27.01.1970
Neðri deild: 44. fundur, 90. löggjafarþing.
Sjá dálk 342 í B-deild Alþingistíðinda. (285)

126. mál, söluskattur

Vilhjálmur Hjalmarsson:

Herra forseti. Ég held það sé rétt með farið hjá mér, að það sem ég man fyrst eftir almennum umr. um stjórnmál, var deila á milli tveggja þáv. þm. á fundi austur í Neskaupstað um tolla– og skattamál. Deilan spannst út af ákveðnum tolli á tilteknum neyzluvörum almennings. En í raun og veru var þó ágreiningurinn um miklu meira en þennan einstaka toll. Hann var um meginstefnu í þessum málum, um það, hvort ætti að afla tekna í vaxandi mæli með neyzlusköttum, ellegar með þeim hætti, þar sem ætla mætti, að skattarnir legðust á breiðustu bökin. Annar aðili í þessari deilu var fulltrúi Alþfl., sem þá var hinn eini svokallaði verkalýðsflokkur, og afstaða hans í þessu máli var mjög hörð og á þá lund að mæla gegn neyzlu sköttunum.

Nú er mikið vatn til sjávar runnið, síðan þetta var og það hefur að sjálfsögðu margt breytzt í þjóðfélaginu og því er vafalaust haldið fram af þeim, sem standa að flutningi þessa frv. hér, að þær breytingar réttlæti það að hverfa enn í vaxandi mæli að því að skattleggja neyzluna, skattleggja þá efna minnstu, en frá hinu, að reyna að láta skattana koma þar niður, sem mest er getan til þess að bera þá. En ég held, að það sé erfitt að sanna, að slík þróun hafi átt sér stað í okkar þjóðfélagi, að þetta sé í raun og veru forsvaranlegt.

Það hefur mjög komið fram í þessum umr. og það raunar viðurkenna nú allir, að hækkun söluskattsins snertir fyrst og fremst neyzluna og er fyrst og fremst mál hinna efna minnstu í þjóðfélaginu, þeirra, sem flesta munna hafa að seðja. En það hefur einnig verið vikið að því hér í umr., hvernig þær breytingar, sem nú verða á söluskatti og tollum, snerta einstakar greinar í þjóðfélaginu, einstaka atvinnuvegi. Það hefur m.a. verið vikið að því hér, hvaða áhrif þessar breytingar hafa á landbúnaðinn. Ég vil alveg taka undir það, sem hér hefur komið fram hjá fleiri en einum hv. þm., að áhrifin eru mjög óheppileg fyrir þann atvinnuveg.

Án þess að fara langt út í það, vil ég aðeins leyfa mér að árétta 2—3 atriði. Ég vil árétta það í fyrsta lagi, að hækkun á útsöluverði landbúnaðarvara nú er mjög óheppileg. Sumar af vörum íslenzks landbúnaðar eiga í vök að verjast á markaðinum og það hefur borið á minnkandi sölu á ýmsum vörutegundum, sem auðsýnilega er bein afleiðing af skertri kaupgetu almennings í landinu. Allt, sem verður til þess að hækka enn þessa vöru, hlýtur að hafa í för með sér aukna hættu á því, að meira dragi úr sölu hennar innanlands. Það er í alla staði óheppilegt. Það er óhagstætt fyrir framleiðendurna, bændurna og það er óhagstætt fyrir neytendurna, að minna sé neytt af þeim ágætu vörum en áður og það er óhagstætt fyrir þjóðfélagið í heild. Það er líka á fleiri sviðum töluverð hætta, sem því fylgir, að innheimta svona geysiháan söluskatt af einstökum vörutegundum landbúnaðarframleiðslunnar. Það er stóraukin hætta á; að sala fram hjá kerfinu aukist og það er að öllu leyti til óhagræðis. Það eykur glundroða í afurðasölunni og það þýðir þá líka skertar tekjur fyrir ríkissjóð.

