07.12.1970
Neðri deild: 28. fundur, 91. löggjafarþing.
Sjá dálk 492 í C-deild Alþingistíðinda. (3003)

160. mál, virkjun fallvatns

Flm. (Gísli Guðmundsson) :

Herra forseti. Af hálfu okkar flm. málsins var þess farið á leit við hæstv. forseta, að þetta mál yrði tekið til umr. í dag, áður en fjárlagaannríkið hefst. Og þakka ég það, að forseti hefur orðið við þeirri ósk. Frv. til l. á þskj. 202, sem við flytjum saman, þrír þm. Norðurl. e., um virkjun fallvatna í Þingeyjarsýslum, tekur til þriggja slíkra fallvatna, Laxár, Jökulsár og Skjálfandafljóts. Við flutning frv. höfum við haft tvennt í huga: Að greiða þurfi fyrir því með löggjöf, að takast megi á viðunandi hátt að leysa þá deilu, sem risið hefur út af virkjunarframkvæmdum, og að hraðað verði frambúðarlausn raforkumála á þessu svæði. En jafnframt felst það í frv., að gerð verði gangskör að því nú þegar að finna örugga leið til laxræktar ofan Laxárgljúfurs. Frv. er í fimm greinum og er efni þeirra þetta:

Í 1. gr. er mælt fyrir um það, að óheimilt skuli vera að gera stíflu við Laxá hjá Brúum, nema að fengnu samþykki náttúruverndarráðs, enda hafi áður farið fram rannsókn sú, sem gert er ráð fyrir í bréfi iðnrh. dags. 13. maí s. l. um það efni. Komi til stíflugerðar með leyfi náttúruverndarráðs, skuli stífluhæðin við það miðuð, að vatnsborðshækkun árinnar vegna stíflunnar verði ekki svo mikil, að land við Birningsstaðaflóa fari undir vatn af þeim ástæðum. Loks er í greininni ákvæði um, að virkjun skuli þannig framkvæmd, að hún hindri ekki laxrækt ofan virkjunar.

Samkvæmt 2. gr. ber ríkissjóði að bæta Laxárvirkjun eftir mati dómkvaddra manna það tjón, er Laxárvirkjun kann að verða fyrir, ef frv. þetta verður að lögum, vegna kostnaðar, sem stofnað hafði verið til fyrir 1. des. s. l. á þann hátt, sem fjallað er um í greininni.

Í 3. gr. segir, að ríkisstj. skuli hlutast til um, að veiðimálastjóri láti fara fram og hraða rannsókn á möguleikum til að koma upp laxveiði í efri hluta Laxár og að fall í efri hluta árinnar skuli óheimilt að virkja. Með þessu falli í efri hluta árinnar er átt við það, sem fræðimenn hafa kallað virkjun Efri-Laxár eða Mývatnsvirkjun.

Í 4. gr. er mælt fyrir um, að ríkisstj. skuli nú þegar láta hefja endurskoðun fyrirliggjandi áætlunar um virkjun Jökulsár á Fjöllum við Dettifoss og rannsókn möguleika á að virkja Skjálfandafljót við Íshólsvatn. Skuli sú endurskoðun og rannsókn, sem hér um ræðir, sitja fyrir öðrum meiri háttar rannsóknum á fallvötnum landsins.

En í 5. gr. segir, að lögin öðlist þegar gildi. Áður en ég ræði nánar um hinar einstöku greinar frv., tel ég rétt að rekja svo stuttlega sem unnt er aðdraganda þessa máls, sem hér liggur fyrir. Er þess þá fyrst að geta, að á austanverðu Norðurlandi er nú mjög alvarlegur skortur á raforku, en orkuþörf vaxandi þar, t. d. vegna vaxandi iðnaðar og vegna þess, að orkuveitusvæði Laxár er að stækka austur fyrir Reykjaheiði og sennilega austur fyrir Öxarfjarðarheiði. Gömlu virkjanirnar tvær við Laxá framleiða samtals um 12 mw. eða rúmlega það, ef ég man rétt, en í sambandi við þær er rekin 7 mw. olíustöð og 1½ mw. jarðhitastöð við Mývatn með dýrri orkuframleiðslu. Til úrbóta var af þeim, sem orkumálum ráða, valin sú leið að halda áfram virkjun Laxár, eins og ég kem að síðar, og töldu þeir þá framkvæmd hagkvæmasta. En gegn þessu áformi risu menn í héraði með þeim rökum, að fyrirhugaðar framkvæmdir hefðu í för með sér spjöll á verðmætum vötnum, náttúrufegurð og dýrmætum náttúrufyrirbrigðum, og að eigi skorti önnur vötn til virkjunar.

