29.03.1971
Efri deild: 78. fundur, 91. löggjafarþing.
Sjá dálk 242 í C-deild Alþingistíðinda. (2642)

297. mál, gjaldþrotaskipti

Dómsmrh. (Auður Auðuns) :

Herra forseli. Eins og fram kemur í aths. við frv., þá fól þáverandi dómsmrh. í desember 1968 n. þeirri, sem hann skipaði 1966 til endurskoðunar á dómaskipan og meðferð dómsmála, að taka til athugunar og endurskoðunar lagareglur um meðferð dómstóla á gjaldþrotamálum. Nokkru áður hafði Verzlunarráðið snúið sér til rn. og talið fram ýmis vandkvæði, sem hlytust af núverandi meðferð þessara mála og óskaði eftir einhverjum úrbótum. N. hafði svo málið til athugunar og hafði samband við ýmsa þá aðila, sem með þessi mál fara og það varð niðurstaðan þar, að n. fól í samráði við rn. einum nm., Theódór Líndal, prófessor, sem á sínum tíma var tilnefndur af lagadeild Háskólans til þess að taka sæti í réttarfarsn., að semja frv. eða drög að frv. til breytinga á lögunum. Prófessor Theódór skilaði síðan frv. og var það rætt í n. og lagt fyrir aðalfund Dómarafélags Íslands, sem haldinn var á s.l. hausti. Dómarafélagið setti n. til að athuga frv. frekar, og frá þeirri n. bárust svo nokkrar ábendingar til réttarfarsnefndarinnar, sem tók þær ti1 greina með smávægilegum breytingum og skilaði síðan frv. til rn. nú fyrir nokkru og fylgir því allýtarleg grg., svo sem menn sjá. Réttarfarsnefndin vakti athygli á því, að gjaldþrotaskiptalögin, sem nú eru yfir 40 ára gömul, séu í ýmsu orðin úrelt, enda að stofni til frá því fyrir aldamót og þurfi þau því endurskoðunar við. Hins vegar er hér farin sú leið að taka eingöngu til meðferðar þau ákvæði gjaldþrotaskiptalaganna, sem varða sakamálarannsókn í sambandi við gjaldþrot.

N. gerir í nokkrum liðum grein fyrir einstökum atriðum viðfangsefnisins. Samkvæmt gjaldþrotaskiptalögunum frá 1929 skal hefja sakamálarannsókn af því einu tilefni, að maður verði gjaldþrota, án þess að fyrir þurfi að liggja grunur um saknæmt atferli, þó að vísu sé oft um misferli að ræða í sambandi við gjaldþrot. Þetta, að frá upphafi skuli gjaldþrotamál vera tekin til sakamálarannsóknar, stangast á við þá almennu réttarfarsreglu, sem er viðurkennd í dögum um meðferð opinberra mála frá 196l, að sakamálarannsókn skuli því aðeins hefja, að fyrir liggi rökstuddur grunur um saknæmt atferli, enda er í grg. frv. talið, að umrædd ákvæði í okkar gjaldþrotaskiptalögum eigi sér líklega hvergi hliðstæðu. Þá er bent á það, að sakamálsrannsókn hafi oft mikinn kostnað í för með sér auk tímatafa fyrir embættismenn og óhagræðis fyrir sökunaut og beri því að forðast hana nema nauðsyn sé talin á. Þá er talið, að vegna þessara annmarka hafi framkvæmd laganna oft orðið formið eitt, en hins vegar stundum skort á nægilega virka og hraða rannsókn. Einnig er á það bent, að nauðsynlegt sé að færa ákvæði laganna til samræmis við þær breytingar, sem orðið hafa á löggjöfinni um réttarfar í opinberum málum síðan gjaldþrotaskiptalögin voru sett, m.a. með tilkomu sjálfstæðs ákæruvalds.

Sú leið, sem farin er með frv. og reyndar snýst frv. svo til eingöngu um það atriði, er að rannsókn gjaldþrotamála færist frá sakadómi til skiptaréttar. Það virðist einnig liggja í augum uppi, að aðstaða skiptaréttar til rannsóknar hlýtur að vera önnur og betri en sakadóms. Skiptaréttur hefur undir höndum öll gögn búsins og beint samband við skuldheimtumenn búsins, sem eðlilega eru vel á verði um sína hagsmuni og því ósparir á að benda á það, sem þeim kann að finnast grunsamlegt við ráðstafanir og atferli þrotamanns og annarra skuldareigenda. Rannsókn ætti því með þessum hætti að geta orðið virkari og tvíverknaður að sparast, sem er allmikið atriði kostnaðarlega.

Í 1. gr. frv. ræðir um, hvernig haga skuli frumrannsókn gjaldþrotamála og sú rannsókn lýtur öllum reglum einkamálaréttarfars. Skiptaráðanda er ekki gert að skyldu að hefja sakamálsrannsókn, þó hann hins vegar þurfi að hafa hugsanlegt saknæmt atferli í huga. Þá er í 3. tölulið 1. gr. um það rætt, að ef skiptaráðandi telur við slíka frumrannsókn að meina þurfi manni burtför úr lögsagnarumdæminu, meðan á rannsókn stendur, þá er honum rétt að fá um það formlegan úrskurð eftir reglum um sakamálsmeðferð. Að öðru leyti, eins og ég áður sagði, lýtur frumrannsókn réttarfarsreglum einkamála. Þegar skiptaráðandi telur svo ekki ástæðu til frekari aðgerða, lætur hann rannsókn lokið, boðar til skiptafundar, sendir síðan saksóknara endurrit af fundargerð og því, sem fram hefur komið og sem telja má að máli skipti. Telji hann hins vegar, að rannsókn hafi bent til saknæms atferlis, sendir hann saksóknara um það skýrslu og gögn málsins.

Í 2. gr. frv. er fjallað um það, að þegar saksóknari hefur fengið í hendur skýrslur og gögn frá skiptaráðanda, tekur hann ákvörðun um, hvort mál skuli höfðað, framhaldsrannsókn fram fara, eða við svo búið skuli standa. Ákveði saksóknari framhaldsrannsókn, fer hún þá einnig fram í skiptarétti, en úr því lýtur meðferð málsins réttarfarsreglum sakamála. Skiptaréttur nefnist svo, þegar hann fer með slíka framhaldsrannsókn, rannsóknardeild skiptaréttar og skiptaráðandi hefur þá sömu réttarstöðu og rannsóknardómari í opinberu máli hefur samkvæmt ákvæðum laga um rannsókn opinberra mála, áður en ákæruskjal hefur verið útgefið. Þegar svo saksóknari telur málið nægilega rannsakað, þá tekur hann ákvörðun um, hvort mál skuli höfðað. Verði málshöfðun þá ákveðin, verður málið úr því tekið fyrir í sakadómi, enda oft í sambandi við gjaldþrot um að ræða brot á öðrum lögum svo sem skatta— og bókhaldslögum, sem eðlilegt er talið, að sakadómur fari með.

Ég hef þá rakið í stórum dráttum aðalefni frv. Um aðrar þær breytingar, sem í því felast frá núgildandi lögum, þar á meðal 4.—6. gr. vísa ég til grg. og skal ekki lengja mál mitt með því að víkja að þeim. Ég leyfi mér þá, hæstv. forseti, að óska þess, að málinu verði, að lokinni þessari umr., vísað til 2. umr. og hv. allshn.