04.02.1971
Neðri deild: 43. fundur, 91. löggjafarþing.
Sjá dálk 1409 í B-deild Alþingistíðinda. (1523)

186. mál, Kennaraháskóli Íslands

Menntmrh. (Gylfi Þ. Gíslason):

Herra forseti. Ég tel rétt að víkja að nokkrum atriðum, sem fram hafa komið í þeim ræðum, sem fluttar hafa verið í dag. Mér þótti vænt um að heyra af vörum hv. þm. Björns Pálssonar frjálslyndar skoðanir á því mikilvæga máli, sem hér er um að ræða, og ég met það mikils. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að ég hef talið Framsfl. á stundum vera í íhaldssamara lagi, og þeim mun meira gladdist ég að heyra af vörum þessa þm., að því er ég tel, skynsamlegar og mjög frjálslyndar skoðanir, að því er varðar menntun menntaskólakennara. Að þessu sinni hefur það orðið hlutskipti hv. þm. Gísla Guðmundssonar að túlka sjónarmið, sem ekki bara ég, heldur margir fleiri telja íhaldssöm í þessum efnum. Ég vona, að í þessu máli a.m.k. fylki Framsfl. sér um þann málstað, sem Björn Pálsson hefur hér túlkað, en ekki þann, sem hv. þm. Gísli Guðmundsson gerði að sínum.

En einmitt vegna þess, af hversu miklu frjálslyndi hv. þm. Björn Pálsson hafði talað um málið, urðu mér það enn sárari vonbrigði, hversu íhaldssamra sjónarmiða gætti hjá þeim gamla og margreynda skólamanni, hv. þm. Hannibal Valdimarssyni. Hann virtist í raun og veru vera algerlega andvígur grundvallarhugsun — grundvallarmarkmiðum — þessa frv., þ.e. því að færa kennaramenntunina á háskólastig. En um þetta efni er það að segja, að menn verða að átta sig á þeirri gerbreytingu, sem orðið hefur í menntamálum þjóðarinnar á undanförnum — við skulum segja aldarfjórðungi. Það er að verða æ algengara, að menn ljúki stúdentsprófi og hafi stúdentsmenntun, og verður án efa á næsta áratug enn þá algengara en það er nú. Þegar um það er að ræða, hvers konar menn skuli veljast til þess að kenna á skyldunámsstigi, og nóg framboð er af mönnum með stúdentsmenntun, er þá nokkuð sjálfsagðara en að taka þá til þess að mennta þá enn frekar til þess að kenna á skyldunámsstiginu? Hvaða vit er í því frá þjóðfélagslegu sjónarmiði séð að láta stúdentana sitja auðum höndum, fara í skrifstofustörf eða eitthvað annað, þar sem ekki er þörf fyrir stúdentsmenntun þeirra, en taka síðan til kennaranáms t.d. gagnfræðinga eða þá, sem hafa ígildi þeirrar menntunar, sem á nú að vísu að hverfa úr sögunni — taka til kennaranáms menn með miklu lægri menntun og fela þeim það vandasama verk að kenna á skyldunámsstiginu. Frá þjóðhagslegu sjónarmiði og frá þjóðfélagslegu sjónarmiði séð væri hér um fullkomna sóun á starfskröftum þjóðarinnar að ræða. Það mátti til sanns vegar færa fyrir 20–30 árum, sem hv. þm. Hannibal Valdimarsson sagði hér áðan, en eftir að jafnmikill hluti þjóðarinnar hefur stúdentsmenntun til að bera, þá er ekkert áhorfsmál, að kennaramenntunina á að byggja ofan á stúdentsmenntunina. Á þessu tel ég ekki geta leikið nokkurn minnsta vafa.

