27.01.1971
Neðri deild: 39. fundur, 91. löggjafarþing.
Sjá dálk 125 í C-deild Alþingistíðinda. (2498)

184. mál, skólakerfi

Menntmrh. (Gylfi Þ. Gíslason) :

Herra forseti. Þar eð tvö frv., sem á dagskrá þessa fundar eru, þ.e.a.s. frv. til l. um skólakerfi og frv. til l. um grunnskóla, eru náskyld hvort öðru og mynda í raun og veru eina heild, ætla ég, með leyfi hæstv. forseta, að haga þessum orðum mínum þannig, að þau séu í reynd framsaga fyrir báðum þessum frv. Þessum frv. er ætlað að koma í stað gildandi löggjafar um nám á fræðsluskyldustigi og gagnfræðanám, þ.e.a.s. gildandi l. um skólakerfi og fræðsluskyldu, nr. 22 frá 1946, l. um fræðslu barna, nr. 34 1946, og l. um gagnfræðanám, nr. 48 1946. Þetta er sú löggjöf, sem venjulega er kölluð fræðslulöggjöf.

Þegar þessi löggjöf hafði verið í gildi í rúman áratug, skipaði ég hinn 12. júní 1958 n. „til að athuga núgildandi fræðslukerfi“, eins og segir í skipunarbréfinu, „og framkvæmd þess og gera till. um breytingar á framkvæmd núgildandi laga eða lagasetningunni sjálfri, eftir því sem ástæða virðist til.“ Áttu sæti í þeirri n. eftirtaldir menn: Halldór Halldórsson prófessor, Birgir Thorlacius ráðuneytisstjóri, Helgi Elíasson fræðslumálastjóri, Sigtryggur Klemenzson ráðuneytisstjóri, Helgi Þorláksson yfirkennari, Kristján J. Gunnarsson yfirkennari, Einar Magnússon yfirkennari, Jónas Guðmundsson skrifstofustjóri, Sigurður Ingimundarson verkfræðingur, frú Ragnhildur Helgadóttir alþm., Haraldur Steinþórsson kennari og Páll Þorsteinsson alþm. Áður en n. lauk störfum, var Bingir Thorlacius leystur frá störfum í n. samkv. eigin ósk. Í hans stað var Árni Gunnarsson stjórnarráðsfulltrúi skipaður í n. 11. ágúst 1959.

N. gerði ekki till. um nýja lagasetningu um fræðsluskylduna, þ.e.a.s. ekki till. um breytingu á grundvallarskipulagi skólakerfisins frá 1946 né heldur um lengingu skólaskyldunnar. Hún gerði hins vegar till. um ýmsar breytingar á einstökum atriðum varðandi skipulagsmál og tilhögun skólahaldsins og var unnið að framkvæmd þeirra á næstu árum. Þessi niðurstaða n. var á sínum tíma eðlileg. Það hefur reynzt mikill kostur við núgildandi lög um fræðslu barna og um gagnfræðanám, að í báðum tilvikum er um að ræða frjálslynda rammalöggjöf, sem veitir svigrúm til margháttaðra breytinga, nýjunga og tilrauna í kennslu og námi. Þetta hefur átt sér stað einkum undanfarin 4–5 ár, eftir að stofnað var til skólarannsókna á vegum menntmrn. Af fjölmörgum dæmum um slíka nýbreytni innan ramma gildandi l., sem um hefur verið að ræða á vegum ýmissa aðila, skulu þessi nefnd:

1. Laust fyrir 1960 var hafin nokkur tilfærsla á námsefni í 3. og 4. bekk gagnfræðastigs og þar með komið á verzlunardeildum við ýmsa gagnfræðaskóla.

2. Í september 1965 var ákveðið að bæta við kennslu í starfsfræðslu og félagsfræði í 1. og 2. bekk gagnfræðastigsins.

3. Haustið 1966 hófst kennsla í nýrri stærðfræði, þar sem námsefnið er grundvallað á frumhugtökum mengjafræði, í 7 bekkjardeildum 1. bekkjar barnaskóla í Reykjavík og nú er svo komið, að hið nýja námsefni er kennt meiri hluta nemenda 1.– 4. bekkjar barnafræðslustigsins á landinu öllu. Jafnframt hafa Skólarannsóknir hafið undirbúning að heildarendurskoðun námsefnis í stærðfræði í barna— og gagnfræðaskólum, og hafa m.a. verið gefnar út í því skyni nýjar bráðabirgðanámsbækur fyrir 1. bekk gagnfræðastigs.

4. Tilraun með dönskukennslu í 5. og 6. bekk barnaskóla var hafin haustið 1966 í nokkrum bekkjardeildum. Nú nýlega hefur verið gerð heildaráætlun um endurskoðun dönskukennslu í landinu og færslu byrjendakennslunnar fram í 4. bekk barnaskóla og hafa þegar verið tekin í notkun í þessu skyni ný tilraunaverkefni, sem nú eru notuð af helmingi 12 ára barna á landinu og fáeinum deildum 11 ára barna að auki.