Í annan stað er það orðið augljóst, eftir að maður sér nokkurn veginn, hvernig tollskráin verður afgreidd og má kannske líka segja, hvernig þetta mál verður afgreitt, að ýmsar af þeim vörum, sem snerta rekstur landbúnaðarins, hækka í verði. Sumar rekstrarvörur gera það, þó að aðrar séu undanþegnar söluskatti. En alveg sérstaklega kemur þó fram veruleg hækkun, sem erfitt verður að mæta og er óheppileg, á vélum, sem notaðar eru við ræktunina. Jafnvel þær vélar, sem njóta nokkurrar lækkunar í tollskrá, koma til með að hækka í verði, vegna þess að söluskattshækkunin gerir meira en að éta upp tollalækkunina. En hvað snertir ræktunarvélarnar sérstaklega, þá hækka þær mikið meira, vegna þess að tollur á þeim lækkar ekkert, en söluskattshækkunin kemur þar ofan á útsöluverðið, eins og kunnugt er. Þetta nemur háum upphæðum á þessi stóru og dýru tæki. Ég sagði það hér áður við umr. um tollskrána og ég vil endurtaka það hér og legg á það áherzlu, að ég tel það afar óeðlilegt, eins og allt er í pottinn búið, að ríkissjóður taki til sín svo háar upphæðir, sem hann kemur til með að gera, af verði þessara tækja, sem er ekki minna en 1 millj. af meðalstórri jarðýtu, eins og tíðkast hjá ræktunarsamböndunum.

Ég tel þetta alveg óeðlilegt, að landbúnaðinum sé íþyngt á þennan hátt. Það má leiða að því mörg rök, en ég læt nægja að nefna aðeins eitt eða tvö atriði. Það liggur fyrir í skýrslum hagstofunnar ár eftir ár, að bændur eru tekjulægsta stétt þjóðfélagsins og það vita það allir menn, að ræktunin er undirstaðan í búskapnum, ásamt svo með verkun fóðursins og þess vegna kemur það mjög óheppilega við að heimta þarna til ríkissjóðs enn þá meir, en áður hefur verið gert. Þá má rétt minna á það, að þau fyrirtæki, sem annast grófvinnslu landsins, ræktunarsamböndin, standa einmitt nú í dag ákaflega höllum fæti vegna þeirra áfalla, sem þau hlutu við gengislækkanirnar. Þau höfðu þurft að taka bæði erlend lán og gengistryggð lán innanlands til kaupa á sínum tækjum. Það er þess vegna áreiðanlega alveg rétt, sem hér hefur komið fram, m.a. hjá hv. 3. þm. Vesturl., að þær breytingar, sem verða munu á tolli og söluskatti í heild, leiða til aukins óhagræðis fyrir landbúnaðinn sem atvinnuveg, til viðbótar því, sem einnig liggur í augum uppi, að söluskattshækkunin á neyzluvörunum hlýtur að leggjast mjög þungt á bændastéttina, vegna þess hvað hún er tekjulág, því að þær stéttir, sem minnstar tekjur hafa, nota auðvitað tiltölulega mest af sínum tekjum til þess að kaupa allra brýnustu nauðsynjar, sem flestar taka við söluskattshækkuninni með fullum þunga.

Það var mikið rætt hér í umr. um EFTA, að undirbúningur þess máls hefði ekki verið upp á marga fiska og að margt hefði verið ógert hér innanlands, sem þurft hefði að gera, til þess að hægt væri að ákveða inngöngu í EFTA með eðlilegum hætti. Ég held, að þessi hækkun söluskattsins með „einu pennastríki“ sé enn eitt dæmið um hinn slælega undirbúning þessa máls í heild. Það kom greinilega fram hjá hv. frsm. 2. minni hl., hver gerbreyting það er á skattakerfinu, sem stefnt er að með enn hækkandi söluskattsinnheimtu. Og mér hefur fundizt það skína í gegn í ummælum hæstv. fjmrh., bæði þegar hann flutti sína fjárlagaræðu við 1. umr. fjárl. og eins þegar hann talaði hér áðan í þessu máli, að hann telur söluskattinn enn svo lágan hér, miðað við það, sem er hjá nálægum þjóðum, að vel geti komið til greina, að hækka hann enn, ef á þyrfti að halda, svo að þetta skref, sem nú er stigið, er að minni hyggju ekki nema byrjunin, ef svo á að halda áfram, sem horfir. Og með þessum aðgerðum og áframhaldi af þeim, þá er ekki hægt að neita því, að það er í stórauknum mæli horfið frá þeirri meginstefnu í tekjuöflun til opinberra þarfa að leitast við að láta hana sem allra mest koma á breiðustu bökin, en hlífa hinum, sem minnstu hafa úr að spila.