Hitt skal ég játa fúslega, að um það má deila endalaust, hvort kennaramenntunin, sem byggð er ofan á stúdentsmenntun, eigi að vera tveggja ára menntun, tveggja og hálfs árs menntun, þriggja ára menntun, þriggja og hálfs eða jafnvel fjögurra ára menntun, sem ég held þó, að engum manni detti í hug, miðað við kennslu á skyldunámsstiginu. Um þetta má endalaust deila. Og mér kemur ekki til hugar að halda því fram, að hægt sé að hafa einhverja eina rétta skoðun á þessu máli. Hér má tefla fram rökum með og móti þeirri skoðun, að tveggja ára nám dugi, og með og móti hinni skoðuninni, að þriggja ára nám dugi o.s.frv. Það má líka vissulega um það deila, hvort nauðsynlegt sé að krefjast jafnlangrar menntunar af þeim kennurum, sem kenna eiga börnum og unglingum á öllu skyldunámsstiginu. Það má færa fram rök fyrir þeirri skipan, sem enn gildir í Svíþjóð, að skemmra nám er talið duga til þess að kenna yngri aldursflokkum, en lengra náms krafizt fyrir þá, sem eiga að kenna eldri aldursflokkum. Auðvitað má færa fram rök fyrir slíku. Það má líka færa fram rök gegn því.

Það, sem orðið hefur ofan á hjá höfundum þessa frv. — og höfundar þess eru meðal lærðustu manna um skóla- og uppeldismál á Íslandi — er ekki aðeins það, sem ég tel vera óumdeilanlegt, að kennaramenntun eigi að byggja ofan á stúdentspróf; heldur hefur orðið ofan á, að þriggja ára menntun sé hér hæfileg og svari til þess, sem nú sé að verða í flestum nálægum löndum. Þetta hefur einnig reynzt vera skoðun kennarastéttarinnar.

Hv. þm. Hannibal Valdimarsson spurði, hvar leiðsögnin og starfsþjálfunin ætti að fara fram. Hún á auðvitað að fara fram í starfi á þeim reynslutíma, sem gert er ráð fyrir, að kennarar hljóti til viðbótar kennaraprófi, áður en þeir verða endanlega skipaðir kennarar.

Það var algerlega rétt, sem hv. þm. sagði, að margt fleira er nauðsynlegt til þess að vera góður kennari en skólamenntun. Þessi hugsun að skipa kennaraprófsmenn ekki í stöðu strax að loknu kennaraprófi er alger viðurkenning á því sjónarmiði, sem hv. þm. lýsti alveg réttilega í ræðu sinni áðan. Það þarf meira en menntunina eina, meira en prófið eitt til þess að vera góður kennari, og þess vegna er talið rétt að prófa menn, láta menn fá starfsreynslu í tvö ár. Menn eiga að fá full laun, en læra verklega jafnframt. Þá fyrst, þegar þeir hafa sýnt starfshæfni sína sem góðir kennarar, eiga þeir að fá skipun. Ég tel þetta vera mikið framfaraspor og í samræmi við rétt sjónarmið, sem hv. þm. Hannibal Valdimarsson gerðist talsmaður fyrir.

Þá skopaðist hann að orðalagi í einstökum gr. frv. og taldi það vera sérfræðilegt og óskiljanlegt raunar og nefndi þar sérstaklega til orðið skor, sagðist aldrei hafa heyrt það áður og ekkert vita, hvað það þýddi. Mér kemur þetta mjög á óvart, því að það er búið að nota þetta orð í skólakerfinu, t.d. í háskólanum, í mörg ár. Það hefur verið, að ég held, beinlínis í lagagr., a.m.k. í grg. fyrir mörgum frv. um háskólann, sem hér hafa verið á döfinni undanfarin ár, og er, ef ég man rétt, einnig notað í nýju menntaskólalögunum. Sé það ekki í lögunum sjálfum, þá er það í grg. þar. (Gripið fram í.) Nei, það kann að vera. Ef það er ekki í l. sjálfum, þá er það a.m.k. notað í grg. gildandi menntaskólalaga, svo að höfundar þessa frv. hafa áreiðanlega gert ráð fyrir því, að allir alþm. hefðu lesið þau lög, sem þeir sjálfir hafa samþ., og grg. með þeim, þannig að engin þörf væri á því að skýra, hvað orðið skor þýddi. En skor þýðir einfaldlega hluta af deild eða hluta af námi, hluta af námsheild. Það er t.d. talað um stærðfræðiskor í verkfræði- og raunvísindadeild háskólans og táknar þá stærðfræðikennsluna og þá menn, sem hana annast og hana stunda. Þeir kennarar, sem kenna stærðfræði, og þeirra nemendur mynda ákveðinn hóp, ef það orð er skiljanlegra, og slíkur hluti t.d. háskóladeildar hefur verið nefndur skor og skorarstjóri. Um það má auðvitað endalaust deila, hvort orð séu falleg eða ekki, en þm. geta ekki í alvöru deilt um það, hvað orð merkir, sem búið er að vera í frv. og grg. í mörg ár fyrir hinu háa Alþ. (Gripið fram í.) Ef hv. þm. hefði sagt, að orðið skor væri ljótt, þá hefði ég ekki sagt eitt einasta orð. En þegar hann segir, að hann skilji það ekki, þá kemst ég ekki hjá að benda á það, að það er ofar mínum skilningi, að það skilningsleysi skuli geta átt sér stað.