5. Í janúarmánuði 1967 hófst tilraun með enskukennslu í 4. bekk eins barnaskóla í Reykjavík og stunda nú allir nemendur þess skóla enskunám frá og með 10 ára aldri. Allvíða annars staðar hefur enskukennsla verið tekin upp fyrir yngri nemendur en námsskrá gerir ráð fyrir, eftir að Ríkisútgáfa námsbóka hóf útgáfu kennslubóka fyrir byrjendur í greininni.

6. Haustið 1969 hófst tilraunakennsla í eðlis— og efnafræði í 11 ára bekk barnaskóla og 1. bekk gagnfræðastigs í fjórum skólum, eftir að gerð hafði verið á vegum Skólarannsókna rækileg framkvæmdaáætlun um endurskoðun námsefnis og kennslu í þessum greinum. Nú stunda um 60% 11 ára barna og um 80% 13 ára unglinga nám samkvæmt þessu tilraunanámsefni endurskoðuðu og jafnframt hefur verið hafin tilraunakennsla með nýjum verkefnum í fáeinum bekkjardeildum 12 ára bekkjar barnaskóla og 2. bekkjar gagnfræðaskóla.

7. Í september 1968 hófst tilraun með aukna og breytta tónlistarkennslu í 6 deildum 6 og 9 ára bekkja í þremur barnaskólum. Er þessari tilraun nú nálega lokið.

8. Loks má geta þess, að á vegum Skólarannsókna menntmrn. er nú hafinn undirbúningur að heildarendurskoðun námsefnis og kennslu í ýmsum námsgreinum barna— og gagnfræðaskóla, sem ekki hafa verið taldar hér að framan og ber þar einkum að nefna líffræði eða náttúrufræði, þar með talin saga, og síðast en ekki sízt móðurmálið.

Þessi dæmi sýna, svo að ekki verður um villzt, að gömlu fræðslul. frá 1946 leyfðu umfangsmikla tilbreytni og bundu skólana ekki á klafa. Þetta hafa margir aðilar notfært sér, eins og fyrr var sagt, m.a. kennarar og skólastjórar, námsstjórar og fræðslustjórar, fræðslumálastjóri, Ríkisútgáfa námsbóka, sem hefur gert verulegar breytingar á útgáfustarfsemi sinni í samræmi við hin nýju sjónarmið og loks menntmrn. sjálft, einkum með starfsemi skólarannsókna.

Á hinn bóginn er ekki hægt að lengja fræðsluskyldu nema með lagabreytingu. Niðurstaða n., sem ég gat um áðan, að skilað hefði áliti 27. ágúst 1959, var því fyrst og fremst sú, að hún teldi þá ekki enn tímabært að lengja fræðsluskyldu úr 8 árum, eins og hún hafði verið ákveðin rúmum áratug fyrr, enda mun fræðsluskylda þá í nálægum löndum yfirleitt ekki hafa verið lengri en 8 ár. Á undanförnum árum hefur þróunin hins vegar stefnt í þá átt í nálægum löndum, að fræðsluskylda hefur verið lengd úr 8 árum í 9 og jafnvel upp í 10 ár. Á undanförnum árum hefur þess vegna verið unnið að því í menntmrn. að athuga þær breytingar, sem ýmist hafa verið gerðar eða eru í undirbúningi í nálægum löndum, bæði á lengd fræðsluskyldu og framkvæmd hennar, jafnframt því sem athugað hefur verið, hvaða breytingar væru æskilegar hér á landi og hver skilyrði væru til slíkra breytinga.

Eftir að ýtarleg undirbúningsvinna hafði átt sér stað í menntmrn. og þá ekki sízt í skólarannsóknadeild þess, skipaði rn. hinn 4. júlí 1969 n. til þess að endurskoða þau lög, sem ég sagði áðan, að venjulega væru nefnd fræðslulög. Þau tvö frv., sem ég mæli hér fyrir, eru samin af þessari n., en höfundar þeirra eru Birgir Thorlacius ráðuneytisstjóri, sem var formaður n., Andri Ísaksson deildarstjóri skólarannsóknadeildar menntmrn., Gunnar Guðmundsson skólastjóri, Helgi Elíasson fræðslumálastjóri, Jónas B. Jónsson fræðslustjóri Reykjavíkurborgar, Kristján J. Gunnarsson formaður fræðsluráðs Reykjavíkurborgar og Sveinbjörn Sigurjónsson skólastjóri. Í fjarveru Andra Ísakssonar frá haustinu 1969 til miðs sumars 1970 tók Jóhann S. Hannesson skólameistari sæti í n, í hans stað og starfaði áfram í n., eftir að Andri tók þar sæti að nýju. Með n. störfuðu þeir Indriði Þorláksson hagfræðingur, fulltrúi í menntmrn. og Þuríður J. Kristjánsdóttir M.A., sem var ritari n. Sé ég ástæðu til þess að láta í ljós sérstakt þakklæti til alls þessa fólks fyrir frábært starf. Allir þeir, sem kynna sér innihald þessara efnismiklu frv., munu eflaust vera á einu máli um, að hér hefur mikið og vandasamt verk verið vel unnið, hvort sem menn verða till. sammála að öllu leyti eða ekki.