Það er oft verið að vitna til þess, sem gerist á Norðurlöndum. Hæstv. fjmrh. hefur oft vikið að því og það hefur komið fram í blöðum stjórnarflokkanna og í þeirra málflutningi, að þar sé tekinn mjög hár söluskattur og hann sé innheimtur þar sums staðar í öðru formi heldur en hér. Hv. frsm. 2. minni hl., 4. þm. Reykv., vék nokkuð að þessu atriði og hann benti á það, hversu margt í efnahagskerfinu og fjármálaheiminum hjá nágrönnum okkar á Norðurlöndum er gerólíkt því, sem hér er. Hann minntist m.a. á tryggingakerfið, sem er a.m.k. hjá sumum þeirra miklu viða meira og fullkomnara heldur en hér. Og hann drap á það, sem er ekki minna atriði í þessu sambandi og það er þróun verðlags og kaupgjalds í þessum löndum. Þar hafa ekki tíðkazt um langt skeið þau stökk, sem hér hafa orðið og þróunin er önnur þar að því leyti, að hér hefur varan, neyzluvaran, hækkað miklu meira hlutfallslega heldur en kaupgjaldið, gagnstætt því, sem þar hefur átt sér stað. Hæstv. ráðh. vildi ekki ræða mikið um þetta í einstökum atriðum og þó fannst mér hann raunar enn vera að vitna til Norðurlanda um upphæð söluskattsins. En þetta hliðraði hann sér alveg hjá að ræða í einstökum atriðum.

Það ætti að vera óþarfi áð eyða mörgum orðum hér í að rökstyðja það, sem ég sagði áðan, að neyzluvörur hafi hér á undanförnum árum hækkað hlutfallslega miklu meira en kaupgjaldið. En ég ætla bara aðeins að nefna 2–3 tölur í því sambandi. Þær eru að vísu frá því í nóvember í haust, en verðhækkanirnar halda áfram og eiga eftir að verða meiri, þegar söluskatturinn kemur ofan á. Ég hef hér lista yfir 7 vörutegundir innfluttar og á þeim lista er hækkun á áratug frá 276% og upp í rúm 800%. En ef aftur er litið á tímakaup Dagsbrúnarmanna í 2. flokki, þá er hækkunin á því 190%. Og ef menn líta svo á innlendu matvöruna, þá er þróunin þar í sömu átt, þó að þar sé ekki um eins hrikalegt ósamræmi að ræða og í þeim vöruflokkum innfluttum, sem hæst hafa stigið. En þó er það svo, að nýmjólk hefur hækkað um 233% og er þó minnsta hækkunin, því það hefur verið með ýmsum ráðum reynt að halda verði á henni sem allra mest niðri. M.a. ber hún ekki söluskatt. En svo aftur þegar litið er á mestu hækkunina, þá verður það fiskurinn, sem mætir þar augum, því að ýsa hefur hækkað um 471 %. Þetta er, eins og allir sjá, í æpandi ósamræmi við 190% kaupgjaldshækkun á sama tíma. Ég hef alltaf tilhneigingu til þess að taka allar tölur, jafnvel þó að þær komi frá okkar trúverðugustu stofnunum, eins og Hagstofu Íslands, með nokkurri varúð, því að auðvitað skiptir miklu máli, hvernig útreikningar eru undirbyggðir. En því miður er ómögulegt að ganga fram hjá því, að þessi hefur þróunin orðið. Neyzluvaran hefur hækkað miklu meira hlutfallslega heldur en kaupgjaldið á síðustu árum.

