18.11.1969
Sameinað þing: 13. fundur, 90. löggjafarþing.
Sjá dálk 254 í D-deild Alþingistíðinda. (3007)

32. mál, löggjöf um þjóðaratkvæði

Flm. ( Ingvar Gíslason ):

Herra forseti. Það er ekki ótítt, að menn hér á Alþ. og víðar fordæmi eða gagnrýni a.m.k. það, sem kallað er nefndafargan, og ég get tekið undir það að ýmsu leyti, en hins vegar held ég, að það sé ekki ástæða til að fordæma nefndastörf algerlega. Ég hygg, að mþn. hafi oft gefið góða raun, þegar um undirbúning löggjafar er að ræða, og það megi rekja ýmis góð mál til starfa mþn. Hér er á ferðinni mál, sem gerir ráð fyrir nefndarskipun til undirbúnings að löggjöf um ákveðið málefni, þ.e.a.s. um þjóðaratkv. Ég vil nú taka það fram og minna á, að hér er ekki um nýtt mál að ræða. Það hefur áður legið fyrir þinginu, en ekki náð fram að ganga. Við flm. viljum þess vegna enn þá freista þess að kynna þetta mál og væntum þess, að það fái þá betri undirtektir en það hefur fengið til þessa. Málið er því kunnugt hér í hv. Alþ. og ekki beinlínis þörf á því að hafa um það mjög langa framsögu. Ég vil þó leyfa mér að fara um það fáeinum orðum, og sérstaklega ætla ég að leyfa mér að lesa till. sjálfa, vegna þess að hún skýrir sig kannske hvað bezt sjálf. En hún hljóðar þannig:

„Alþingi ályktar að kjósa fimm manna nefnd til að rannsaka, hvort ekki sé rétt að setja löggjöf um þjóðaratkv. í mikilvægum löggjafarmálefnum, svo og hvort ekki sé rétt að setja grundvallarreglur þar um í stjórnarskrána. Skal n., ef hún sér ástæðu til, semja lagafrv. um það efni. N. skal kynna sér sem rækilegast öll atriði varðandi þjóðaratkvgr., þ. á m. reynslu annarra þjóða í þeim efnum, og einkum ber n. að athuga eftirtalin atriði: a) hvort í ákveðnum tilvikum eigi að vera skylda eða aðeins heimild til þjóðaratkvgr.; b) hvaða aðilar eigi að fá rétt til að krefjast þjóðaratkvgr., t.d. hvort þann rétt eigi að veita tiltekinni tölu þm. eða ákveðnum fjölda kjósenda; og c) hvort úrslit þjóðaratkvgr. eigi að vera bindandi eða aðeins til ráðgjafar.“

Í grg. fyrir till. er þess getið, að þjóðaratkv. sé tíðkanlegt í ýmsum löndum framar því, sem er t.d. hér á landi, og er þar minnzt m.a. á Kanada og Sviss, svo sem margir kannast við.

Heimild til þjóðaratkvæðis er einnig í stjórnarskrám ýmissa ríkja, eins og t.d. Danmerkur. Með þjóðaratkv. er í stuttu máli átt við það, að höfð er almenn atkvgr. um tiltekin mál og getur a.m.k. verið tvenns konar að gildi, þannig að hún sé bindandi ákvörðun um löggjafarmálefni, sem löggjafarsamkomu viðkomandi ríkis er þá skylt að virða, eða þá um er að ræða leiðbeinandi atkvæðagreiðslu, eins konar skoðanakönnun meðal kjósendanna. Eins og ég hef sagt, kveður mjög lítið að þjóðaratkv. hér á landi. Það má segja, að það heyri til alveg hreinum undantekningum, ef þjóðaratkv. er leitað hér á Íslandi.