Með l. um skólaskyldu og fræðslukerfi nr. 22 1946 var komið á hérlendis svonefndu samfelldu skólakerfi. Í því felst, að nemandi flyzt snurðulaust frá einu skólastigi á annað — þó þannig, að oft þarf tiltekna lágmarksframmistöðu — og hitt, að einstakir skólar hafi ekki inntökupróf. Þetta var á sínum tíma mikil réttarbót fyrir nemendur og jafnaði aðstöðu nemenda í þéttbýli og dreifbýli. Haldið er fast við þetta grundvallar sjónarmið í þessum frv. Hins vegar er í frv. gerð veigamikil breyting bæði á lengd fræðsluskyldunnar og skipulagi hennar. Í gildandi l. er gert ráð fyrir barnafræðslustigi, sem tekur til 6 ára, þ.e.a.s. 7.—13. aldursárs og unglingastigi, sem tekur til tveggja ára, þ.e.a.s. 13.—15. aldursárs. Í stað barnafræðslustigs og gagnfræðastigs er nú gert ráð fyrir, að komi eitt skyldunámsstig, sem nái yfir fyrstu 9 skólaárin, þ.e.a.s. frá 7. aldursári til 16. aldursárs. Þetta felur í sér tvær mikilvægar meginbreytingar. Annars vegar er skólaskyldan lengd úr 8 árum í 9 og hins vegar er felldur niður 4. bekkur gagnfræðastigs, eins og það er nú. Skólaskyldunni er m.ö.o. ætlað að taka til barnafræðslustigsins, eins og það er nú og þriggja ára af gagnfræðastiginu.

Núgildandi fræðsluskyldu, sem er 8 ár, lýkur með unglingaprófi, er veitir mjög takmörkuð réttindi til framhaldsnáms. Athugun hefur leitt í ljós, að í kaupstöðum og þorpum, þar sem unglingar geta gengið í gagnfræðaskóla heiman frá sér, halda milli 90 og 100% þeirra áfram í 3. bekk gagnfræðaskólans. Lenging skólaskyldunnar í 9 ár mun því fyrst og fremst hafa áhrif til breytinga í dreifbýli. Réttmætrar óánægju gætir nú víða í sveitum landsins vegna þess, að börn í sveitum hafa erfiðari aðstöðu til þess að afla sér menntunar, en börn í bæjum og borgum. Barn mörgum sveitaheimilum reynist oft þungbær. sá kostnaður, sem við það er að senda börn í heimavistarskóla að loknu skyldunámi. Verði þessi frv. samþ. og 9. skólaárið þannig hluti af skólaskyldunni, mun ríkissjóður taka þátt í greiðslu mötuneytiskostnaðar á 9. skólaárinu með sama hætti og hann gerir nú á núverandi skyldunámsstigi. Mun það létta framfærendum kostnað við nám barna á 9. skólaárinu. Á síðustu árum hefur verið byggt upp svo mikið af skólahúsnæði í dreifbýli, að víða er nú þegar nægilegt húsnæði, þótt einum árgangi sé bætt við skyldunámið. Gert er ráð fyrir, að kennsla á skyldunámsstigi fari víða fram í sömu skólum og barna og unglingafræðsla fer nú fram í.

Hin meginbreytingin, sem felst í þeirri nýskipan, sem þessi frv. gera ráð fyrir, er sú, að 4. bekkur gagnfræðastigs verður lagður niður í núverandi mynd. Hins vegar er gert ráð fyrir því, að völ verði á ýmsum námsbrautum að loknu skyldunámi. Á því skólastigi, sem tekur við af skyldunámsstiginu og nefnt er framhaldsskólastig, verða menntaskólar og allir þeir skólar aðrir, sem taka við nemendum eftir 9. bekk skyldunámsins. Skólum á framhaldsskólastigi er ýmist ætlað að búa nemendur undir nám á háskólastigi, veita þeim atvinnumenntun eða þess konar almenna framhaldsmenntun, sem ekki er ætlað að verða undirbúningur undir háskólanám.

Eins og gerð er nánari grein fyrir í grg. frv., munu nemendur samkv. hinu nýja skipulagi fá , sama kennslumagn á 9 árum grunnskólans og þau fá nú á 10 árum. Þetta markmið næst með árlegri lengingu skólatímans í 7.—9. bekk um einn mánuð, með fjölgun vinnustunda í 1.—-8. bekk og með .betri nýtingu skólaársins. Það er skoðun höfunda þessa frv., að hinn 9 ára skyldunámsskóli ætti með samræmdri námsskrá og breytingum á innra starfi skólans að geta skilað nemendum frá sér allmiklu betur búnum undir framhaldsnám en 3. bekkur gagnfræðaskólanna gerir nú og beztu nemendum svo, að þriggja ára viðbótarnám í menntaskólum nægi til undirbúnings háskólanámi. Verði frv. þessi að lögum, er því nauðsynlegt að endurskoða menntaskólalöggjöfina og gera menntaskólana að þriggja ára skólum. En lærdómsdeild menntaskólanna var einmitt þriggja ára skóli, áður en menntaskólanum var breytt úr 6 ára skólum í fjögurra ára skóla í kjölfar fræðslulöggjafarinnar frá 1946. Með þessu móti mundi stúdentsaldur lækka í 19 ár úr 20, en stúdentsaldur er hér á Íslandi óeðlilega hár og hærri en í flestum nágrannalanda. Er því augljóst hagræði fyrir þjóðfélagið og þá einstaklinga, sem leggja stund á háskólanám, að þeir geti hafið það ári fyrr en nú á sér stað, en öruggt á að vera, að þeir hafi þá við 19 ára aldur öðlazt a.m.k. jafnmikla menntun og þeir nú við 20 ára aldur.