Í þessum samanburði, sem ég áðan vitnaði til, er miðað við verðlagið og kaupgjaldið, eins og það var 1. nóv. 1958 annars vegar og 1. nóv. 1969 hins vegar. Ég held, að hæstv. ríkisstj. ætti að bera þessa þróun saman við það, sem hefur gerzt á Norðurlöndunum á sama tíma, áður en eða a.m.k. um leið og hún ber saman upphæð söluskatts í prósentum hér og þar.

En nú gerist það, að ofan í þessa þróun mála þykir það hlýða að stórhækka söluskattinn á nær allar þær vörur, sem hann hefur áður lagzt á, og þ.á.m. allar brýnustu þarfir fjölskyldunnar, að undanteknum þeim örfáu liðum, sem undanþegnir eru og hv. þdm. er kunnugt um. Það er hækkaður hitakostnaðurinn á heimilunum og það er hækkaður söluskattur á ljósunum og innlendum og erlendum matvörum. Þetta eru að mínum dómi alveg óhæfileg vinnubrögð og mér liggur við að segja ósæmileg, eins og allt er í pottinn búið. Og mig grunar satt að segja, að þessi stefna, – ég vil nú raunar heldur kalla það viðbrögð hæstv. ríkisstj. í þessum málum byggist a.m.k. að einhverju leyti á tímahraki í sambandi við ákvörðun um aðild Íslands að EFTA. M.ö.o: í stað þess að gera það, sem gera þurfti og ég hygg, að flestar ríkisstjórnir hefðu a.m.k. viljað reyna til hins ýtrasta, þ.e. að taka tekjuöflunarkerfið allt saman til gagngerðrar endurskoðunar og alhliða athugunar, þá er farið út í þessa ófæru. Ég held það hljóti bara að vera, að þetta tímahrak sé að einhverju leyti ástæðan til þess, að farið er út á þessa braut í svona ríkum mæli. Manni virðist það svo fráleitt eins og ástandið er.

Svo eru vitanlega fleiri hliðar á þessu máli heldur en sú hliðin, sem snýr beint að neytandanum og sérstaklega að stærstu fjölskyldunum. Hvað leiðir af þessu framferði, þegar frá líður og áhrifin af þessum aðgerðum fara að koma í ljós og verka á þjóðlífið? Ég held, að það sé alveg óumflýjanlegt, að af þessu leiði hærri kaupkröfur launþega og hærri kaupgreiðslur, því að eftir því sem verðbólgan vex og magnast og verð hækkar á allra brýnustu lífsnauðsynjum, eftir því verður erfiðara að halda niðri kaupgjaldi. Þetta er alveg óumflýjanleg þróun og getur ekki annað farið á eftir svona aðgerðum heldur en einmitt þetta. Og það er sjálfsagt ekki langt eftir því að bíða. Þannig er það, að skattlagning af þessu tagi örvar þá óheillaþróun, sem ýtir undir verðbólguvöxtinn og sjálfsagt nú eins og áður um langan tíma leiðir til nýrrar gengisfellingar, ef ekki er spyrnt við fótum. Ég get engan veginn viðurkennt, að það sé hægt að telja þessi ummæli hrakspár eða að þetta sé mælt út í bláinn, heldur eru þetta augljósar staðreyndir, sem blasa við hverjum einasta manni. Ég held, að enginn maður, sem þarf að framfæra fjölskyldu af eigin handafla, geti af launatekjum sínum einum saman lifað mannsæmandi lífi. Og ég efast meira að segja alveg um það, að hæstv. ríkisstj. geti einu sinni látið reikningsmeistara sina reikna það út, að það sé hægt að lifa af þessum tekjum. Og þó að það kannske tækist, þá er það allt annað en raunveruleikinn.

