10.11.1969
Neðri deild: 12. fundur, 90. löggjafarþing.
Sjá dálk 380 í D-deild Alþingistíðinda. (3167)

45. mál, rannsóknarnefnd vegna Búrfellsvirkjunar

Þórarinn Þórarinsson:

Herra forseti. Það er nokkuð langt liðið síðan þetta mál var seinast til meðferðar. Maður er kannske farinn að gleyma einhverju, sem þá kom fram og ástæða hefði verið til þess að víkja að. En nokkur atriði eru samt þannig löguð varðandi það, sem þá var sagt af hæstv. ráðh., að ekki verður komizt hjá því að víkja að þeim nokkrum orðum.

Ég verð þá fyrst að lýsa undrun minni yfir því, hvernig hæstv. tveir ráðh., hæstv. raforkumrh. og hæstv. iðnmrh. hafa tekið í þessa till. Ég held, að margir flokksbræður þeirra hafi búizt við því, þegar þessi till. var flutt, að henni yrði tekið fagnandi af hæstv. ráðh., því að nú væri þeim gefið tækifæri til þess að ná sér niðri á tveimur andstæðingum sínum, sem þeir hafa átt talsvert sökótt við. Nú ætti að taka þá á orðinu og láta þessa rannsókn fara fram og sýna þannig svart á hvítu, að það, sem þeir höfðu haldið fram um þetta efni, væri algerlega rangt. En það er síður en svo, að hæstv. ráðh. hafi tekið þessari rannsóknartill. á þennan veg. Þeir hafa báðir andmælt henni mjög ákveðið, sérstaklega þó hæstv. iðnmrh., og talið, að hún væri flutt til þess að reyna að sanna á þá eitthvert ódæði að því er manni helzt skildist í hans seinustu ræðu. Ég held, að ef ráðh. heldur þetta, og þessar ásakanir væru með öllu rangar, ætti hann að grípa tækifærið til að sýna, að hann hafi ekki framið neitt ódæði, heldur gert rétt og gott verk. En þessar undirtektir hæstv. ráðh. sýna betur en nokkuð annað, að þeir treysta ekki á þann málstað, sem þeir halda fram.

Hæstv. raforkumrh. hélt því fram, og iðnmrh. tók undir það líka, að Búrfellsvirkjun hefði verið óframkvæmanleg nema í tengslum við álbræðsluna. Haestv. raforkumrh, er ekki gamall maður, og maður getur ekki þess vegna haldið, að hann sé farinn að tapa minni. En þessi ummæli hans sýna eigi að síður, að hann er búinn að gleyma því, sem hann sjálfur sagði á Alþ., þegar hann mælti fyrir frv. um Búrfellsvirkjun. Hæstv. ráðh. lagði þá ríka áherzlu á það, að virkjunin væri vel framkvæmanleg án álbræðslunnar, þó að það sé rétt að viðurkenna, að hann hélt því fram, að hún yrði ódýrari með þeim hætti. En hann marglagði áherzlu á það, að virkjunin væri vel framkvæmanleg og það væri sjálfsagt að ráðast í hana, þó að álbræðslan fylgdi ekki, og í þskj. eða grg., sem fylgdi frv. um Búrfellsvirkjun, er skýrt tekið fram, að það, að ráðast í Búrfellsvirkjun án álbræðslu, sé ekki örðugra verkefni en það hefði verið á sínum tíma að ráðast í fyrstu virkjun Sogsins, miðað við aðstæður á þessum tveimur tímabilum. Það er þess vegna mjög furðulegt að heyra hæstv. ráðh. halda því fram nú, að Búrfellsvirkjun hefði verið óframkvæmanleg, nema álbræðslan hefði verið byggð í tengslum við hana. Það stangast fullkomlega á við það, sem hæstv. ráðh. sagði sjálfur fyrir fjórum eða fimm árum, þegar frv. til l. um Búrfellsvirkjun eða Landsvirkjun voru til meðferðar.