Með lögum nr. 60 1965, um Laxárvirkjun, var ráðh. heimilað að veita sameignarfyrirtækinu Laxárvirkjun leyfi til að reisa allt að 12 þús. kw. raforkuver í Laxá við Brúar. Hinn 23. sept. 1969 veitti þáverandi ráðh. raforkumála Laxárvirkjun leyfi til þess að reisa fyrsta áfanga svonefndrar Gljúfurversvirkjunar í Laxá með, eins og þar segir, „um 7 þús. kw. afli í samræmi við fyrrgreinda áætlun,“ þ. e. áætlun þá, er fyrir lá um Gljúfurversvirkjun. Í áætlun þeirri var gert ráð fyrir samtals nálega 55 þús. kw. virkjun í fjórum áföngum, auk svonefndrar Suðurárveitu, sem átti að vera í því fólgin að flytja nánar tiltekið magn af vatni því, sem nú fellur í Skjálfandafljót, yfir í Kráká í Mývatnssveit og þar með í Laxá. Í leyfisbréfi ráðh. segir enn fremur: „Telji stjórn Laxárvirkjunar hagsmunum virkjunarinnar betur borgið með því að leggja í þann aukakostnað við 1. áfanga, sem með þarf til þess að búa undir stærri virkjun, og taka þá áhættu, sem því er samfara, hefur rn. út af fyrir sig ekkert við það að athuga. Hins vegar skal það tekið fram, að engin fyrirheit eru gefin um leyfi til stærri virkjunar en framangreind lög gera ráð fyrir,“ þ. e. lög nr. 60 1965.

Framkvæmd 1. áfanga Gljúfurversvirkjunar hófst á s. l. sumri, og hefur þegar verið stofnað til nokkurs „aukakostnaðar“, sem að því getur miðað að „búa undir stærri virkjun“ en þá, er leyfð hefur verið og heimiluð í lögum. 8. maí 1969, eða nokkrum mánuðum áður en þetta leyfi var veitt, voru með öllum atkvæðum sýslunefndarmanna í S.-Þingeyjarsýslu samþykkt andmæli gegn áætlaðri Gljúfurversvirkjun og andmælin rökstudd. Í ályktuninni er jafnframt vakin athygli á því, að sýslunefndin telji „héraðinu hagkvæmt, að raforkuframleiðsla verði aukin með viðbótarmannvirkjum þar (þ. e. við Laxá), þótt hún hafi í för með sér hækkun vatns í Laxá ofan virkjunarinnar, allt að 18 metrum.“ Með bréfi 10. ágúst 1969 var bréflega tilkynnt ályktun aðalfundar Búnaðarsambands Suður-Þingeyinga, samþ. með 20 shlj. atkv., þar sem einnig komu fram andmæli gegn áætlaðri Gljúfurversvirkjun. Síðan segir svo í ályktuninni: „Þess vegna skorar fundurinn á stjórn Laxárvirkjunar, raforkumálastjórn ríkisins og raforkumálaráðherra að miða fyrirhugaðar framkvæmdir í Laxá í mesta lagi við 18–20 m vatnshækkun við efri stíflu í Laxárgljúfri, frá því sem nú er, og óbreytt vatnsrennsli, enda verði gengið frá nauðsynlegum samningum við héraðsbúa, áður en framkvæmdir hefjast:

Þær ástæður, sem í öndverðu komu fram fyrir andmælum gegn Gljúfurversvirkjun, voru þessar helztar: Að tekið yrði bergvatn úr Skjálfandafljóti. Að við stækkun Krákár væri Mývatni og Mývatnssveit spillt. Að miklum hluta Laxárdals yrði sökkt. Að sú stífla, sem fyrirhuguð væri í Laxárgljúfri, eða milli 50–60 metra, gæti brostið og yrði hættuleg. Að laxræktarmöguleikar ofan Laxárvirkjunar yrðu að engu gerðir. Að laxveiði í neðri hluta árinnar, frá virkjun til ósa, yrði sett í hættu og náttúru vatnasvæðisins spillt.

„Héraðsnefnd Þingeyinga“, sem kosin var á fundi, sem sýslumaðurinn í Þingeyjarsýslu boðaði til á Húsavík, tók til starfa um þetta leyti eða litlu síðar. Hafði hún allt fram á vor 1970 forustu um andmæli gegn hinni fyrirhuguðu Gljúfurversvirkjun. Birtust um málið grg. frá héraðsnefndinni og stjórn Laxárvirkjunar, og var þetta mál rætt á ýmsum vettvangi, eins og kunnugt er. Alþm. úr Norðurlandskjördæmi eystra höfðu haustið 1969 forgöngu um, að aðilar tækju upp viðræður sín á milli með samkomulag fyrir augum. Snemma vors 1970 ræddust þessir aðilar við í Reykjavík, og jafnframt ræddu þeir við þann ráðh., sem þá hafði tekið við stjórn raforkumála. Að þeim viðræðum loknum ritaði ráðh. stjórn Laxárvirkjunar, héraðsnefndinni, sýslunefnd S.-Þingeyinga, hreppsnefndum á Laxár- og Mývatnssvæðinu og þá nýstofnuðu félagi landeigenda bréf um málið 13. maí s. l. Um þetta leyfi virðist héraðsnefndin hafa hætt störfum, en stjórn landeigendafélagsins hefur síðan komið fram fyrir hönd landeigenda og haldið uppi af þeirra hálfu andmælum, sem hér verður ekki nánar greint frá.

Í ráðherrabréfinu frá 13. maí kemur fram, að ráðh. hefur skilið viðræður þær, er fram fóru milli hans, héraðsnefndarinnar og stjórnar Laxárvirkjunar, svo, að tekizt hefði, eins og það er orðað, að koma á „viðunandi samkomulagi“ um lausn málsins, en að öðru leyti er í bréfinu eins konar stefnumörkun af hálfu rn. í málinu, þó að sumt, sem þar kemur fram, sé túlkunarefni. Lýst er yfir því, að samkomulag sé um það milli rn. og Laxárvirkjunar, að „horfið sé frá áformum um Suðurárveitu“ og „hönnun fyrirtækisins endurskoðuð þar af leiðandi“. Rn. gerir það að skilyrði fyrir leyfi til framkvæmda umfram 1. áfanga (þ. e. stíflugerðir o. fl.), að „fullnægjandi sérfræðilegar rannsóknir á vatnasvæði Laxár“ fari fram. Jafnframt gefur rn. í skyn, að ekki muni verða leyfð meiri virkjun en 15 þús. kw., með 18–20 m hárri stíflu. Loks lýsir rn. yfir því, að það muni „beita sér fyrir, að hraðað verði eftir föngum rannsókn annarra virkjunarmöguleika, sem völ væri á til að fullnægja raforkuþörf hlutaðeigandi héraða, svo sem virkjun Skjálfandafljóts við Íshólsvatn, en jafnframt haldið áfram að rannsaka stærri virkjunarmöguleika með hliðsjón af stóriðju fyrir norðan, svo sem Dettifossvirkjun og samtengingu við aðrar orkuveitur: Það skal tekið fram, að bréf þetta hefur verið birt á prenti.