Hv. þm. Gunnar Gíslason taldi, að það væri nauðsynlegra, að grunnskólafrv. og frv. um skólakerfi næðu fram að ganga en þetta frv. Ég verð enn að gefnu þessu tilefni að ítreka mjög þá eindregnu ósk mína, að þetta frv. verði afgreitt á þessu þingi. Ég er ekki með því að segja, að mér komi það til hugar, að frv. verði afgreitt nákvæmlega eins og það er. Það er auðvitað á valdi Alþ. að breyta því, eins og því sýnist, og ég efast ekki um, að þó að ágætir menn hafi samið það og um það fjallað, þá geti Alþ. betrumbætt það með ýmsu móti. Það sýnir margföld reynsla, að jafnvel hinir ágætustu sérfræðingar eru ekki alvitrir og fleira þarf að koma til, og þm. sjálfir hafa mikla reynslu og þekkingu til að bera umfram sérfræðinga í lagasmíð. En ég skal í örfáum setningum gera grein fyrir, hvers vegna þetta er nauðsynlegt.

Það stefnir í fullkomið óefni, ef teknir yrðu nemendur í kennaraskólann að óbreyttum reglum á næsta hausti, einfaldlega vegna þess að það eru komnir allt of margir nemendur í kennaranám miðað við þær kennarastöður, sem fyrir hendi eru. Og ef náminu er ekki breytt með þeim afleiðingum, að vitað verði, að færri muni sækjast eftir náminu en átt hefur sér stað undanfarin ár, þá er beinlínis verið viljandi að skapa offramleiðslu á kennurum kennarastéttinni í heild til stórkostlegs tjóns. Ég þykist þess alveg fullviss, að ef kennarastéttin og kennaraskólanemendur — þar með væntanlegir kennarar — tækju að óttast, að þetta frv. yrði ekki afgreitt á þessu þingi, þá mundi hún hefja stórfellda sókn fyrir því, að frv. yrði afgreitt, þar sem grundvallaratriði frv. næðu fram að ganga, vegna þess að það gefur auga leið, hversu mikil hætta það er fyrir stétt atvinnulega séð og kennslufræðilega séð, ef þar verður um að ræða tilfinnanlega offjölgun, ef það er beinlínis stefnt til atvinnuleysis í stéttinni. Auk þess getur kennarastéttin bent réttilega á það, hvílík sóun það er á starfsorku þjóðar að sérmennta menn með löngu námi undir ákveðið starf, og svo þegar þeir hafa aflað sér sérmenntunar, þá hefur þjóðfélagið enga þörf fyrir þá, því að það er þörf fyrir ákveðna tölu kennara í íslenzka þjóðfélaginu á ári hverju. Við þekkjum kennaraþörfina fram í tímann. Það er búið að áætla hana, eins nákvæmlega og hugsanlegt er, á grundvelli allrar þekkingar, sem fyrir hendi er. Við þekkjum hana nákvæmlega, þó að ég fari ekki að lesa þær skýrslur allar upp hér; ég skal víkja að því seinna. (EystJ: Má ég skjóta inn í? Það hlýtur að vera ný áætlun, fyrst ráðh. er ekki fyrr tilbúinn með frv.) Nei, nei, hún hefur legið fyrir. Eitt það fyrsta, sem þessi n. gerði, var einmitt að gera sér nákvæmlega grein fyrir því, hver kennaraþörfin yrði á næstunni. Og það er þegar verið að undirbúa fleiri menn en geta fengið kennarastöður á næsta áratug, og þessa þróun verður að stöðva. Skynsamlegasta leiðin til að stöðva hana er einmitt að gera nú þær grundvallarbreytingar á kennaramenntuninni, sem hér eru lagðar til. Þess vegna vona ég, að hv. þm. Gunnar Gíslason komist við nánari athugun málsins í n. — til þess eru auðvitað n. að skoða mál nánar en hægt er að gera við umr. hér í þingsölunum — að þeirri niðurstöðu, að þær grundvallarbreytingar, sem hér er lagt til að gera, verði að ná fram að ganga á þessu þingi.