Ég held, að hæstv. ráðh. hafi haft rétt fyrir sér þá, því að þá talaði hann ekki með neinum hita og þurfti ekki neitt að verja hendur sínar eins og núna, heldur lagði málið fyrir Alþ. eins og hann taldi að væri rétt og eðlilegt.

Ég ætla svo ekki að ræða frekar um þetta atriði, en ég held, að það sé rétt, úr því að málið hefur komizt á þetta stig, að hæstv. ráðh. hafa efnt til svona langra umr. um það, að reynt sé að rifja það upp, eins glöggt og unnt er, hvort Búrfellsvirkjun fær greitt kostnaðarverð fyrir þá raforku, sem hún selur álbræðslunni, og ég held, að það sé einna auðveldast að gera sér grein fyrir þessu með því að leggja til grundvallar þá áætlun um Búrfellsvirkjun, stofnkostnað og rekstraráætlun Búrfellsvirkjunar, sem var lögð fyrir Alþ. þegar raforkusamningurinn við álbræðsluna var til meðferðar, en á þessari áætlun var raforkusamningurinn byggður.

Þessi áætlun var á þá leið, að gert var ráð fyrir því, að stofnkostnaður við fyrsta áfanga Búrfellsvirkjunar yrði 1354 millj. kr., eða 31.5 millj. dollara miðað við þáverandi gengi. Hins vegar var áætlað, að síðari hluti verksins kostaði 310 millj. kr., og allur kostnaðurinn við virkjunina yrði þess vegna um 1660 millj. kr. Varðandi rekstrarkostnaðinn var tekið fram, að hann væri áætlaður 9.2% af stofnkostnaði og þá reiknað með 6% vöxtum og lánum, sem eru greidd á 25 árum með jöfnum afborgunum, og í öllum þeim áætlunum, bæði um Búrfellsvirkjun og aðrar virkjanir til samanburðar, sem þá voru lagðar fyrir Alþ., var gert ráð fyrir, að þær væru borgaðar upp á 25 árum með 6% vöxtum. Það er alveg nýtilfundið, sem farið er að tala um núna, að áætla með 7% vöxtum á 42 árum. Allar áætlanir á þessum tíma voru byggðar á 6% vöxtum og 25 ára lánum. Samkvæmt þessu var það upplýst sem og þeim tölum, sem ég hef rakið, að kostnaðarverð orkunnar frá Búrfellsvirkjun yrði 21.1 eyrir á kwst., þegar búið er að umreikna þetta á núverandi gengi, en samið var við álbræðsluna um 22 aura. Samkvæmt þessari áætlun átti því hagnaðurinn að vera um 0.9 aurar á kwst. En þess ber að gæta, að inni í þessari áætlun var ekki gasaflsstöðin, hvorki stofnkostnaður né rekstrarkostnaður hennar, en reiknað var með því, að þessir 0.9 aurar settu að vera þarna afgangs, nægðu til þess að standa undir rekstrarkostnaði gasaflsstöðvarinnar. Nú er hins vegar upplýst af hæstv. ráðh., að rekstrarkostnaður gasaflsstöðvarinnar er 1.6 eyrir á kwst., og ef áætlunin hefur líka verið svipuð því 1965, þá er auðséð, að samkvæmt þeim áætlunum, sem þá lágu fyrir, hefði söluverðið til álbræðslunnar ekki nægt til að standa undir kostnaðarverðinu, því að það hefði þá orðið í fyrsta lagi 21.1 eyrir, sem var kostnaðarverð orkunnar frá Búrfelli, og til viðbótar 1.5 eyrir, sem var framleiðslukostnaðurinn við gasaflsstöðina, að því er nú er reiknað. Þetta gerir samanlagt 22.6 aura, en samið var um 22.