Þetta má telja meginefni ráðherrabréfsins frá 13. maí. En ekki varð sá árangur af bréfi þessu að deilur féllu niður í virkjunarmálinu. Um það leyti, sem framkvæmd var að hefjast við Laxá, var þess af hálfu landeigenda krafizt fyrir dómi, að lögbann yrði lagt við framkvæmdum. Lögbannsbeiðni var synjað af settum setudómara, og var þá hafið annað mál á hendur Laxárvirkjun fyrir meinta ólöglega framkvæmd. Málaferli þessi standa enn yfir, en auk þess hafa andmæli gegn virkjunarframkvæmdum komið fram á annan hátt, sem kunnugt er. Hefur deilan farið harðnandi, og verður ekki betur séð en að um óviðunandi ástand sé nú að ræða í þessu máli. Seint í ágústmánuði s. l. fól ráðh. sýslumönnunum í Þingeyjar- og Eyjafjarðarsýslu að gera tilraun til að koma á samkomulagi milli stjórnar Laxárvirkjunar og stjórnar landeigendafélagsins, en sú tilraun virðist ekki hafa borið þann árangur, sem til var stofnað, og ekki heldur sáttafundur sá, er ráðh. boðaði til og haldinn var í Reykjavík 23. og 24. nóv. s. l. En að loknum þeim fundi lýsti stjórn landeigendafélagsins yfir, að hún tæki ekki þátt í frekari samkomulagsumleitunum, nema stöðvuð yrði framkvæmd, sem nú stendur yfir við Laxá (en ráðh. hafði áður tilkynnt, að slíkt teldi hann sér ekki fært).

Það er ekki rétt, sem stundum er orðað svo, að baráttan í þessu máli standi milli Akureyringa og Þingeyinga. Hinir formlegu aðilar málsins eru nú annars vegar sameignarfélagið Laxárvirkjun, sem framleiðir raforku, og hins vegar félag landeigenda við Laxá og Mývatn, eftir að héraðsnefndin hætti störfum. En margir aðrir hafa lýst yfir afstöðu sinni til deilunnar, eins og kunnugt er, og fer því fjarri, að þar sé eingöngu um Akureyringa eða Þingeyinga að ræða. Miklu meira ber þó á andmælum gegn virkjuninni en meðmælum, og koma þar náttúruverndarsjónarmið mjög til greina.

Hér er ekki ástæða til að rekja rök þau, er fram hafa komið með og móti Gljúfurversvirkjun. En hvað sem þeim rökum líður, getur að vandlega athuguðu máli ekki talizt fært að halda áfram virkjun Laxár gegn vilja þeirra, sem eiga ána eða land að Mývatni og hafa stofnað með sér allsherjarsamtök til að koma fram fyrir sína hönd og án samkomulags við þá. En brýna nauðsyn ber til að leysa til frambúðar orkuvandamál þeirra tveggja kaupstaða og þriggja sýslufélaga, sem hér eiga hlut að máli, og fyrst um sinn, meðan unnið er að því að ákveða annað norðlenzkt fallvatn til virkjunar og virkja það, kæmi það sér vel, ef fært þykir, að nokkur viðbótarvirkjun í Laxá geti átt sér stað, og ástæða til að ætla, að landeigendur virði þá nauðsyn sína og annarra og gangi ekki lengra í andstöðu en nauðsyn ber til.

Þar sem samkomulag hefur ekki náðst með viðræðum deiluaðila, virðist nú eðlilegt, að Alþ. beiti sér fyrir lagasetningu, er verða mætti til lausnar þessu máli. Til þess eru gild rök, að Alþ. láti málið til sín taka. Í fyrsta lagi er ríkið aðili að sameignarfyrirtækinu Laxárvirkjun og tveir af fimm stjórnarmönnum þar skipaðir af ríkisvaldinu. Í öðru lagi fá rafveitur ríkisins á austanverðu Norðurlandi orku frá Laxárvirkjun og íbúar á hlutaðeigandi orkuveitusvæði eiga kröfu á að ríkið leysi orkuvandamál þeirra á einhvern hátt eins og annarra landsmanna. Í þriðja lagi er hér um að ræða, a. m. k. að verulegu leyti, náttúruverndarmál, en slík mál lætur löggjöfin nú til sín taka í vaxandi mæli.