Hið nýja kerfi gerir ráð fyrir því, að allir þeir, sem lokið hafa námi í hinum 9 ára grunnskóla, eigi kost á framhaldsnámi við sitt hæfi á framhaldsskólastigi. Í stórum dráttum yrði þar um þrenns konar námsleiðir að ræða. Fjöldi námsbrauta innan hverrar námsleiðar er ótiltekinn og frjálsræði veitt til mótunar þeirra:

1. Tveggja ára nám til undirbúnings undir störf eða undir nám í ákveðnum sérskólum.

2. Þriggja til fjögurra ára nám til undirbúnings námi á háskólastigi eða til almennrar menntunar.

3. Nám í ýmsum sérskólum, sem veita sérmenntun til ákveðinna starfa.

Að loknu framhaldsskólastigi tekur við háskólastig, en á því stigi eru taldir Háskóli Íslands og þeir skólar aðrir, sem gera sömu kröfu til inngöngu og hann. Fyrir Alþ. verður í dag eða á morgun lagt frv. um Kennaraháskóla Íslands. Verði það að lögum, mun hann að sjálfsögðu teljast á háskólastigi. Hugsanlegt væri einnig að stofna tækniskóla, sem tæki við nemendum úr Tækniskóla Íslands og e.t.v. fleiri skólum. Hin nýja menntaskólalöggjöf gerir ráð fyrir mun fjölbreyttara menntaskólanámi en áður átti sér stað og er það vegna þess, að er nemendur velja sér námsbraut í menntaskóla, þurfa þeir helzt að gera sér ljóst, að hvaða deildum háskóla eða annarra skóla á háskólastigi þeir stefna. Er nauðsyn á ráðgjöf um þetta efni. Er það eitt af verkefnum námsráðgjafans, sem nú er að hefja störf á vegum menntmrn. og Lánasjóðs ísl. námsmanna, að leiðbeina um þetta efni sem og hitt, á hvaða námi er völ við erlenda háskóla og með hvaða kostum.

Í þessum frv. er að sjálfsögðu haldið fast við þá meginreglu, að kennsla sé veitt ókeypis í öllum skólum, sem opinberir aðilar stofna til og reka. En þó að kennsla í opinberum skólum sé ókeypis, jafngildir það ekki því, að búseta og misjafn efnahagur nemenda og forráðamanna geri ekki aðstöðu ungmenna til menntunar misjafna. Ríkisvaldi og sveitarfélögum ber að viðurkenna skyldu sína til þess að jafna aðstöðu ungmenna til menntunar svo sem framast er kostur. Ýmiss konar vandi er hins vegar á höndum við lausn þessa máls. Ýmis spor hafa verið stigin til þess að jafna aðstöðu ungmenna til menntunar, en málið þarf frekari athugunar við og á næstu árum þarf smám saman að auka það fé, sem til ráðstöfunar er í þessu skyni. Er unnið að áframhaldandi athugunum í þessum efnum og er þess að vænta, að fleiri og stærri spor verði stigin á næstu árum en þegar hefur verið gert.

Ýmsum kann að þykja það mikil breyting að lengja skólaskyldu um eitt ár. En þess ber að geta, að þótt hér hafi á undanförnum árum verið aðeins um 8 ára skólaskyldu að ræða, hefur skólasókn smám saman verið að færast í það horf, að flestir unglingar hafa sótt skóla í 9 ár. Skólaárið 1966—1967 voru 3.729 nemendur í 2. bekk unglinga— og gagnfræðaskóla. 673 þeirra eða 18% fóru út úr skólakerfinu, þ.e.a.s. komu ekki fram árið eftir í skólum á gagnfræðastigi né í verknámsskólum. Sé litið á landið í heild, héldu því áfram námi 82% nemendanna. Í Reykjavík og á öðrum þéttbýlum svæðum er þetta hlutfall hærra, en hins vegar lægra utan þéttbýlissvæðanna. Þá er þess að geta, að víða í sveitum er skólaskylda enn stytt með þeim hætti, að börn hefja ekki skólanám fyrr en 8, 9 eða jafnvel 10 ára gömul. Er þá um það að ræða, að hlutaðeigandi sveitarfélög æskja undanþágu frá því, að skólanám hefjist við 7 ára aldur. Í frv. um grunnskóla er ekki gert ráð fyrir því, að slík frávik geti haldizt nema um takmarkað árabil. Engu að síður mun enn um sinn geta orðið um verulega styttingu námstímans að ræða hjá nokkrum hluta barna og einmitt þeim, sem sízt halda áfram námi að loknu skyldunámi eða hverfa jafnvel frá námi 14 ára gömul. Á þessu þyrfti að verða sú breyting, að öllum sé tryggt nám til 16 ára aldurs.

