10.12.1969
Efri deild: 24. fundur, 90. löggjafarþing.
Sjá dálk 598 í B-deild Alþingistíðinda. (656)

118. mál, endurhæfing

Félmrh. (Eggert G. Þorsteinsson):

Herra forseti. Hinn 8. marz 1967 var samþ. þál. á Alþ., þar sem skorað var á ríkisstj. að undirbúa löggjöf og leggja fyrir Alþ. frv. til I. um öryrkjaheimili og endurhæfingarstöðvar. Með bréfi dags. 14. sept. 1967 var Öryrkjabandalagi Íslands falið að semja drög að frv. til l. um öryrkjaheimili og endurhæfingarstöðvar. Bandalagið fól dr. Oddi Ólafssyni yfirlækni þetta verkefni í samráði við hin ýmsu öryrkjafélög og Öryrkjabandalagið. Hann hefur síðan unnið að samningu frv. samkv. þessu og haft jafnframt samráð við félmrn. þar um. Árangur þessa starfs er frv. það, sem hér liggur nú fyrir.

Við samningu þessa frv. var höfð hliðsjón af till. Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 99 frá 1955 um atvinnuþjálfun fatlaðra manna og til viðreisnar þeim. Till. þessi er prentuð sem fskj. með frv.

Svo sem greinir í 1. gr. frv. fjallar það fyrst og fremst um atvinnuþjálfun. Meira en 5% þeirra landsmanna, sem eru á vinnualdri, vinna ekki vegna meiri eða minni örorkusjúkdóma. Vitað er, að allmiklum fjölda af þessum hópi mætti koma til vinnu með skipulögðum og samræmdum aðgerðum, þ.e. með ýmiss konar samfélagslegri samhjálp, hæfnirannsóknum, námi, þjálfun og sérstöðutilraunum. Þessu frv. er ætlað að stuðla að bættri aðstöðu í þessu efni.

Endurhæfing fólks með skerta starfshæfni er keðja samræmdra aðgerða, sem hefst með tæknisfræðilegri endurhæfingu og lýkur að jafnaði með starfsendurhæfingu. Læknisfræðilega endurhæfingin er fyrst og fremst heilbrigðismál, sem miðar að því að upphefja eða draga svo sem unnt er úr orkutapi vegna sjúkdóma eða slysa. Hlutverk starfsendurhæfingarinnar er aftur á móti fyrst og fremst að hagnýta það, sem eftir er af orkunni, á sem árangursríkastan hátt fyrir öryrkjann með því að gera hann hæfan til ábyrgra starfa og finna þann starfa handa honum að endurhæfingunni lokinni.

Þegar þær stofnanir og stofnanadeildir, sem nú eru í smíðum, eru fullbúnar, ætti að vera vel fyrir læknisfræðilegu hliðinni á endurhæfingu séð hér á landi. Þær stofnanir og deildir, sem átt er við, eru endurhæfingardeild Landsspítalans, sem nú er fullbúin, endurhæfingardeildirnar við Landakot og Borgarsjúkrahúsið, lúkning æfingastöðvar Styrktarfélags fatlaðra og lamaðra við Háaleitisbraut og æfingastöð Sjálfsbjargar við Hátún. Auk þess verður að gera ráð fyrir, að stærstu sjúkrahúsin úti á landsbyggðinni komi á fót innan tíðar litlum æfingastöðvum hjá sér. Sjúkratryggingarnar eiga að tryggja rekstrargrundvöll þessarar starfsemi allrar.

Hins vegar eru engin ákvæði í íslenzkum lögum, sem tryggja uppbyggingu og rekstur atvinnuendurhæfingarstöðva og vinnustöðva fyrir öryrkja. Þetta frv. fjallar því fyrst og fremst um skipulagningu endurhæfingarmála, um aðstoð við starfsprófun, starfsþjálfun, nám og vinnustöðvar fyrir öryrkja. Auk þess er í frv. gert ráð fyrir nokkurri aðstoð við byggingu húsnæðis fyrir öryrkja, sem verður að telja mikinn þátt í árangri starfsendurhæfingarinnar.

Þótt höfuðmarkmið endurhæfingarinnar sé að gera öryrkjann hæfan til starfa á frjálsum vinnumarkaði, verður því takmarki þó aldrei náð að fullu. Jafnan verður nokkur hópur öryrkja, sem hefur starfsorku og vinnugetu, en getur þó ekki keppt á hinum frjálsa vinnumarkaði. Það fer nokkuð eftir orsökum örorkunnar, og að ýmsu leyti stöndum við verr að vígi í þessu efni en fyrir 10–20 árum. Þá voru stærstu öryrkjahóparnir; sem til endurhæfingar komu, öryrkjar vegna berklaveiki og öryrkjar vegna lömunarveiki. Hvort tveggja hópar, sem tiltölulega auðvelt var að ráða í vinnu að endurhæfingu lokinni. Nú eru stærstu hóparnir öryrkjar af geðrænum orsökum, öryrkjar vegna lamastjarfa, þ.e. heilaskemmdir í fæðingu og vangefnir. Allt eru þetta hópar, sem erfitt er að koma inn á hinn almenna vinnumarkað, enda þótt nokkur starfsgeta sé fyrir hendi.