Í tveimur greinum stjórnarskrárinnar eru þó ákvæði um skyldu til þjóðaratkv. Það er í 26. gr. stjórnarskrárinnar um það, þegar forseti Íslands synjar lögum staðfestingar, og í öðru lagi í 2. mgr. 79. gr. stjórnarskrár, þar er ákvæði um, að skylt sé að hafa þjóðaratkv. um lagafrv., sem miða að því að breyta kirkjuskipuninni. Ég held, að það hafi aldrei reynt á þessi ákvæði. Hins vegar hefur þjóðaratkvgr. átt sér stað í nokkrum tilfellum, og þá ákvað Alþ., að atkvgr. skyldi fara fram. T.d. 1909 fór fram þjóðaratkvgr. um setningu áfengisbannlaganna, og 1933 fór einnig fram þjóðaratkvgr: um afnám áfengisbannlaganna. Árið 1916 fór fram þjóðaratkvgr. um þegnskylduvinnu, og var það mál fellt í þjóðaratkvgr., og 1918 fór fram þjóðaratkvgr. um sambandslögin og 1944 fór fram þjóðaratkvgr. um afnám sambandslaganna og um stofnun lýðveldis. Einnig könnumst við við það, að það má heita meginregla áfengislaga að hafa eins konar þjóðaratkvgr. um stefnuna í áfengismálunum, þ.e.a.s. þar er að vísu miðað við, að það sé gert í ákveðnum umdæmum, að kjósendur í ákveðnum umdæmum hafi valfrelsi um það, hvaða stefna sé í áfengismálum í því umdæmi. Og á þetta hefur iðulega reynt.

Það er eindregin skoðun okkar flm. þessarar till., að ástæða sé til þess að kanna betur, hvort ekki muni henta hér á landi að leita oftar beint til þjóðarinnar, þegar taka þarf ákvarðanir í löggjafarmálum. Undan því er nú kvartað, að almenningur sé sífellt að fjarlægjast meira og meira aðstöðu til beinna áhrifa á þjóðmálin. Það er sagt, að æðikrókóttar götur liggi nú milli kjósenda í landinu og þeirra, sem með völdin fara. Menn segja, að lýðræðið sé í reynd eins konar fámennisstjórn, en ekki sú stjórn fólksins, sem hugsjónamenn lýðræðisins kann einhvern tíma að hafa dreymt um.

Það er mikið skrafað og skeggrætt um það, hvernig takast megi að brúa það bil, sem myndazt hefur á milli almennings og kjörinna valdamanna. Þetta málefni er í sviðsljósi og svo í brennidepli, að stjórnmálamennirnir hafa ekki komizt hjá því að veita því sérstaka athygli. Það er almenn krafa, sem berst að úr öllum áttum, að ýmsar lýðræðislegar venjur og hefðir verði endurskoðaðar, m.ö.o., það er krafa um meira lýðræði, meiri og nánari og beinni afskipti almennings af mikilvægum ákvörðunum. Menn vilja fá aðstöðu til þess að láta til sín taka, þar sem mikilvægum ráðum er ráðið, og sér í lagi vilja menn, að meirihlutavilji fái að njóta sín í hverju máli.

Ég er persónulega sannfærður um, að fátt mundi svara betur hinum almennu kröfum um aukið lýðræði og aukin afskipti almennings af þjóðmálum en það að leita oftar en hér tíðkast beint til þjóðarinnar um ákvarðanir í löggjafarmálum eða öðrum málum, sem miklu skipta fyrir almannahag og þjóðarheill í nútíð og framtið. Ég er sannfærður um, að það mundi stórefla stjórnmálaáhuga fólks og almennan þjóðmálaáhuga fólks, ef þjóðaratkv. væri oftar um hönd haft. Hitt er auðvitað rétt, að það má ekki ofgera í þessu efni. Það er alls ekki skoðun okkar flm. né á nokkurn hátt till. okkar, að þjóðaratkv. verði almenn regla í löggjafarmálum. Við förum ekki fram á neitt slíkt að sjálfsögðu. Við erum ekki talsmenn þess að rýra völd eða áhrif Alþ. né einstakra alþm. sem kjörinna fulltrúa þjóðarinnar. En ég held, að ég mæli fyrir munn okkar allra flm., þegar ég segi, að alþm. og Alþ. í heild sé það engin minnkun að deila valdi sínu með þjóðinni meira en nú er. Sé þess kostur að leita beint til fólksins um afstöðu til einstakra mála, er það að jafnaði betra og alla vega lýðræðislegra en að skera úr málum á fulltrúasamkomu eins og Alþ. Raunar efast ég ekki um, að allir eru sammála um það atriði.

Ég tel, að það mál, sem hér er fram borið, sé þess virði, að Alþ. gefi því sérstakan gaum. Ég vænti þess því, að till. fái greiðan gang hér í gegnum þingið, og sérstaklega vænti ég þess, að till. verði vísað til n. og hún fái þar nauðsynlega athugun. Það má vel vera, að eitthvað sé í tillgr., sem breyta mætti og betur mætti fara, og erum við flm. að sjálfsögðu fúsir til samstarfs um slíkt, ef það að öðru leyti mætti verða til þess að greiða fyrir málinu að efni til.

Ég legg svo til, herra forseti, að þessu máli verði vísað til síðari umr. og allshn.