Auk lengingar skólaskyldu um eitt ár gerir grunnskólafrv. ráð fyrir allmikilli árlegri lengingu námstíma flest árin, frá því sem nú er, ýmist með fjölgun vikulegra stunda, einkum í yngstu bekkjunum, eða með fjölgun kennsluvikna í elztu bekkjum. Þá er og gert ráð fyrir betri nýtingu skólaársins til kennslu, en nú á sér stað. Af öllu þessu leiðir, að það kennslumagn, sem hver nemandi fær samkv. frv. á 9 árum, er að heita má hið sama og þó örlítið meira en hann fær á 10 árum á grundvelli núverandi kerfis. Af þessu leiðir það, sem ég gat um áðan, að hinn nýi grunnskóli ætti að geta skilað nemendunum allmiklu betur undirbúnum undir framhaldsnám en þeir eru, sem nú koma á sama aldri úr landsprófi miðskóla.

Þá er þess að geta, sem er mjög mikilvægt, að í grunnskólafrv. er gert ráð fyrir því, að duglegir nemendur geti lokið grunnskólanámi á skemmrí tíma en 9 árum. Ég gat þess áðan, að verði þessi frv. að 1., væri eðlilegt, að menntaskólarnir breyttust í þriggja ára skóla, þannig að menntaskólanemendur yrðu almennt stúdentar við 19 ára aldur. En þar sem grunnskólafrv. gerir ráð fyrir því, að duglegir nemendur geti lokið grunnskólanáminu á skemmri tíma en 9 árum, jafngildir það því, að stúdentsaldur gæti lækkað í 18 ár og jafnvel í einstökum tilfellum í 17 ár. Jafnvel þótt nánari athugun leiddi í ljós, að stytting menntaskólanámsins úr fjórum árum í þrjú gerði nauðsynlegt að lengja starfstíma skólans um einn mánuð á ári, er engu að síður að þessu stórfellt hagræði, bæði fyrir þjóðfélagið og nemendurna. Minni tími er nauðsynlegur fyrir nemendurna til þess að ná settu marki, þjóðfélagið fær þá fyrr til starfa en efla og nýting skólahúsnæðis verður mun betri. Nú standa skólahús landsins ónotuð til kennslustarfa 3—5 mánuði á ári. Er augljóst hagræði, sem af því hlytist, ef það húsnæði, sem 4 bekkir gagnfræðaskóla og menntaskóla nú nota, losnaði til annarra þarfa. Með sama hætti mundi sérmenntað kennaralið framhaldsskólastigsins nýtast betur en nú á sér stað.

Ekki er hægt að búast við því, að grunnskólinn geti skilað öllum þeim, sem hann menntar, jafnvel að sér eftir 9 ár og þeir eru nú eftir 10 ára nám, jafnvel þó að þeir hafi fengið jafnmikla eða meiri kennslu. Nemendur taka út þroska sinn á misjöfnum aldri og misjafnlega lagaðir og misjafnlega fúsir, til náms. En ætlunin er, að nám í væntanlegum grunnskóla verði samfelldara og betur skipulagt en nú tíðkast og ætti það að stuðla að því, að það mark náist, að nemendurnir séu yfirleitt jafn vel að sér eftir hið 9 ára grunnskólanám og þeir eru nú á grundveili gildandi kerfis eftir 10 ára nám.

Frv. grundvallast á þeirri stefnu, að skólastarfið skuli miðað við það, að hvert barn fái kennslu í samræmi við þroska sinn og hæfileika. Augljóst er þó, að taka verður tillit til barna, sem seinfærari eru við nám en svarar til meðallags. 2.756 nemendur á skyldunámsstigi nú, eða á aldrinum 7—15 ára, njóta þegar kennslu. En sérfróðir menn telja, að veita þyrfti um það bil helmingi fleiri börnum einhvers konar sérkennslu. Þær sérstofnanir, sem nú starfa og láta í té slíka sérkennslu, eru Heyrnleysingjaskólinn í Reykjavík, Blindraskólinn í Reykjavík, skóli lamaðra og fatlaðra í Reykjadal, skóli fyrir börn með skerta greind að Lyngási í Reykjavík, Skálatún í Mosfellssveit, Tjaldanes í Mosfellssveit, Sólheimar í Grímsnesi, Sólborg á Akureyri, Kópavogshælið í Kópavogi, Höfðaskólinn í Reykjavík og að síðustu skólar fyrir börn með aðlögunarerfiðleika o.fl. í Breiðuvík í Barðastrandarsýslu, og að Jaðri í Reykjavík og í Hlaðgerðarkoti í Mosfellssveit. Fjöldi nemenda í þessum skólum er 496 og eru þar af 315 í heimavist.

Í grunnskólafrv. er gert ráð fyrir því, að nauðsynlega sérkennslu skuli láta í té og eigi að gera það kleift með skipulegum framkvæmdum á 10 ára tíma bili. En ekki er aðeins tekið tillit til sérstöðu þeirra nemenda, sem eiga við vandamál að etja í námi sínu. Gert er einnig ráð fyrir hinu, að þeir nemendur, sem hafa sérstaka hæfileika til náms og sérstakan áhuga á að hraða námi sínu, skuli eiga þess kost, þannig að þeir geti lokið grunnskólanáminu á skemmri tíma en 9 árum og þá hafið framhaldsskólanám sitt og síðar háskólanám sitt fyrr en almennast er.