Til þess að nýta þetta vinnuafl, hafa hinar svonefndu vernduðu vinnustöðvar gefið góða raun. Þetta frv. gerir ráð fyrir verulegri opinberri aðstoð við uppbyggingu og rekstur verndaðra vinnustöðva. Þessi aðstoð er nauðsynleg, þar sem afkastageta öryrkjanna, sem vinna á vernduðum vinnustöðum, er verulega undir meðallagi. Vinnustöð er kölluð vernduð, þegar sérstakt tillit er tekið til þarfa vinnuaflsins og það er verndað frá samkeppni við afkastameiri aðila í þeim tilgangi að gefa öryrkjunum tækifæri til þess að afla sér lífsviðurværis með vinnu sinni, og ef mögulegt er, að þjálfa starfsorkuna svo, að þeir verði síðar hæfir til þess að fá starf á frjálsum vinnumarkaði. Á slíkum vinnustöðvum er að sjálfsögðu unnið að arðbærri framleiðslu.

Samband íslenzkra berklasjúklinga rekur verndaða vinnustöð hér í bæ, sem heitir Múlalundur. Þar vinna nú um 50 menn og konur sem öryrkjar, margir aðeins hálfan dag. Til fróðleiks má geta þess, að opinber gjöld, sem þetta fólk greiðir árlega, nema í heild samtals milli 600–800 þús. kr. Þó að slíkar verndaðar vinnustöðvar verði ekki reknar hallalaust, er gott að hafa það í huga, að halli sá, sem af slíkum rekstri stafar, skilar sér aftur til hins opinbera, eins og þetta dæmi sýnir.

1 júlí og ágúst 1967 var haldin ráðstefna á vegum Alþjóðavinnumálastofnunarinnar og þróunardeildar Sameinuðu þjóðanna í Kaupmannahöfn. 25 lönd tóku þátt í ráðstefnunni. Efni hennar var starfsendurhæfing öryrkja og leiðir til þess að efla hana og hagnýta betur starfsgetu öryrkja. Í lok ráðstefnunnar var samþ. ályktun í mörgum liðum. Meðal þeirra liða, sem samþykktir voru; voru þessir t.d. :

1. Nauðsynlegur liður í samræmdum endurhæfingaraðgerðum er endurhæfingarráð fyrir allt landið, sem hafi innan sinna vébanda fulltrúa þeirra stjórnardeilda, bæjarfélaga, vinnuveitenda, vinnuþiggjenda og öryrkjafélaga, sem mál þetta varðar.

2. Höfuðverkefni þessa ráðs skal vera að hafa á hverjum tíma yfirsýn yfir endurhæfingu í landinu og vandamál henni samfara og sjá til þess, að tiltækt fé sé notað, þar sem þörfin er mest.

3. Aðalhindrun gegn eðlilegri þróun endurhæfingar er skortur á fé frá opinberum aðilum, vöntun á samræmingu á ráðstöfun fjárins milli félaga og þeirra stofnana og beinlínis skortur á skilningi opinberra aðila á nauðsyn og víðfeðmi endurhæfingar.

Endurteknar ráðstefnur og ályktanir, gerðar á vegum Alþjóðavinnumálastofnunarinnar um starfsendurhæfingu og vinnustöðvar fyrir öryrkja, sýna, svo að ekki verður um villzt, að hér er um alþjóðavandamál að ræða, sem hefur þýðingu bæði fyrir einstaklinginn og þjóðarheildina. Til þess að leggja áherzlu á, að sinna beri endurhæfingarmálum meira en gert hefur verið, hefur Alþjóðasamband öryrkjafélaga í samráði við Alþjóðavinnumálastofnunina og Alþjóðaheilbrigðisstofnunina ákveðið, að áratugurinn 1970–1980 skuli nefndur áratugur endurhæfingarinnar. Ætlunin er að hefja öflugan áróður innan þeirra ríkja, sem eru meðlimir áðurnefndra alþjóðasamtaka til þess að vekja athygli á nauðsyn frekari aðgerða í endurhæfingarmálum.

