10.04.1970
Sameinað þing: 44. fundur, 90. löggjafarþing.
Sjá dálk 1598 í B-deild Alþingistíðinda. (2074)

Utanríkismál

Friðjón Þórðarson:

Herra forseti. Hæstv. utanrrh. flutti alþm. ýtarlega skýrslu um utanríkismál hinn 19. s. l. mánaðar. Þar rifjaði hann upp og rakti hina fjóra meginþætti, sem marka utanríkisstefnu hæstv. ríkisstj., en þeir eru þessir: 1) Náin samvinna við hin Norðurlöndin. 2) Þátttaka í störfum Sameinuðu þjóðanna. 3) Þátttaka í Norður-Atlantshafsbandalaginu. Og 4) Góð samvinna við okkar viðskiptalönd og raunar allar þjóðir, án tillits til þess, hvernig þær haga sínum innanlandsmálum og stjórnarfari.

Það er gild ástæða til að þakka hæstv. ráðh. fyrir hina fróðlegu og efnismiklu yfirlitsskýrslu og fagna því jafnframt, að nú skuli þingheimi árlega vera gerð slík grein fyrir helztu atburðum liðins árs á vettvangi alþjóðamála. Þrátt fyrir vaxandi þátttöku Íslendinga í alþjóðasamstarfi eru menn yfirleitt næsta tómlátir og áhugalitlir í þeim efnum, líkt og þar sé um að ræða mál, sem lítið snerti meginþorra landsmanna, a. m. k. mál, sem flestir hliðra sér hjá að hugsa um og kryfja til mergjar fyrr en á reynir. Þó hygg ég, að hin síðari ár hafi nokkuð tekið að glæðast áhugi manna á þessum málum og skilningur á mikilvægi þeirra. Í hinni þróttmiklu vakningarræðu, sem Guðmundur Björnsson landlæknir hélt á Alþingi í ágústmánuði 1914 og oft er vitnað til, sagði hann m. a.: „Engum má lengur dyljast, að utanríkismálin eru aðalatriðið í stjórnarfari þessa lands.“ Í þessum orðum er mikill sannleikskjarni fólginn, þó að ýmis dægurmál innanlands verði mönnum gjarnan nærtækari og hugstæðari frá degi til dags og skipti vissulega mörg hver miklu máli. Allir verða nú að viðurkenna, að hinn gamli óskadraumur þjóðarinnar um ævarandi hlutleysi, eins og lýst var yfir 1918, er úr sögunni, og einangrun landsins hefur verið rofin endanlega. Hún veitir ekki framar vörn eða skjól í misviðrasömum heimi. Því ber að efla frjálst samstarf við aðrar frelsisunnandi menningarþjóðir.

Ég verð að álíta, að allur þorri þjóðarinnar sé einhuga um að hlynna að norrænu samstarfi og vilji veg þess sem mestan, þó að margir hafi hingað til talið það meira í orði en á borði. Þinghald Norðurlandaráðs í Reykjavík í febrúarmánuði bar vitni um vaxandi styrk norrænnar samvinnu í reynd og vaknandi skilning frændþjóðanna á högum Íslendinga og hagsmunamálum. Hitt er annað, að jafnvel meðal ættingja og vina getur stundum slegið í harða brýnu út af einstökum málum og þarf engan að undra. Svo sem kunnugt er, voru alþm. ekki einhuga, þegar Ísland sótti um inngöngu í Sameinuðu þjóðirnar 1946. Nokkrir greiddu atkv. á móti till., en aðrir sátu hjá. Nú hygg ég, að menn séu nokkuð á einu máli um það, að aðild okkar að þessu víðtæka alþjóðasamstarfi sé æskileg og raunar sjálfsögð. Oft er reyndar að því vikið, að fulltrúar okkar á alþjóðaþingum og ráðstefnum hafi harla lítilvægu hlutverki að gegna.