Þá er í grunnskólafrv. gerð breyting á núgildandi skiptingu í skólahverfi og fræðsluumdæmi. Er nýskipunin við það miðuð að ná sem hagkvæmustum einingum, bæði frá kennslufræðilegu og fjárhagslegu sjónarmiði séð. Grunnskólafrv. gerir ráð fyrir, að landinu skuli skipt í 8 fræðsluumdæmi í mesta lagi, þ.e.a.s. í Reykjavík, Reykjaneskjördæmi, Vesturland, Vestfirði, Norðurland vestra, Norðurland eystra, Austurland og Suðurland. Er hér um að ræða sömu skiptingu landsins í fræðsluumdæmi og kjördæmaskiptingin nú miðast við. Í reynd kann þó að verða heppilegra að hafa fræðsluumdæmin nokkru færri og stærri og er það heimilt. Í kaupstöðum er gert ráð fyrir einni skólanefnd fyrir allan kaupstaðinn, hversu margir sem skólar kaupstaðarins kunna að vera og á hún að gegna sama hlutverki og fræðsluráð í kaupstöðum gerir nú. Er þessi stofnun kölluð skólaráð. Í hverju skólahverfi utan kaupstaða eða fyrir þá skóla, sem fleiri en eitt skólahverfi standa að, skal vera skólanefnd. Stjórn fræðslumála hvers umdæmis verður að öðru leyti í höndum fræðsluráðs og skal það fara með stjórn fræðslumála innan hvers fræðsluumdæmis í umboði menntmrn. og sveitarstjórna og skólanefnda eða skólaráða. Fræðsluráð skal hafa framkvæmdastjóra, er nefnist fræðslustjóri. Það er höfuðhlutverk fræðslustjóranna að líta eftir því, hver í sínu umdæmi, að gildandi fyrirmælum um fræðslumál, bæði að því er varðar sjálft kennslustarfið og stjórnunarmál, sé framfylgt. En auk fræðslustjóranna gerir grunnskólafrv. ráð fyrir því, að til þess að leiðbeina um kennslu í grunnskólanum og fylgjast með árangri hennar, skuli vera námsstjórar í einstökum greinum, eftir því sem þörf er á og fé er veitt til í fjárl. Til námsstjórnar skal þó aldrei verja lægri fjárhæð en sem nemur 6 námsstjóralaunum, þó að starfinu sé e.t.v. skipt milli fleiri manna en 6.

Þá eru og í grunnskólafrv. ýtarleg ákvæði um skólarannsóknir. Skólarannsóknadeild menntmrn. er ætlað að hafa m.a. með höndum að gera áætlanir um umbætur í starfi skóla, rannsókna og tilraunastarf í skólum, mat og endurskoðun námsmarkmiða og námsefnis, gerð prófa, endurskoðun námsskráa, undirbúning í samvinnu við Ríkisútgáfu námsbóka að útgáfu nýrra kennslubóka í þeim námsgreinum, sem deildin hefur til endurskoðunar, kennslufræðilegt leiðbeiningarstarf og tillögugerð um kennaranámskeið og nýjungar í kennaranámi í samvinnu við Kennaraskóla Íslands. Enn fremur eru ákvæði um sérstaka 5 manna samstarfsnefnd um uppeldis— og skólarannsóknir og eiga sæti í henni sérfróðir fulltrúar tilnefndir af Háskóla Íslands, Kennaraskóla Íslands, Reykjavíkurborg og menntmrn., auk formanns, sem skipaður skal án tilnefningar. Í frv. segir, að til rannsóknaverkefna á sviði skóla— og uppeldismála skuli varið árlega úr ríkissjóði a.m.k. 1% af heildarútgjöldum ríkissjóðs á fjárl. til stofn— og rekstrarkostnaðar grunnskóla og framhaldsskóla. Er gert ráð fyrir því, að a.m.k. 2/3 hlutar þessa fjár renni til skólarannsóknadeildar menntmrn., en allt að 1/3 getur ráðið ráðstafað til annarra þarfa. Er því með frv. stefnt að stóraukinni rannsóknastarfsemi á sviði skólamála.

Skólatími á Íslandi hefur ávallt verið stuttur og styttri en í flestum nágrannalandanna. Þetta á ekki aðeins við um árlegan kennsluviknafjölda, heldur, einnig nýtingu hverrar kennsluviku. Ein af mörgum afleiðingum þessa er sú, að námstíminn til stúdentsprófs er hér á landi 13 ár, en 12 ár annars staðar á Norðurlöndum. Í grunnskólafrv., er ekki gert ráð fyrir því að auka árlegan kennsluviknafjölda frá því hámarki, sem nú gildir, þ.e.a.s. 9 mánuðum, en barnaskólar kaupstaða starfa nú almennt í 9 mánuði. Hins vegar gerir frv. ráð fyrir því, að væntanlegur grunnskóli starfi öll 9 árin í 9 mánuði. Jafnframt er ráðgert að nýta skólaárið betur en nú er gert, þannig að til kennslu og prófa verði varið 198 dögum hið fæsta og á þeim tíma verði prófdagar færri en nú á sér stað. Allt að 15 dögum megi verja til annarra þarfa skólans, t.d. skólasetningar og skólaslita, skóla— og skíðaferða, foreldradaga, fundadaga kennara o.s.frv. Gert er ráð fyrir því, að heimila megi 5 daga kennsluviku að því tilskildu, að heildarmagn kennslu minnki ekki.