Þó að hér á landi séu engin lög um endurhæfingu fólks með skerta starfshæfni, hefur mikið og merkilegt starf við slíka endurhæfingu þó verið unnið í landinu. Á þessu sviði hefur frumkvæði og framtak verið hjá félagasamtökum. Í frv. þessu er einnig gert ráð fyrir því, að svo verði áfram. Þó að ekki sé hér um að ræða lögboðna aðstoð hins opinbera við endurhæfingu, hefur slík starfsemi verið stunduð með ýmsum hætti, beint og óbeint af því opinbera. Í flestum þróuðum ríkjum eru lög um endurhæfingu, sem ákveða mikla fjárhagslega aðstoð við þetta málefni.

Í frv. er, eins og áður segir, gert ráð fyrir frumkvæði og framkvæmdum á vegum félagasamtaka, sem hefur gefið góða raun hér á landi til þessa. Eigi að síður er nauðsynlegt, að öll slík starfsemi sé undir opinberri yfirstjórn og eftirliti, svo að tryggja megi samræmda og skipulagða starfsemi, sem auka muni hagkvæmni og ná betri árangri í heild en vænta má án slíkrar opinberrar íhlutunar. Yfirstjórn endurhæfingar yrði samkv. frv. falin sérstakri nefnd, sem ráðh. skipar eftir tilnefningu, svo sem nánar er lýst í 2. gr. frv. Í 3. gr. þess segir, hvert skuli vera hlutverk endurhæfingarráðsins.

Áætlun sú, sem um ræðir í upphafi gr., skal vera til 10 ára. Slík áætlanagerð er nauðsynleg, ekki sízt vegna þess, að fjármagn það, sem til ráðstöfunar er til endurhæfingarstarfsemi, er af skornum skammti. Ber því enn brýnni nauðsyn til, að fé því, sem fyrir hendi er á hverjum tíma, verði ráðstafað til þeirra verkefna, sem mest þörf er að leysa og tryggja jafnframt skipulega framkvæmd og koma í veg fyrir, að framkvæmdir, sem ákveðnar kunna að verða og byrjað er á, stöðvist í miðjum klíðum vegna fjárskorts.

Um aðstoð þá, sem lagt er til, að veitt verði, vísast til 7., 9., 10. og 11. gr. frv. Endurhæfingar- og vinnustöðvar verða ekki reknar hallalaust, en þeim tekst þó að ná því marki, sem þeim er ætlað, en það er að þjálfa þá til vinnu, sem vegna orkutaps eru með meira eða minna skerta starfsgetu og geta því ekki séð sér farborða.

Svo sem áður greinir, er ekki gert ráð fyrir því, að ríkið reki þessar stöðvar. Þær verða hér eftir eins og hingað til reknar af öryrkjafélögum eða öðrum félagasamtökum. Það er heldur ekki lagt til, að ríkissjóður eða sveitarsjóðir taki beinan þátt í halla á rekstri stöðvanna. Hins vegar er gert ráð fyrir, að hallinn verði borinn af þremur aðilum að jöfnu. Í fyrsta lagi er lagt til, að rekstraraðili beri þriðjung hallans, sem á að tryggja, að hagkvæmni sé gætt í rekstrinum. Í öðru lagi verði þriðjungur greiddur úr atvinnuleysistryggingasjóði, og í þriðja lagi greiði lífeyrisdeild Tryggingastofnunar ríkisins þriðjung hallans. Þátttaka tveggja síðastnefndu aðilanna er háð því, að endurhæfingarráð mæli með því og að þeir samþykki hvor um sig greiðsluna. Það er hagsmunamál beggja þessara tryggingagreina, að árangur vinnuþjálfunar og endurhæfingar verði sem beztur, svo að sem flestir þeirra, sem búa við skerta starfshæfni, geti séð sér farborða án þess að þiggja bætur.

Þegar sá, sem notið hefur endurhæfingar, hefur lokið þjálfun sinni, er gert ráð fyrir aðstoð honum til handa til að finna starf við sitt hæfi. Um þetta vísast til 16. gr. frv., svo og aths. við þá gr. Til þess að annast endurhæfingu er nauðsyn á þjálfuðu starfsliði, svo sem sjúkraþjálfara, félagsráðgjafa og iðjuþjálfara. Í frv. eru engin ákvæði um menntun slíks starfsliðs. Hins vegar mun vera í ráði, að Háskóli Íslands taki upp kennslu í þessum greinum nú á næstunni, svo að ætla má, að skortur slíks starfsliðs verði ekki til baga í framtíðinni.

Ég vænti þess, að hv. þd. afgreiði þetta frv. svo fljótt, sem kostur er, og á vart von á því, að um jafnmikið mannúðarmál og hér er um að ræða, geti orðið ágreiningur, og tel ekki þörf á þessu stigi málsins að fara um frv. fleiri orðum.

Ég legg til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.