, að þetta framlag sé ofáætlað í fjárl., sem þeirri upphæð nemur.

Segja má, að um tvær leiðir hafi verið að velja til þess að standa straum af aðstoðinni við sjávarútveginn: annars vegar að leggja á nýja skatta, en hins vegar fara þá leið, sem frv. gerir ráð fyrir. Skattahækkunarleiðin hefði gersamlega brotið í bága við verðstöðvunina, sem þegar hefur kostað ríkissjóð mikil útgjöld í niðurgreiðslum á vöruverði. Þær ráðstafanir, sem þegar hafa verið gerðar til þess að stöðva verðlagið, hefðu þannig verið unnar fyrir gýg, ef nýjar verðhækkanir hefðu nú hafizt í kjölfar skattahækkunar. Einnig hefði hinn almenni skilningur á nauðsyn verðstöðvunarinnar, sem vissulega hefur reynzt vera fyrir hendi, beðið alvarlegan hnekki, og af þessum ástæðum kom skattahækkunarleiðin ekki til greina. Leiðin, sem farin er, reynist fær vegna þess, að afkoma ríkisins að undanförnu hefur verið góð, og þess vegna er hægt að ráðstafa tekjuafgangi til þess að standa að nokkru leyti straum af aðstoðinni við útveginn. Undir þetta vil ég leyfa mér að flokka skerðinguna á framlaginu til jöfnunarsjóðs sveitarfélaga á s.l. ári um 20 millj. kr. Munu sveitarfélögin þrátt fyrir þá skerðingu fá úr sjóðnum fyllilega það, sem þau gátu reiknað með samkv. fjárl. ársins 1966, og raunar rúml. 10 millj. kr. betur. En sé miðað við samanlagðar tekjur sveitarfélaganna á s.l. ári af hinum ýmsu tekjustofnum þeirra, nemur skerðingin, sem þau verða fyrir, ekki nema sem svarar 1%. Tel ég það ekki mikla fórn fyrir sveitarfélögin, þegar um er að ræða að reyna að treysta rekstrargrundvöll sjávarútvegsins, sem skapar svo í staðinn meginundirstöðuna undir tekjuöflun sveitarfélaganna sjálfra og þó alveg sérstaklega að því er varðar framlagið til jöfnunarsjóðsins.

Ég stóð að því á sínum tíma að tryggja sveitarfélögunum hlutdeild í söluskatti og aðflutningsgjöldum í gegnum jöfnunarsjóð sveitarfélaga, og það tel ég, að hafi verið vel ráðið og orðið sveitarfélögunum til ómetanlegs gagns. Þess vegna tel ég mig með góðri samvizku geta ætlazt til þess af sveitarfélögunum, að þau færi þá lítilfjörlegu fórn, sem hér er um að ræða, þegar jafnmikla nauðsyn ber til og nú að koma undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar til hjálpar. Í annan stað reynist tekjuöflunarleiðin, sem frv. gerir ráð fyrir, fær vegna þess að framkvæmdir og atvinna í landinu hafa á undanförnum árum verið meiri en framboð á vinnuafli, þannig að skerðing á framkvæmdafé ríkisins um 10% eða 65 millj. kr. hefur ekki í för með sér meiri samdrátt en svo, að þess verður ekki vart á vinnumarkaðinum. Annað mál er svo það, að þegar framkvæma verður slíkan niðurskurð, eru það tiltölulega fáir liðir fjárl., sem niðurskurðurinn lendir á. Ef þetta sama skeður mörg ár í röð, verða þeir liðir sérstaklega hart úti, og þótt nú verði engu um þetta breytt, finnst mér, að upp á seinni tímann ættu menn að hafa það hugfast að dreifa slíkum niðurskurði niður á fleiri útgjaldaliði, ef til hans þarf að grípa.

Herra forseti. Að svo komnu sé ég ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um frv., en ég mæli með því enn á ný fyrir hönd meiri hl. sjútvn., að það verði samþ. óbreytt. Þessu frv. hefur verið fundið það til foráttu af andmælendum þess, að með því væru ekki gerðar nægilega haldgóðar ráðstafanir vegna útvegsins og fiskiðnaðarins til frambúðar. Því hefur ekki heldur verið haldið fram af þeim, sem frv. styðja að svo sé. Vandamál útvegsins og útflutningsframleiðslunnar eru svo margslungin og fjölþætt og háð ýmsum breytilegum aðstæðum, að erfitt er að sjá fyrir þróun þeirra langt fram í tímann. Þannig hefur reynsla liðinna ára a.m.k. verið. Mér telst svo til, að frá árinu 1950 hafi alls verið sett 19 lög, sem eru ýmist um aðstoð og stuðning við útveginn og útflutningsframleiðsluna eða um ráðstafanir, sem þjóðfélagið hefur orðið að gera til að laga sig eftir breyttum aðstæðum í útflutningsatvinnuvegunum. Auk þessa kemur sjávarútvegurinn að sjálfsögðu jafnan við sögu við afgreiðslu fjárl. En þessi fyrirgreiðsla við útveginn og aðlögun við breyttar aðstæður í honum hefur jafnan verið óhjákvæmileg vegna þess, hversu mikla þýðingu sjávarútvegur og útflutningur fiskafurða hefur fyrir þjóðarbúið í heild. Það lýsir að vissu leyti trausti á núverandi stjórn og stjórnarflokkum, að til þess skuli vera ætlazt af þeim, að þeir sjái lengra en aðrir í þessu efni, en því miður er það ofmat. Hins vegar er það svo, að árangurinn af stjórnarstarfinu undanfarin ár er svo jákvæður á svíði efnahagsmálanna, að nú gefst þjóðinni betra tóm til en oft áður að átta sig á hlutunum og þeim alvarlegu viðhorfum, sem í augnablikinu blasa við í útflutningsframleiðslunni. Þetta er mikils virði, því að á einu ári getur margt breytzt til hins betra ekki síður en til hins verra. En hvernig sem allt fer, verða stjórnarvöld landsins á hverjum tíma að gera útflutningsatvinnuvegunum kleift að starfa með eðlilegum hætti. Með þessu frv. er stefnt að því marki.