Hv. þm. spurði, hvort til þess væri ætlazt, að háskólagengnir menn ættu að kenna vélritun eða handavinnu. Vélritun er slíkt aukafag, að þarna er auðvitað ekki gert ráð fyrir því, að þar hljóti að vera háskólagenginn maður. En af þessu tilefni er rétt að fara örfáum orðum um hitt atriðið, sem hann nefndi, og vissulega er það eitt af meginatriðum frv., sem mests tvímælis orkar, þ.e. að flytja námið í handavinnu yfir á háskólastig. N. mun fá til umsagnar till. Myndlista- og handíðaskóla Íslands um þetta efni. En án þess að fara um þetta mörgum orðum til að lengja ekki umr. um of hlýt ég að benda á, að það er væntanlega kunnugt, að kennsla í handíðum fer fram á tveimur stöðum nú, þ.e. annars vegar í kennaraskólanum í handavinnudeildum hans og hins vegar mjög hliðstæð kennsla í Myndlista- og handíðaskóla Íslands. Þetta á sér sögulegar skýringar, sem ég hirði hér ekki um að greina frá, en ýmsir hafa verið þeirrar skoðunar, að þetta tækifæri ætti að nota til þess að sameina þessa kennslu, annaðhvort alla í kennaraskólanum eða alla í myndlistaskólanum, og má færa ýmis rök fyrir hvoru tveggja — ekki minni rök fyrir því að mínum dómi að hafa þessa kennslu alla saman í myndlistaskólanum. En verið er að semja frv. um endurskipulagningu hans, og þar mun ekki verða gert ráð fyrir stúdentsprófi sem inntökuprófi í myndlistaskólann. Skólastjóri myndlistaskólans hefur fært mjög veigamikil rök fyrir því — og n. mun fá grg. hans um það efni — að ákvæðin um kennslu í handavinnu eigi að taka út úr þessu frv. og ætla eigi þeim ákvæðum stað í væntanlegri lagasetningu um myndlistaskólann. Það verður svo að sjálfsögðu menntmn. og svo seinna Alþ. að vega og meta í heild þau rök, sem hér hafa verið flutt á báða bóga. Að þessu leyti var aths. séra Gunnars Gíslasonar algerlega eðlileg og mjög skiljanleg.

Hv. þm. Magnús Kjartansson kvartaði undan því, að ég hefði ekki flutt nægilega skýr rök fyrir því, að hér væri gert ráð fyrir því, að um sjálfstæðan kennaraháskóla væri að ræða, en ekki háskóladeild, og taldi nauðsynlegt að fá skýrslu um rök með og móti hvorum málstað um sig. Mér finnst til heldur mikils mælzt af mér, að ég haldi sérstaka ræðu um rök með og móti þessum tveimur sjónarmiðum. Það er vissulega hlutverk menntmn. að kynna sér rök þarna með og móti. Menntmrn. skal vera n. til fyllstu aðstoðar um að fá þau rök, sem flutt hafa verið með og móti báðum sjónarmiðunum, og ég skal að sjálfsögðu ljá því liðsinni, að hún fái allar upplýsingar um þessi efni, hvort heldur munnlega eða skriflega. En hitt segi ég, að það er til heldur mikils mælzt, að ég haldi hér um þetta langa ræðu, og tel það raunar alls ekki vera verkefni mitt hér við 1. umr. í þd. að gera það. Það er hlutverk n. síðar að afla sér slíkra upplýsinga um rök og gagnrök, og þá fyrst væri hægt að kvarta, ef n. fengi ekki upplýsingar, sem gerðu henni kleift að mynda sér skoðanir um þetta efni. Hið sama á við um það, sem hann kvartaði enn yfir, að ég hefði ekki kveðið nógu skýrt á um ákvæði frv. um inngönguskilyrði og verkaskiptingu milli háskóla og væntanlegs kennaraháskóla eða nægilega rækilega. Til þess eru þn. að afla sér upplýsinga um slík einstök atriði, sem hér er um að ræða, en ekki er ástæða til langra ræðuhalda hér í þd. við 1. umr. málsins. Ef ég hefði orðið við öllum þeim óskum, sem hann setti fram í sinni ræðu, t.d. um áætlanir um fjölda nemenda á næstu árum, húsnæðisþörf og þar fram eftir götunum — slíkar áætlanir eru til, n. getur auðvitað fengið þær — þá yrði ég að halda nokkurra klukkutíma ræðu, og ég held, að enginn væri bættari með því, að slík vinnubrögð yrðu upp tekin.

