20.03.1969
Efri deild: 61. fundur, 89. löggjafarþing.
Sjá dálk 1297 í B-deild Alþingistíðinda. (1384)

100. mál, þjóðminjalög

Menntmrh. (Gylfi Þ. Gíslason):

Herra forseti. Hér er enn um að ræða eitt þeirra frv., sem ríkisstj. hefur lagt fyrir hið háa Alþ. til endurskoðunar á safnalöggjöf landsins. Þetta frv. er komið frá hv. Ed., þar sem það var afgr. shlj. samkvæmt einróma meðmælum menntmn. eftir að hún hafði shlj. lagt til, að samþ. yrðu við frv. nokkrar minni háttar brtt., sem allar voru afgreiddar shlj. Mér er mikil ánægja, að það skuli hafa orðið svo, að öll þessi frv. um endurskoðun á safnalöggjöfinni skuli hafa hlotið fram til þessa einróma afgreiðslu í báðum d. þingsins. Nauðsyn flutnings þessa frv. var ein höfuðástæðan til þess, að menntmrn. efndi til allsherjar endurskoðunar á safnalöggjöf landsins. Þau l., sem í gildi eru um þetta efni, sem þetta frv. fjallar um, eru sumpart mjög gömul, þ.e. l. frá 1907 um verndun fornminja, en önnur eru frá 1947, um viðhald fornra mannvirkja og um byggðasöfn. Þetta frv. var samið af n., sem menntmrn. skipaði á sínum tíma og í voru dr. Kristján Eldjárn þáv. fornminjavörður formaður, Hörður Ágústsson listmálari og dr. Þórður Eyjólfsson fyrrv. hæstarréttardómari. Í þessu frv. eru ýmis nýmæli eins og l. gera ráð fyrir, þar sem þau l., sem það á að koma í staðinn fyrir, eru sumpart orðin mjög gömul eða frá árinu 1907, og auk þess er í þessu frv. samið um öll núgildandi lagafyrirmæli, að svo miklu leyti sem þau eru ekki afnumin vegna þess að þau eru orðin úrelt, um þjóðminjar og vörzlu þjóðminja. L. frá 1907 eru að ýmsu leyti úrelt, og eru því aðalefnisbreytingarnar, sem í frv. felast, fólgnar í breytingu á þeim l., en ekki l. frá 1947. Í l. frá 1907 eru ýmis ákvæði um skýrslugerðir og auglýsingu í Lögbirtingablaði í sambandi við fund forngripa. Þessi ákvæði hafa í framkvæmd reynzt algjörlega óþörf og eru því ekki tekin upp í þetta frv. Í I. frá 1907 eru margs konar fyrirmæli um sameign ríkissjóðs, landeigenda og finnanda að fundnum forngripum. Þessar reglur hafa aldrei skipt neinu máli í sambandi við fund og varðveizlu forngripa, og þess vegna er í þessu frv. tekin upp sú regla, sem nú mun vera í l. langflestra þjóða, að fundnir forngripir, sem liggja eða legið hafa í jörðu, séu eign ríkisins. Hins vegar er látin haldast sú regla, að þegar forngripir úr gulli eða silfri finnast, skuli landeiganda og finnanda greitt til jafnra skipta sín á milli málmverð hlutanna eftir mati að viðbættum 10 af hundraði. Þá eru í gildandi l. nákvæm fyrirmæli um skráningu forngripa, sem eru í eign einstakra manna. Þessi ákvæði hafa aldrei verið framkvæmd og þykir ekki ástæða til þess að halda þeim í löggjöf.