Nú skulum við athuga nokkru nánar, hvernig tekizt hefur að fylgja þessari áætlun um stofn- og rekstrarkostnað Búrfellsvirkjunar, sem var lögð fyrir Alþ. 1965 og raforkusamningurinn við álbræðsluna var byggður á. Eins og ég áðan sagði var gert ráð fyrir því í áætluninni 1965, að stofnkostnaður I. áfanga Búrfellsvirkjunar yrði 31.5 millj. dollara, miðað við þáverandi gengi. Samkvæmt þeirri kostnaðaráætlun, sem Harza gerði og miðaði við 1. júlí þessa árs, áætlar Harza, að kostnaður við I. áfanga verði 32.6 millj. dollara. Það er m.ö.o. einni millj. dollara hærra en gert var ráð fyrir í áætluninni 1965. En Harza tekur jafnframt fram, að inn í þessa áætlun vanti ýmsa kostnaðarliði, s.s. gengistap, vexti, sem greiddir hafa verið á byggingartímanum, greiðslu fyrir ýmis réttindi, lántökukostnað o.s.frv. Hæstv. raforkumrh. upplýsti á þriðjudaginn, að nokkra af þessum kostnaðarliðum væri að finna í reikningum Landsvirkjunar, og nefndi m.a. þrjá þeirra og gerði grein fyrir þeim. Þessir liðir voru: Gengistap 245 millj. kr., vextir á byggingartímanum 226 millj. kr., tollar og opinber gjöld 32 millj. kr. Samtals gerir þetta 503 millj. kr., eða 51/2 millj. dollara. Þessari upphæð er rétt að bæta við þá kostnaðartölu, sem er nefnd hjá Harza, 32.6 millj. dollara, og þá er heildarkostnaðurinn við I. áfanga Búrfellsvirkjunar orðinn 38 millj. dollara í stað þess, að áætlað var upphaflega, í þeirri áætlun, sem var lögð fyrir Alþ. 1965, að þessi kostnaður yrði ekki nema 31.5 millj. dollara. M.ö.o.: Samkvæmt þessum upplýsingum, sem er að finna í skýrslu Harza, og þeim viðbótarupplýsingum, sem hæstv. raforkumrh. hefur gefið, kostar I. áfangi Búrfellsvirkjunar nú 6.5 millj. dollara meira en gert var ráð fyrir í þeirri áætlun, sem var lögð fyrir Alþ. 1965 og raforkusamningurinn við Búrfellsvirkjun byggðist á. Hæstv. ráðh. var að gefa í skyn, að þennan halla megi jafna með því, að síðari hluti virkjunarinnar verði miklu ódýrari en gert hafði verið ráð fyrir. Það liggur ekkert fyrir um það, að svo muni verða, og ekki er hægt að fullyrða neitt um það á þessu stigi, vegna þess að það er ekki enn þá farið að ráðast í þennan áfanga. Og a.m.k. þegar farið var fram á viðbótarábyrgð á láni vegna Búrfellsvirkjunar í fyrra, var ekki gert ráð fyrir því, að þessi síðari áfangi yrði jafnódýr og hæstv. raforkumrh. vill nú halda fram.