Hv. þm. ræddi enn um þau ákvæði frv., að rektor þessa væntanlega nýja háskóla skyldi kjörinn, og gerði í því sambandi að umtalsefni þau almennu sjónarmið eða þær skiptu skoðanir, sem uppi eru um víða veröld um það, hvort embættismenn eigi að vera skipaðir ævilangt eða til nokkurra ára í senn. Honum er áreiðanlega jafnkunnugt um það og mér, að það hefur orðið niðurstaða t.d. á Norðurlöndum og á Vesturlöndum yfirleitt að hafa embættismenn skipaða ævilangt, þó að öllum sé ljóst, að á því eru ýmsir annmarkar. Það má færa ýmis skynsamleg rök fyrir því, að á þessu séu gallar. Hins vegar vestan hafs, í Bandaríkjunum, tíðkast hinn hátturinn, að embættismenn séu skipaðir til skamms tíma í senn, og sýsla embættismanna fylgir þá gjarnan stjórnarskiptum, svo að það er í raun og veru aldrei þessu vant amerísk fyrirmynd, sem virðist vaka fyrir hv. þm. Þetta kerfi hefur marga kosti. Mér er það algerlega ljóst, þó að ég sé einn þeirra, sem ekki treysta sér til þess að mæla með því, að það yrði tekið upp. Það er skoðun yfirgnæfandi meiri hluta manna á Norðurlöndum og í Vestur-Evrópu, að þótt miklir gallar kunni að vera á því að hafa ævilangt skipaða embættismenn, séu gallarnir á hinu þó enn þá meiri, að embættismenn skuli t.d. fylgja stjórnarskiptum eða ekki mega starfa lengur en 4 eða 8 ár eða því um líkt. Um þetta mætti auðvitað bollaleggja fram og til baka, en hitt er fullkomlega út í bláinn að bera kosti og galla þess að hafa embættismenn ævilangt eða hafa menn til skamms tíma saman við skipun ráðh., eins og hann gerði hér, og blanda inn í það, hversu lengi ég hefði setið í ráðherrastóli. Sannleikurinn er sá, að ráðherraembættin eru hér einu embættin, sem eru til óákveðins tíma. Alþ. getur, hvenær sem er, látið hvaða ráðh., sem er, hætta með því að lýsa á hann vantrausti; þá hættir hann. Það er ekki ég, sem hef ákveðið, að ég væri menntmrh. í 14 ár. Það er Alþ., sem hefur ákveðið það, en ekki ég, og ég er auðvitað tilbúinn að víkja, hvenær sem er, með eins dags fyrirvara, ef meiri hl. Alþ. kýs, að ég skuli ekki vera lengur í embættinu. Og þá á ég eins og kollegar mínir og fyrirrennarar rétt á sex mánaða tíma til þess að leita mér að nýju starfi. Þetta hef ég gert mér ljóst frá upphafi, og það er algerlega út í bláinn að vera að blanda starfsaldri mínum saman við almennar umr. um það, hvernig haga eigi skipun embættismanna, því að ráðh. eru ekki embættismenn í þeim skilningi, sem rektor skóla er eða prestur eða læknir eða dómari eða hvaða embættismaður, sem er.