Í kaflanum um friðun kirkjugripa eru nýmæli. Þar er gert ráð fyrir því, að þau fyrirmæli gömlu l. haldist, að skráning fornra kirkjugripa geti farið fram jafnframt skráningu forngripa í eign einstakra manna, eins og ég gat um áðan, en slík skráning hefur hins vegar ekki farið fram. Vegna þess að munir, sem friðaðir eru samkv. þessum kafla, þ.e. III. kafla, eru ekki í beinni vörzlu Þjóðminjasafnsins, þá er vernd þeirra falin forráðamönnum kirkna og kirkjugarðsstjórum, en yfirumsjón með friðun er í höndum þjóðminjavarðar. Í gildandi l., þ.e. l. frá 1907 og 1947, er vikið að friðun húsa og mannvirkja, en mjög lauslega og á algjörlega ófullnægjandi hátt, en það er nú orðinn einn meginþáttur í þjóðminjalöggjöf erlendis að setja ítarleg ákvæði um friðun húsa og mannvirkja. Þessi kafli frv., IV. kaflinn, má því heita algjör nýsmíð og algjört nýmæli í íslenzkri löggjöf. Stefnt er að því annars staðar, að varðveitt séu til framtíðar hús og mannvirki, sem talið er, að hafi sérstakt gildi, menningarsögulegt, listrænt eða sögulegt. Lagaákvæði um þetta í öðrum löndum eru nokkuð með mismunandi hætti, en miða þó öll að sama marki. Hér höfum við fram til þessa mjög verið á eftir öðrum þjóðum, þ.e.a.s. að því er tekur til verndunar slíkra þjóðminja. Að vísu eru vernduð og í umsjón Þjóðminjasafns nokkur gömul og merkileg hús, einkum kirkjur og torfbæir, og þau eru öll í opinberri eign. Hingað til hefur ekki verið farið á þá braut að friðlýsa hús í eign einhvers, og það er þó gert alls staðar annars staðar í nágrannalöndum okkar. Þess vegna er hér í þessum kafla, þessum ég vildi segja aðalkafla frv. að því er nýmæli snertir, lagt til, að hér sé einnig eins og annars staðar farið inn á þá braut, að heimilt sé að friðlýsa hús í einkaeign. Það hefur orðið reynsla annars staðar, að slík friðun húsa í einkaeign sé vandasamt mál, sem hæglega geti valdið árekstrum af margs konar tagi milli eigenda húsanna og friðunarvaldsins, og þess vegna er mjög mikils um það vert, að l. um þessi efni séu skýr og ákveðin, en þó um leið hófsamleg. Meginhugsun þessa frv. er sú að ná fram þeirri friðun, sem nauðsynleg er, en þó sé farið fram með þeirri tillitsemi við eigendur, sem hægt er, og í annan stað ekki stofnað til fjárútláta af opinberri hálfu nema eftir því, sem teljast verður algjörlega óhjákvæmilegt. Þá vil ég fara örfáum orðum um V. kafla frv., sem er um byggðasöfn. Fyrstu ákvæði um byggðasöfn voru sett í l. frá 1947, en þá var lítil reynsla komin á starfsemi byggðasafna. Nú á rúmum 20 árum er hins vegar nokkur reynsla fengin, og hefur verið stuðzt við hana við samningu þessa kafla, V. kafla frv. Stefna hins opinbera í þessum málum ætti augljóslega að vera sú að stuðla að því með afskiptum sínum, að byggðasöfn verði frekar færri og stærri en fleiri og smærri. Hins vegar er ekki skynsamlegt að lögbinda hversu stórt landssvæði byggðasafn skuli hafa að baki sér minnst til þess að vera styrkhæft samkvæmt l. þessum, en hér er áfram gert ráð fyrir því, að ríkið skuli styrkja byggðasöfn. En í frv. er það lagt á vald menntmrh. að fengnum tillögum þjóðminjavarðar, hvort byggðasafn skuli teljast styrkhæft. Með því ætti að vera tryggt, að ríkisstyrkt byggðasöfn verði ekki óeðlilega mörg, því að þjóðminjavörður mun vafalaust gera það að skilyrði fyrir meðmælum, að safn sé nokkuð stórt.

Í frv. er kveðið á um þátttöku hins opinbera í kostnaði við byggingar safnahúsa og rekstur byggðasafna. Í þessu efni er hér í þessu frv. gerð breyting á núverandi skipan. Í núgildandi l., í l. frá 1947, segir, að ríkið styrki byggingu húss handa viðurkenndu safni að 1/4 hluta, en hér er gert ráð fyrir því, að styrkurinn verði 1/3 hluti. Hins vegar er ekki gert ráð fyrir því í frv., að ríkið taki annan þátt í rekstri byggðasafna en þann, að það greiði gæzlumannslaun að hálfu, en í gildandi l. ber því að greiða 2/3 hluta rekstrarkostnaðar yfirleitt. Reynslan hefur sýnt, að stofnkostnaður við byggingu safnahúss er erfiðasti þröskuldurinn fyrir héruðin, og þess vegna er það stefna þessa frv. að auka hlutdeild ríkisvaldsins í stofnkostnaði byggðasafna. Þá hefur það komið í ljós, að aðstandendur byggðasafna hafa átt erfitt með það að tryggja daglega eða stöðuga umsjón, og þess vegna er sú stefna tekin hér upp, að ríkið beinlínis greiði gæzlumannslaun að hálfu, og ætti þar með að vera tryggt, að jafnan sé við hvert safn maður, en að öðru leyti sé rekstrarkostnaður safnsins í höndum þeirra héraða, sem að byggðasafninu standa. N. sú, sem frv. samdi, taldi ekki líklegt, að byggðasöfn, sem yrðu stofnuð og rekin samkvæmt l., gætu orðið fleiri en 15–20 og taldi ekki æskilegt, að þau yrðu fleiri en það hér á landi, ef þau eiga að vera annað og meira en nafnið tómt. Um 10 byggðasöfn eru það langt á veg komin, að þau hafa verið sýnd að meira eða minna leyti um nokkurt árabil, og eru sum þeirra í góðum, viðurkenndum húsakynnum, en önnur miður á vegi stödd. Er þess að vænta, að þau ákvæði, sem frv. gerir ráð fyrir um aukna hlutdeild ríkisins í byggingarkostnaði safnanna, verði til þess að bæta aðbúnað þeirra í framtíðinni frá því, sem verið hefur. Ég gat þess áðan, að menntmn. Nd. hefði einróma gert nokkrar breyt. á frv., flestar þeirra fjalla um aukaatriðin, en eru þó allar til bóta. Helzta efnisbreytingin, sem n. gerði og samþ. var shlj. í hv. Nd., var sú, að „sveitarfélögum“ er bætt inn í IV. kafla frv., þ.e. þann meginkafla frv., sem fjallar um verndun húsa, friðun húsa og mannvirkja, þeim er bætt inn sem sérstökum aðila að húsafriðun, og virðist vera mjög eðlilegt, að sveitarfélög fái opinbera aðild að jafn vandasömu og viðkvæmu máli og friðun húsa og mannvirkja hlýtur að vera. Með þessu vona ég, herra forseti, að ég hafi gert grein fyrir meginefni þessa frv. Ég vona, að það hljóti hliðstæða meðferð hér og í hv. Nd., að um það náist samstaða, og í trausti þess legg ég til, herra forseti, að málinu verði að lokinni þessari 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.