Það, sem ég hef rakið hér, sýnir alveg ótvírætt, að stofnkostnaður Búrfellsvirkjunar er orðinn verulega miklu meiri en gert var ráð fyrir samkvæmt þeirri áætlun, sem Alþ. byggði raforkusamninginn á. En þá er að athuga hinn þáttinn, hvort tekizt hafi að uppfylla þann hluta áætlunarinnar, að vextir á þeim lánum, sem Búrfellsvirkjun fengi, yrðu ekki nema 6% og lánin yrðu til 25 ára. Samkvæmt þeim upplýsingum, sem ég hef aflað mér um þetta og reyndar komu líka fram í þeirri ræðu, sem hæstv. raforkumrh. flutti á þriðjudaginn, hvíla nú um 33 millj. dollara lán á Búrfellsvirkjun. Stærsta lánið er við Alþjóðabankann, 18 millj. dollara með 6% vöxtum til 25 ára, og það fullnægir alveg þeirri áætlun, sem lögð var fyrir Alþ. um þetta 1965. Sama verður ekki uppi, þegar athugað er með hin lánin. Til viðbótar þessu er dollara-lán til 15 ára að því er ég held, og á því eru 7% vextir. Þá er þýzkt lán, sem er um 4 millj. dollara. Það er til 15 ára, að því er hæstv. ráðh. sagði á dögunum, og á því eru 71/2% vextir. Og loks er bráðabirgðalán til 5 ára, 5 millj. dollara, sem á eru 7.5% vextir. Þetta sýnir, að þeir vextir, sem Búrfellsvirkjun verður að greiða, nálgast það að verða 7%, þó að það sé ekki alveg fullkomlega það, eins og nú er, en nálgast það að verða 7% í staðinn fyrir, að gert var ráð fyrir 6% vöxtum. Og í stað þess, að gert var ráð fyrir, að hægt yrði að borga lánin upp á 25 árum, er meira en helmingur lánanna, sem virkjunin hefur tekið nú og hvíla á henni, til 15 ára og jafnvel 5 ára. Það er aðeins helmingurinn, Alþjóðabankalánið, sem er til 25 ára. Á þessu sést, að þær vaxtagreiðslur og þær afborganagreiðslur, sem Búrfellsvirkjun þarf að standa undir, verða miklu hærri en sú áætlun, sem lögð var fyrir Alþ. 1965 og verðið til álbræðslunnar var byggt á. Og samkvæmt þessu hlýtur að vera alveg augljóst, að kostnaðarverðið á orkunni frá Búrfelli verður miklu meira en 21.1 eyrir, eins og gert var ráð fyrir í áætluninni 1965. Það munar áreiðanlega nokkrum aurum á því, miðað við kwst. Ég treysti mér ekki alveg fullkomlega til að segja hve mörgum, það fer dálítið eftir því, hvað menn meta nýtinguna, en það skakkar áreiðanlega orðið nokkrum aurum, hvað kostnaðarverð orkunnar frá Búrfelli verði í reynd miklu meira en gert var ráð fyrir 1965, og þar af leiðandi kemur fram halli, hliðstæður halli á samningum við álbræðsluna. Það kemur svo þarna til viðbótar, að í áætluninni frá 1965 um Búrfellsvirkjun var gasaflsstöðin ekki með, hún var ekki heldur með í þessum áætlunum Harza. En eins og hæstv. ráðh. hefur upplýst hér, að ef kostnaði hennar er dreift á orkuna frá Búrfelli, — sem er tæpast rétt, því að það ætti ekki að koma nema á þann hluta orkunnar, sem álbræðslan kaupir, — en þó að rekstrarkostnaði gasaflsstöðvarinnar sé dreift á alla orkuna frá Búrfelli, þá er það 1.5 eyrir á kwst., og hljóta því allir að sjá, þegar það kemur líka til viðbótar, að raforkan frá Búrfelli að þessu viðbættu kostar orðið miklu meira en það, sem fæst hjá álbræðslunni.