Svo er eitt atriði enn í málflutningi hans, sem var heldur hvatvíslegur, sem ég vil að síðustu koma að. Hann hljóp illilega á sig í umr. hér í gær — svo illilega, að margir mundu kalla það nánast að vera sér til skammar. Hann fjargviðraðist með þjósti yfir því, að það væri galli á frv., að starfandi kennurum og t.d. þeim, sem lykju kennaraprófi í vor, skyldi ekki veittur réttur til inngöngu í kennaraháskólann eða réttur til þess að hefja nám í kennaraháskólanum, og taldi þetta galla á frv. Auðvitað hljóta allir menn að vita það, að þegar sett eru lagaákvæði um inngöngurétt í skóla, þá tákna þau, hverjir skuli hafa rétt til að stunda nám í skólanum og ljúka þaðan prófi. Allir menn með viti hljóta að átta sig á því, að innihald lagafyrirmæla um inngöngurétt í skóla þýða þetta, þ.e. hverjir megi hefja þar nám og ljúka þaðan prófi. Þess vegna ætlaði ég ekki að trúa mínum eigin eyrum, þegar ég heyrði hv. þm. kvarta undan því, að slík ákvæði væru ekki í þessu frv., því að hvað ætti, eins og ég sagði við umr. í gær, kennari að gera með það að innrita sig í skólann og fá rétt til þess að ljúka þaðan nýju prófi, þegar nýtt próf þaðan gæfi honum engin aukin réttindi — ekki nokkur aukin réttindi. (Gripið fram í.) Ég skal koma að þessu á eftir. Það væri fáránlegt, ef kennari, sem lyki kennaraprófi í vor, sækti um inngöngu í kennaraháskólann næsta haust, af því að eftir þriggja ára nám þar fengi hann engin aukin réttindi miðað við það, sem hann hefði. Mér gat ekki dottið slíkt í hug, og þess vegna taldi ég ummælin fáránleg og eitt það vitlausasta, sem sagt hefur verið á þinginu.

Nú gefur hv. þm. þá skýringu á ummælum sínum, að hann hafi átt við rétt kennara til þess að fylgjast með ákveðnum greinum í kennaraháskólanum, þ.e. að bæta við menntun sína í kennaraháskólanum, nú mundi verða veitt þar meiri menntun en nokkurs staðar er veitt og kennarar ættu að hafa aðgang að því að tileinka sér þá viðbótarfræðslu. Mér gat ekki dottið þetta í hug í gær, enda kom ekkert fram um það, hvort hann ætti við þetta. Það var ómögulegt að láta sér detta það í hug eða draga þá ályktun af orðum hans. Þau eru til í þingtíðindunum, og getur hver sem er gengið úr skugga um það, hvernig þeim var hagað. Nú gefur hann þessa skýringu á ummælum sínum. En m.a. þess vegna gat mér ekki dottið í hug, að hann ætti við þetta, því að ég hélt að honum hlyti að vera kunnugt eins og öllum, sem fylgjast með opinberum málum á Íslandi, að það var búið að tilkynna opinberlega ákvörðun um það, að kennarar skuli eiga rétt á því að taka þátt í námskeiðum, sem menntmrn. gengst fyrir og munu veita rétt til launahækkunar. Um þetta eru alveg skýlaus ákvæði í nýgerðum samningum BSRB og ríkisvaldsins. Það er skýlaust ákvæði um það, að menntmrn. skuli gangast fyrir námskeiðum, sem starfandi kennarar og þeir, sem á hverjum tíma hafa lokið prófi eftir gamla laginu, skuli eiga rétt á að taka þátt í og fá hærri laun út á. Hvernig átti mér að detta í hug, að þm. væri ekki kunnugt um þetta, sem búið er að standa í öllum blöðum, vera í útvarpi og básúna heilmikið út? Nei, auðvitað verður þetta gert, og þetta er opinber staðreynd, og ef kennaraháskólinn kemst á laggirnar, verða þessi námskeið áreiðanlega þar. En þó að kennarar sæki sitt opinbera námskeið í kennaraháskólanum, þá er það auðvitað ekki sama sem að ganga í kennaraháskólann. Það er allt annað. Það var ekki nefnt í samningunum, hvar námskeiðin skyldu haldin, einfaldlega af því að það var auðvitað ekki vitað um örlög þessa frv. Samningurinn var raunverulega gerður, áður en frv. varð opinbert plagg. Ef engin breyting verður, er líklegast, að námskeiðin verða annaðhvort í kennaraskólanum, eins og er núna, eða í háskólanum eða á báðum stöðunum, og það er satt að segja mjög líklegt, að komið geti til þess, að þessi námskeið verði sumpart í kennaraháskólanum og sumpart í háskólanum. Þetta er einn liður í þeirri verkaskiptingu, sem gert er ráð fyrir, að verði milli skólanna eftir sérfræðiþekkingu kennaranna, sem starfa í háskólanum og kennaraháskólanum. Þegar hv. þm. tók því þannig til orða, að ég hafi talað af fullu skilningsleysi um nauðsyn á framhaldsmenntun kennara — hann sagði þetta, þetta eru engin smáorð — þá er sannleikurinn sá, að ég nefndi ekki námskeiðsmálið, því að mér kom ekki til hugar, að það hefði farið fram hjá nokkrum þm., að þessar stofnanir, þessi fræðsla, þessi námskeið væru fyrirhuguð. Svo mikið hefur verið rætt um þau í blöðum, útvarpi og sjónvarpi nú alveg nýlega.