Hæstv. utanrrh. minnti í skýrslu sinni á frumkvæði Íslands að tveimur merkum till. á allsherjarþingi, þ. e. um ráðstafanir gegn mengun hafsins og um hagnýtingu og verndun lífrænna auðæfa þess, hvort tveggja hinar merkustu tillögur, sem að sönnu snerta lífshagsmuni Íslendinga og annarra strandríkja, en jafnframt svo að segja gjörvalla heimsbyggðina. Þetta sýnir m. a., að hlustað er á rödd Íslands, ef tillögur eru á rökum reistar og málflutningur skynsamlegur. Aðild að Sameinuðu þjóðunum og sérstofnunum þeirra er brýnt hagsmunamál Íslendinga og sést það því betur sem lengra líður. Minnzt hefur verið á markaðskönnun Iðnþróunarstofnunar Sameinuðu þjóðanna í þágu Íslands, að því er varðar niðursuðuiðnað og athugun fleiri útflutningsiðngreina, einnig hagnýtan stuðning frá tækniaðstoð Sameinuðu þjóðanna til jarðefnaleitar, svo og sérfræðilega könnun á sviði ferðamála. Allt hefur þetta margþætt hagnýtt gildi fyrir þjóðina. Tvímælalaust er uppbygging ferðamannaþjónustu sú atvinnugrein, sem fært getur þjóðarbúinu ríkuleg verðmæti í aðra hönd með skjótum hætti, ef rétt er að staðið. Sé Íslendingum alvara með að færa sér þessa miklu möguleika í nyt, verða þeir að hafa nána hliðsjón af þróun ferðamála með öðrum þjóðum, læra af reynslu þeirra og hafa margháttaða samvinnu við þær um framgang mála á þessum vettvangi.

Það er ekki á okkar færi, sem fámennrar og vopnlausrar þjóðar að stemma stigu við árásum og ofbeldi heimsins eða ráða úrslitum hinna stærstu og örlagaríkustu mála. Jafnvel sakleysið sjálft verður að vera á varðbergi í harðleiknum heimi, þar sem engrar miskunnar er að vænta af hálfu árásaraðila, nema hann óttist öflugt viðnám. Þátttaka Íslendinga í öryggis- og varnarsamtökum vestrænna lýðræðisþjóða hefur gefizt vel undanfarin 20 ár, og hyggja þær bandalagsþjóðir allar á áframhaldandi samstarf, einnig og ekki sízt á sviði vísinda, tækni og annarra velferðarmála.

Segja má, að sú utanríkisstefna, sem mörkuð var á fyrstu árum lýðveldisins og fylgt hefur verið í meginatriðum fram á þennan dag, hafi reynzt þjóðinni farsæl og traust. Ýmsir spá því að vísu, að komandi ár muni reynast smáþjóðum erfið, það muni reynast þeim erfitt að viðhalda pólitísku sjálfstæði og efnahagslegu öryggi, og ómögulegt án meiri eða minni samvinnu á alþjóðavettvangi í einu formi eða öðru. Slík spá er áreiðanlega rétt að því leyti, að vart mun upp renna svo fögur friðaröld á næsta leiti, að slík verkefni reynist ekki ærin hverri smáþjóð.

Um einstaka þætti hinnar löngu og yfirgripsmiklu skýrslu hæstv. ráðh. mætti ræða langt mál, svo sem hin nýju viðhorf í einu allra stærsta lífshagsmunamáli Íslendinga, landhelgis- og landgrunnsmálinu. En það verður ekki gert að sinni, aðeins bent á og undirstrikað, að margþætt og vaxandi þátttaka Íslendinga í alþjóðasamvinnu er óumflýjanleg nauðsyn, sem fært getur landsmönnum auknar hagsbætur á fjölmörgum sviðum og stuðlað að auknu efnalegu og andlegu sjálfstæði þjóðarinnar, enda sé þess jafnan gætt og haft ríkt í huga, að slík samvinna geri okkur að meiri og betri Íslendingum.