Það er fróðlegt að rifja upp í þessu sambandi, hvað það er mikið, sem Búrfellsvirkjun hefur fengið eftirgefið af tollum og söluskatti. Það kom öllum saman um, líka meðhaldsmönnum raforkusamningsins við álbræðsluna, að það væri engin von til þess að fá kostnaðarverðið greitt frá álbræðslunni, ef Búrfellsvirkjun ætti að borga tolla og söluskatt, eins og aðrar virkjanir höfðu gert og hafa gert að undanförnu. Þess vegna var það sett í lög um Landsvirkjun, að Búrfellsvirkjun skyldi undanþegin bæði tollum og söluskatti. En hvað halda menn, að sú upphæð sé orðin mikil, sem ríkið hefur þannig látið Búrfellsvirkjun eftir og er raunverulega ekki annað en styrkur til virkjunarinnar til að koma framleiðsluverðinu niður? Samkvæmt þeim upplýsingum, sem ég hef fengið frá Hagstofu Íslands, — en innflutningurinn til Búrfellsvirkjunar er færður alveg sérstaklega á hagskýrslur, — samkvæmt þeim upplýsingum, sem ég hef fengið frá Hagstofunni, var innflutningsverðmæti efnis og véla til Búrfellsvirkjunar orðið rúmlega 10 hundruð millj. kr. á miðju þessu ári, og hefur bætzt við síðan, rúmlega 1 milljarður króna. Það er innflutningur á efni og vélum til Búrfellsvirkjunar fram á mitt þetta ár. Kunnugir menn halda því fram, að til jafnaðar séu tollar á þessu efni og vélum í kringum 35%. T.d. á stærsta hluta innflutningsins, sem eru túrbínurnar, eru tollarnir 35%. Ofan á innkaupsverð og tolla leggst svo söluskattur hjá sérhverjum innflytjanda, sem flytur inn beint til sín. Sérhver innflytjandi, sem flytur beint til sín, verður að borga söluskatt ofan á innkaupsverðið og tollinn, og það er mat kunnugra manna, að þegar tollar og söluskattur eru reiknaðir þarna saman, nemi það um 35% á innflutninginn til Búrfellsvirkjunar. Og séu þessar tölur réttar, er Búrfellsvirkjun þarna búin að fá eftirgefið hjá ríkinu í tollum, sköttum og söluskatti sem nemur um 450 millj. kr., og þessi tala á enn eftir að hækka, því að frá því á miðju þessu ári hefur átt sér stað verulegur innflutningur til Búrfellsvirkjunar og er að sjálfsögðu ekki lokið enn, þar sem t.d. allur II. áfanginn er eftir, sem er að langsamlega mestu innflutningur eða vélar. Það skiptir þannig mörgum hundruðum millj., sem Búrfellsvirkjun fær eftirgefið, miðað við aðrar virkjanir hjá ríkinu. Ef þessi tala væri tekin með og rafmagnsverðið reiknað út frá því, sjáum við, að það muni vanta meira en lítið á það, að virkjuninni sé fullgreitt með því raforkuverði, sem fæst hjá álbræðslunni. Þessar upplýsingar, sem ég hef komið með og þær upplýsingar, sem hafa komið fram í ræðu hv. 6. þm. Reykv., sýna alveg ótvírætt, að mikið vantar á, marga aura á það, að álbræðslan borgi kostnaðarverð orkunnar frá Búrfellsvirkjun. Hversu marga skal ég ekki fullyrða, en ég er alveg sannfærður um, að það skiptir orðið mörgum aurum á kwst. Ef hæstv. ráðh. treysta sér til þess að mótmæla þessu og halda því fram, að hér sé farið með fleipur eitt og staðlausa stafi, er ekkert auðveldara fyrir þá en að sanna það á þann veg að láta fara fram hlutlausa rannsókn á þeim tölum, sem við höfum flutt, ég og hv. 6. þm. Reykv., og svo þeim tölum, sem þeir hafa flutt af hálfu forstöðumanna Landsvirkjunar, láta hlutlausa athugun fara fram á þessu og leiða þannig í ljós, hvað er rétt í þessum efnum. Þetta er ekki aðeins mikilvægt til þess að kveða niður allar óþarfa deilur um þetta atriði, heldur líka mjög mikilvægt vegna þeirra raforkusamninga, sem við eigum eftir að gera við fyrirtæki á borð við álbræðsluna. Bráðum kemur fyrir Alþ. samningur um aukna orkusölu til álbræðslunnar. Áður en Alþ. tekur afstöðu til hans, þarf það að fá hið sanna upplýst í þessum efnum. Ég tala nú ekki um, ef að því kemur að gera fleiri slíka samninga, þá þurfum við að átta okkur vel á því, hvernig til hefur tekizt í þessum efnum. Ég vil vænta þess í lengstu lög, að málstaður hæstv. ráðh. sé ekki lakari en svo, að þeir treysti sér til þess að láta þessa rannsókn fara fram.