Á þeim uppgripaárum, sem einkennt hafa meginhlutann af samstarfstíma núv. stjórnarflokka, hafa margir lagt hart að sér við það að koma upp húsi yfir höfuð sitt og fjölskyldu sinnar og við það að búa heimili sín nokkuð vel, betur en áður þekktist, meðan menn höfðu minna handa í milli. Það má kannske segja það, að ýmsir hafi teflt djarft, en þar getur enginn öðrum láð, því það hefur verið einkenni á þjóðfélaginu á þessu tímabili. Það er áreiðanlega óþarfi að lýsa erfiðleikum þessa fólks og alþýðu manna yfirleitt við að standa við persónulegar skuldbindingar sínar, sem leiðir af þessu, sem ég núna var að nefna. En því miður eru það áreiðanlega allt of margir líka, sem eiga núna fullt í fangi með að hafa til hnífs og skeiðar, þeir sem hafa marga munna að seðja og þurfa að byggja á eigin handafla.

Glögga mynd af þessu gefa ummæli, sem greind kona, ekki Íslendingur, en þó íslenzkur borgari, lét falla við mig í vor í sambandi við það vandamál, sem liggur mörgum mjög á hjarta og oft hefur verið rætt hér í hv. Alþ., þ.e. erfiðleikana við að kosta börn sín á skóla utan heimilis. Hún sagði svo: „Við getum þetta eitt ár eða tvö, en síðan rekur allt í strand.“ Það mun vera eins um þessa hluti og þær persónulegu skuldbindingar manna, sem ég vék að áðan, í sambandi við húsnæðismál o.fl. og jafnvel eins og bara það að framfleyta stórri fjölskyldu. Það er svolítil teygja í þessu fyrst. En hversu lengi endist hún? Það er einmitt undir þessum kringumstæðum, sem hæstv. ríkisstj. þykir bezt hlýða að hækka almennt söluskattinn, einmitt þann nefskatt, sem leggst þyngst á stærstu fjölskyldurnar og um leið á efnaminnsta fólkið, sem minnst kaupir af hátollavörum og mest af allra brýnustu nauðþurftum.

Það er óhjákvæmilegt að mótmæla þessari aðferð harðlega. Og það hlýtur einnig að verða að mótmæla því, að um leið og söluskatturinn er hækkaður um allt að 50%, þá séu ekki gerðar róttækar ráðstafanir til þess að tryggja betur réttláta álagningu hans og svo innheimtuna. Ég álít, að það sé ekki gert í frv. ríkisstj., eins og það liggur fyrir hér. Hæstv. ráðh. sagði áðan, að það væri margt í undirbúningi eða það væri verið að skoða þessi mál öll. Það er vafalaust alveg rétt og það sannar það, sem ég sagði áðan, að hæstv. ríkisstj. er ekki einu sinni tilbúin með þessa lausn, hvað þá að hún hafi snúizt í því, sem hefði þó þurft að gera, að taka tekjujöfnunarkerfið í heild til athugunar.

Í brtt. okkar þriggja alþm. í minni hl. fjhn. eru tvær till. um þetta efni. Hæstv. fjmrh. taldi báðum þessum till. flest til foráttu hérna áðan og þær verða væntanlega felldar hér í d. Það má þó mikið vera, ef ekki er hægt, með þessum aðgerðum m.a., að koma á auknu eftirliti og betri innheimtu söluskattsins heldur en nú er. Við þessir þrír, höfum flutt till. um að gera nokkrar aðrar breytingar á frv. og fella niður söluskatt af einstökum vörum, sem telja verður til allra brýnustu nauðsynja. Hæstv. fjmrh. hafði það eitt um þetta að segja, að ríkissjóður þyldi ekki þann tekjumissi, sem leiddi af samþykkt þessara till. Hv. frsm. 2. minni hl. fjhn., 4. þm. Reykv., gerði í sinni framsöguræðu nokkuð ýtarlega grein fyrir því, hvernig hann teldi, að samþykkt þessara till. mundi verka fyrir ríkissjóð. Mér fannst hæstv. fjmrh. alveg fara fram hjá því að ræða nokkuð þann rökstuðning í einstökum atriðum, en láta sér nægja að segja bara: Þetta er ekki hægt. Ég vil vekja athygli á þessu. Rökstuðningur hv. 4. þm. Reykv. var ýtarlegur og mér fannst ráðherra afgreiða þetta á nokkuð „billegan“ hátt.