Þá langar mig að víkja nokkrum orðum að ummælum hv. þm. Eysteins Jónssonar. Hann harmaði það, að ég skyldi hafa svarað spurningu hans um það, hvað yrði af B.A.-mönnum og hvað rn. hygðist fyrir til að bæta úr skorti á framhaldsskólastiginu þannig, að það væri of flókið til þess að skýra það. Ég átti að sjálfsögðu við, að það væri of flókið til þess að skýra það í þessum umr. á þessum vettvangi, en ég tel ekkert mál vera of flókið til þess að skýra það. Ég tel þetta ekki eiga heima í umr. um þetta. Hér er um mikið vandamál að ræða, og ég er hv. þm. þakklátur fyrir að vekja hér opinberlega athygli á því. Okkur hefur verið það ljóst í mörg ár, að sú viðleitni, sem höfð var uppi af opinberri hálfu fyrir nokkrum árum til að bæta úr kennaraskortinum á framhaldsskólastiginu, hefur — ég játa það alveg umbúðalaust — því miður ekki borið þann árangur sem skyldi. Af einhverjum ástæðum hefur starf háskólans í þessu efni ekki borið þann árangur, sem vænzt var. Það mál er nú í alveg sérstakri athugun, og ég játa það fúslega, að þar þarf eitthvert nýtt átak að koma til, ef bót á að verða á því alvarlega ástandi, sem er, að því er varðar kennara á framhaldsskólastiginu. En hitt er misskilningur, að námið þar, eins og kom fram hjá öðrum hv. þm., sé nú þrjú ár. Það hefur lengzt á undanförnum árum, þannig að nú má miklu frekar telja það fjögur ár en þrjú ár. Það kallast fjögurra ára nám af þeim, sem ætlað er að kenna á framhaldsskólastiginu, en hér í frv. er ekki gert ráð fyrir að krefjast nema þriggja ára náms af þeim, sem ætlað er að kenna á skyldunámsstiginu.

Hv. þm. spurði, hver réttindin mundu verða hjá þeim mönnum, sem ljúka kennaraprófi úr væntanlegum kennaraháskóla. Það er tvímælalaust, að þeir munu fá réttindi til þess að kenna á öllu skyldunámsstiginu. Það hvarflar ekki að nokkrum manni, að réttindi þeirra verði minni en það. En það, sem verið er m.a. að athuga núna, er, hvort réttindin eigi að verða meiri. Þess vegna fól ég sérstakri n. fyrir alllöngu að semja frv. um réttindi kennara. Það getur sannarlega komið til greina, meðan kennaraskortur er á framhaldsskólastiginu, að þessir menn fái réttindi til kennslu þar. Ég vil ekkert um þetta segja, fyrr en n. hefur lokið störfum og menn hafa getað fengið að athuga niðurstöður hennar. Það eitt get ég sagt, að þeir munu hafa ótvíræð réttindi til að kenna á öllu skyldunámsstiginu — í öllum 9 ára grunnskólanum; það er tvímælalaust. Meira þori ég ekki að segja á þessu stigi málsins.