Í grunnskólafrv. eru tilgreind grundvallaratriði námsefnis grunnskólans, en gert ráð fyrir því, að út verði gefin námsskrá, sem kveði á um einstök atriði. Gert er ráð fyrir því, að framvegis verði námsskrá í stöðugri endurskoðun og hún gefin út mun oftar en tíðkazt hefur til þessa til þess að geta haft hliðsjón af breytilegum þörfum og nýjum sjónarmiðum. Í 1.– 6. bekk grunnskóla er gert náð fyrir allverulegri aukningu vikulegs kennslutíma frá því, sem nú er í barnaskólum og nokkurri aukningu í 6.—8. bekk miðað við kennslutíma í unglingaskólum nú. Eiga þessi ákvæði að tryggja, að heildarkennslumagn hins 9 ára grunnskóla verði a.m.k. jafnmikið og nú á sér stað á 10 árum í þeim barna— og gagnfræðaskólum, sem hafa mest kennslumagn. Í sama skyni er enn fremur gert ráð fyrir fækkun leyfisdaga í grunnskólunum frá því, sem nú á sér stað.

Í hinu nýja skólakerfi er gert ráð fyrir því, að smám saman verði dregið úr hinu hefðbundna bekkja fyrirkomulagi og í stað þess muni tíðkast meira en nú á sér stað, að bekkjardeildir verði sameinaðar í stærri hópa eða skipt í smærri hópa til kennslu, allt eftir því sem eðlilegt má teljast vegna námsefnis og þroskastigs nemenda.

Sérstakur kafli grunnskólafrv. fjallar um svokallað námsmat, en í frv. segir, að megintilgangur námsmats skuli vera örvun og námshjálp. Kennurum og skólum ber að fylgjast með því, hvernig nemendum gengur að ná því markmiði við námið, sem skólinn setur þeim. Skal jafnan nota þá matsaðferð, sem bezt á við markmiðið hverju sinni. Námsmat má framkvæma með prófum og öðrum hætti.

Þegar grunnskólanámi lýkur, á nemandi að fá skírteini, er votti, að hann hafi lokið skyldunámi samkv. lögum. Hann á enn fremur að fá skírteini, er veiti þá vitneskju um námsferil hans, er framhaldsskólum, vinnuveitendum og nemandanum sjálfum og forráðamönnum hans er nauðsyn á. Í 1.—8. bekk grunnskólans eiga kennarar að gefa umsögn og/eða einkunnir í lok hvers skólaárs eða námsáfanga, er gefi til kynna námsárangur, vinnubrögð og framferði nemandans og viðhorf hans til viðfangsefna skólans.

Grunnskólafrv. kveður svo á, að engan megi skipa kennara við grunnskóla, nema hann uppfylli skilyrði laga um kennaramenntun Menntmrn. er heimilað að ákveða með reglugerð, hvaða reynslu og menntun umfram kennaramenntun þurfi til að vera skipaður skólastjóri við grunnskóla. Þegar kennari hefur, gegnt störfum í 5 ár og óskar að hverfa frá störfum um skeið til að efla þekkingu sína og kennarahæfni, getur menntmrn. veitt honum orlof allt að einu ári með föstum embættislaunum. Til orlofsveitinga og til endurmenntunar kennara má verja árlega af hálfu ríkisins fjárhæð, sem svarar til 1% af samanlögðum skólastjóra— og kennaralaunum grunnskóla.

Menntmrn. er heimilt að löggilda grunnskóla eða hluta úr grunnskóla, sem kostaður er af einstökum mönnum eða stofnunum, ef þeir starfa samkv. reglugerð eða skipulagsskrá, er rn. staðfestir, enda hlíti slíkir skólar sama eftirliti og sömu reglum og aðrir grunnskólar.

Gert er ráð fyrir því, að komið skuli á fót ráðgjafa— og sálfræðiþjónustu við grunnskóla. Er svo til ætlazt, að sálfræðideild skuli vera við hverja fræðsluskrifstofu landsins, en menntmrn. getur ákveðið, að tvö eða fleiri fræðsluumdæmi sameinist um þessa þjónustu. Hlutverk ráðgjafa– og sálfræðiþjónustu er að nýta sálfræðilega og uppeldislega þekkingu í skólastarfinu, að annast rannsókn á afbrigðilegum nemendum og þeim, sem nýtast ekki hæfileikar í námi og starfi, að leiðbeina skólastjórn, kennurum og foreldrum um kennslu, uppeldi og meðferð nemenda, sem rannsakaðir eru, að taka til meðferðar nemendur, sem sýna merki geðrænna erfiðleika og leiðbeina foreldrum og kennurum um meðferð þeirra og annast hæfniprófanir og ráðgjöf í sambandi við náms— og starfsval unglinga.