Hæstv. ráðherra hafði orð á því, að frsm. 2. minni hl. hefði hafið hér almennar umr. um skatta– og efnahagsmál. Jú, það var alveg merkilegt, að hann skyldi gera það! En það hefði þó sannarlega ekki verið ástæðulaust að fara út í slíkar almennar umr., þegar á að gera svona hluti, eins og verið er að gera með þessu frv. og þegar gefið er í skyn, að það sé ekki nema byrjun. Það væri sannarlega full ástæða til þess. Og ég vil segja það, að ef það er meiningin að afgreiða þetta mál úr hv. d. hér í kvöld og það tekst, þá sleppur hæstv. ríkisstj. „billega“ frá umr. um svo veigamikið mál sem þetta. Því hér er ekki um neitt smámál að ræða í eðli sínu, heldur er um að ræða eins konar byltingu í tekjuöflunarkerfinu, og þó byltingu, sem er gerð í mesta flaustri og án skipulegs undirbúnings, sem skylt hefði þó verið að láta fara fram.

Mér fannst það eftirtektarvert í ræðu hæstv. fjmrh., sem hann sagði um sveitarfélögin og hver hætta þeim væri búin af hugsanlegum tekjumissi. Ég held hann hafi sagt, að það leiddi til gjaldþrots þeirra, ef þau misstu þarna tiltekinn hluta af sinum tekjum. En í því sambandi gat hann þess, að mjög mörg sveitarfélög hefðu verið með álagninguna alveg í toppi og enn nokkur hefðu þurft á aðstoð að halda úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Við höfum fyrir nokkru fengið að kenna á atvinnuleysi hér á landi nú að nýju eftir margra ára hlé og það er viðvarandi enn. Ég held, að þessir hlutir báðir til samans, atvinnuleysið og stórvandræði hjá sveitarfélögunum, gefi nú hæstv. ríkisstj. ærið tilefni til þess að endurskoða eitthvað sína stefnu.

Ég vil að lokum leggja áherzlu á það, að enda þótt ég sé andvígur þeirri stefnu, sem í frv. felst, þá taldi ég mér skylt að taka þátt í að flytja brtt. við það og leitast við með þeim hætti að sverfa af suma verstu gallana. Mér er það ákaflega vel ljóst, að jafnvel þó að till. okkar í minni hl. fjhn. yrðu samþykktar, þá ná þær í raun og veru skammt. Við flytjum m.a. till. um sérstakar greiðslur til fjölskyldubóta. Okkur er það áreiðanlega öllum ljóst, að jafnvel þó hún yrði samþykkt, þá nær það skammt. En slík aðgerð hefði þó þann kostinn, að það væri hægt að beina því fé, sem varið yrði til úrbóta, beint til þeirra, sem allra höllustum fæti standa.

Hv. frsm. 2. minni hl. lýsti þessum brtt. í einstökum atriðum og ég skal ekki tefja tímann með því að endurtaka það hér. Hæstv. ráðherra skoraði á hv. þd. að fella þessar till. og ég geng út frá því sem gefnu, að liðsmenn ríkisstj., hv. þm. stjórnarflokkanna hér í d., verði við þessu kalli. En ég hef þó hug á því, að freista þess enn við 3. umr. að bera fram brtt. um lagfæringar og þá taka upp einhvern hluta af þeim, sem nú hafa verið fluttar, ef ske kynni að einhver tilslökun fengist í málinu.