Þá gerði hv. þm. — og það er mjög athyglisvert atriði í öllu þessu sambandi eins og yfirleitt allt, sem hann sagði — skynsamlegar aths. Hann sagði: Ef stofnað er til kennaraháskóla, hví á ekki að hafa þar alla kennslu fyrir kennara? M.ö.o. : Hví á ekki að hafa þar alla háskólakennslu fyrir kennara? Hví á ekki kennaraháskólinn að mennta alla kennara — ekki bara kennara skyldunámsstigsins, heldur einnig alla framhaldsskólakennarana? Á þessu er sú, að því er mér finnst, einfalda skýring, að þessi stefna hefur verið tekin, hún er ráðandi í nálægum löndum einnig og það er sá grundvallareðlismunur á kennslu á skyldunámsstiginu og kennslunni á framhaldsskólastiginu, að kennslan á

skyldunámsstiginu er yfirleitt bekkjarkennsla, en kennslan á framhaldsskólastiginu er yfirleitt sérkennsla. Munurinn á undirbúningnum undir kennslu á skyldunámsstiginu felst fyrst og fremst, eins og kemur hér fram, í því að búa menn undir að kenna yngstu nemendunum, nemendum á millialdri, ef svo mætti segja, og elztu nemendunum. M.ö.o., fagskiptingin fyrir þá kennara, sem kenna eiga á skyldunámsstiginu, er miðuð við aldursflokka fyrst og fremst. Þetta er auðvitað ekki hægt, eftir að komið er á framhaldsskólastigið. Þar verður að undirbúa menn til sérkennslu í stærðfræði og eðlis- og efnafræði t.d., í félagsfræðum, í tungumálum og þá jafnvel í hverju tungumáli um sig, í móðurmálinu. M.ö.o., framhaldsskólakennararnir þurfa að vera sérkennarar í einstökum greinum, en ekki kennarar fyrir einstaka aldursflokka. Þetta gerir algeran eðlismun á þeirri fræðslu, sem kennaraefnin þurfa að fá. Þess vegna er eðlilegt, að skyldunámskennarar séu aldir upp í sérstökum skóla, þar sem fagskiptingin getur verið mismunandi undirbúningur eftir þeim aldri nemendanna, sem þeir eiga að kenna, og svo sé hins vegar undirbúningur kennara undir sérkennslu í framhaldsskólum og auðvitað sé hún í almennum háskólum, þar sem kennd er stærðfræði á háskólastigi og eðlisfræði, íslenzka, danska og þar fram eftir götunum. (Gripið fram í.) Nei, það er rétt. Þess vegna sagði ég, að aðalreglan væri sú. Ég sagði það viljandi.

Hv. þm. Eysteinn Jónsson spurði, hvort opinberar umr. hefðu farið fram um þetta mál, hvort þeim, sem það varðar, væri það raunverulega kunnugt. Þær hafa farið fram nokkur undanfarin ár. Hann lýsti eftir því, hvað þar hefði gerzt. Ég vil nefna þar t.d. þing ísl. barnakennara, þar sem þessi mál hafa verið rædd, uppeldismálaþing og nú á s.l. vetri almennur, opinber fundur í Sigtúni, sem haldinn var að tilhlutan kennarasamtaka hér í borg og nágrenni. Annar fundur var haldinn í Lídó fyrir tveimur árum, sem helgaði sig að verulegu leyti þeim sömu málum, sem við erum hér að ræða um. Ég get fullvissað hv. þm. um það, að grundvallaratriði þessa máls eru engan veginn ókunn þeim aðilum, sem þetta mál snertir mest.

Hv. þm. Pálmi Jónsson nefndi ákveðið tilfelli um ákveðinn nemanda, sem eftir því, sem mér skildist, telur sig hafa verið innritaðan í kennaraskólann á röngum forsendum. Það er sjálfsagt að athuga mál þessa ákveðna nemanda og sjá um það, að hann njóti fyllstu sanngirni í meðferð síns máls, og ef hv. þm. greinir embættismönnum í menntmrn. frá málavöxtum, skal ég sjá um, að það mál fái hina rækilegustu athugun.

Að síðustu vil ég biðja hv. þm. Gísla Guðmundsson afsökunar á því, ef ég hef í lokaræðu minni í gær talið hann fylgjandi frv. Það hefur þá eflaust verið óskhyggja af minni hálfu. Ég hefði vænzt þess, að jafnvitur þm. og hann væri fylgjandi frv. eins og þessu. Ef hann er það ekki, þá get ég ekki annað en beðið afsökunar á því að hafa túlkað málið í þessa átt.