Að síðustu skal vikið að áhrifum þessa nýja fræðslukerfis á kostnað við skólana. Skólaárið 1969—1970 voru í barnaskólum og 1.–4. bekk gagnfræðaskóla um 41.450 nemendur, þar af um 1.900 nemendur í 4. bekk gagnfræðaskóla. Með fullri skólasókn á núverandi skyldunámsstigi, en öðru óbreyttu, hefðu nemendur verið um 42 þús., þar af um 1.900 í 4. bekk. Í fyrirhuguðum grunnskóla hefði að ábreyttri skólasókn tala nemenda allra árganga verið um 39.500. Í fyrirhuguðum grunnskóla hefði tala nemenda orðið um 40.600 miðað við fulla skólasókn allra árganga. Á næsta hálfum öðrum áratug yrði fjöldi nemenda í grunnskóla, ef til kemur, mestur 1972—1973 eða 41.500 miðað við fulla skólasókn, en minnstur 1980 eða 39.300, einnig miðað við fulla skólasókn. Þar eð varla er unnt að gera ráð fyrir fullri skólasókn í dreifbýli á næstu árum, hafa höfundar frv. áætlað fjölda nemenda í grunnskólum 1972 um 41.000, en þeim fari fækkandi í 39 þús. um 1980, en fjölgi síðan aftur í samræmi við fjölgun barna og unglinga. Hið nýja kerfi gerir hins vegar ráð fyrir nokkurri aukningu á þeim námsstundafjölda, sem hverjum nemanda er ætlað að fá á ári hverju. Er talið, að þar mundi verða um 12% aukningu á námsstundafjölda að ræða. Hækkun launakostnaðar frá óbreyttu skólahaldi miðað við 1969–1970, ef grunnskólafrv. verður samþ., næmi 120 millj. kr., eða úr 590 millj. kr. í um 710 millj. kr. Þar af má rekja um 20 millj. kr. til þess, að núgildandi fræðslulög eru ekki að fullu framkvæmd, en um 100 millj. til þeirra breytinga, sem grunnskólafrv. mundi hafa í för með sér. Hækkun launakostnaðar á hvern nemanda er þannig úr um 14.220 kr. í um 17.480 kr., eða hækkun um 3.260 kr. Grunnskólafrv. sjálft mundi valda hækkun úr 14.560 kr. í 17.480 kr., eða um 2.920 kr. Í þessu sambandi ber þó að hafa í huga, að grunnskólanum er ætlað að skila nemendum sínum betur undirbúnum undir framhaldsnám. en núv. 3. bekkur gagnfræðaskóla gerir. Til frádráttar þessum kostnaðarauka verður því að telja það, að 4. bekkur gagnfræðastigs félli niður og mögulegt yrði að stytta námið í menntaskólum um eitt ár og hið sama ætti að einhverju marki að gilda um fleiri framhaldsakóla. Hér er því í raun og veru ekki um að ræða kostnaðarauka við skólakerfið í heild, heldur flutning kostnaðar af einu skólastigi á annað.

En samþykkt þessara frv. mundi ekki aðeins hafa áhrif til aukins kennslukostnaðar, heldur enn fremur hækkunar á ýmsum öðrum rekstrarkostnaði skóla — kostnaðarauka vegna endurmenntunar kennara, skólarannsókna, námsstjórnar, ráðgjafa— og sálfræðiþjónustu og fræðslustjóra og fræðsluskrifstofa. Hafa höfundar frv. áætlað, að kostnaðaraukinn í heild gæti numið um 170 millj. kr. Hins vegar er ekki við því að búast, að þessi kostnaður komi allur fram þegar í stað, heldur muni hann dreifast að nokkru á a.m.k. 10 ár, sem talið er, að þurfi til þess að koma ákvæðum frv. að fullu í framkvæmd. Á það einkum við um ráðgjafa— og sálfræðiþjónustu og launa- og rekstrarkostnað skólanna. Á móti þessum aukna kostnaði á grunnskólastiginu kemur. hins vegar mikil aukning kennslumagns, stórbætt aðstaða til þess að auka gæði skólastarfsins á markvissan hátt ásamt mun fjölþættari þjónustu við nemendur, en nú á sér stað. Þá ber enn fremur að taka tillit til þess, sem áður var getið, að kostnaðarauki sá, sem leiða mun af samþykki og framkvæmd grunnskólafrv., mun að nokkru leyti verða jafnaður með lægri kostnaði en ella á síðari skólastigum, bættri nýtingu húsnæðis og minni byggingarþörf. En mikilvægastur er þó sá hagur, sem þjóðarheildinni yrði að því að fá unglinga sína fyrr til þátttöku í atvinnulífinu og þjóðlífinu, og þó enn frekar sú staðreynd, að þeir munu tvímælalaust vera betur undir þá þátttöku búnir, en nú á sér stað.

Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að óska þess, að þessu frv. verði, að lokinni þessari umr., vísað til 2. umr. og hv. menntmn.