Sá virkjunaráfangi, sem nú er unnið að við Laxá, er rennslisvirkjun án stíflugerðar. Andstaða gegn rennslisvirkjun án stíflu kom ekki fram í sambandi við þetta mál í öndverðu. En við þessa rennslisvirkjun hefur, eins og fyrr var sagt, verið stofnað til nokkurra aukaframkvæmda, sem miða að meiri virkjun síðar eða jafnvel að fullri virkjun samkvæmt fyrrnefndri Gljúfurversáætlun. Þrátt fyrir ráðherrabréfið 13. maí telja landeigendur sig ekki geta treyst því, að numið verði staðar, t. d. eftir að vatnsborð árinnar hefði verið hækkað um 18–20 m, sem af ýmsum hefur verið talið líklegt til samkomulags, því að þá yrði viðbótarkostnaðurinn nú til einskis gagns. Hér virðist lagasetning þurfa að koma til. Við slíka lagasetningu verður að hafa í huga þá möguleika, sem á því eru að koma laxi upp fyrir Laxárgljúfur, og að þeir möguleikar verði ekki rýrðir, heldur efldir samhliða virkjunarframkvæmdum. Enn fremur verður með slíkri lagasetningu að hefjast handa um framtíðarlausn raforkumála, þá, sem vikið var að í ráðherrabréfinu 13. maí.

Ég skal þá að lokum fara nokkrum orðum um einstakar greinar frv. og kem þá fyrst að 1. gr. Með þessari grein er það lagt undir úrskurð náttúruverndarráðs, hvort gera skuli stíflu við Laxá, en þó sett hámark á stífluhæðina, ef til kæmi, í samræmi við ráðherrabréfið og með hliðsjón ef samþykktum í héraði um þetta mál. Yrði uppistaðan í mynni Laxárdals þá ekki nema hluti af því, sem fyrirhugað var. Í sambandi við frv. það, er flutt var á síðasta þingi, um takmarkaða náttúruvernd á vatnasvæði Laxár og Mývatns, kom það fram, að andmælendur hinnar fyrirhuguðu Gljúfurversvirkjunar treystu dómi náttúruverndarráðs í þessu máli, og það hygg ég, að aðrir ættu líka að gera. Er gert ráð fyrir því, að áður en náttúruverndarráð kveður upp úrskurð á sínum tíma, liggi fyrir hin líffræðilega rannsókn, sem gert er ráð fyrir á vatnasvæði Laxár og Mývatns. Eins og kunnugt er, var frv. um takmarkaða náttúruvernd á vatnasvæði Laxár og Mývatns flutt af menntmn. Nd. í fyrra, en kom aldrei til umr. á þinginu. Fjallaði það frv. um ýmislegt annað en virkjun Laxár, og gátu sum ákvæði þess, sem ekki vörðuðu virkjunarmálið, orkað tvímælis, eins og eðlilegt var um frumsmíð lagasetningar á þessu sviði.

Um 2. gr. frv. vil ég segja þetta: Ef nú er ákveðið, að stífla í Laxá við Brúar megi ekki verða hærri en 18–20 m, eða jafnvel engin stífla, ef úrskurður félli á þá leið á sínum tíma, má gera ráð fyrir, að hluti af þeim framkvæmdum, sem þegar hafa átt sér stað eða búið er að semja um, verði til einskis gagns, og þykir rétt, að ríkissjóður bæti Laxárvirkjun eftir mati tjón vegna aukakostnaðar í þessu sambandi, þó með nánar tilgreindum takmörkum. Verður þá að hafa í huga, að Orkustofnun, sem er ríkisfyrirtæki, lagði samþykki sitt á áætlunina um Gljúfurversvirkjun og átti með skipun og álitsgerð Laxárnefndar og á annan hátt án efa mikinn þátt í ákvörðun stjórnar Laxárvirkjunar á sínum tíma. Í leyfisbréfi þáv. raforkumálaráðherra 23. sept. 1969 var það líka berum orðum fram tekið, að rn. hefði „ekkert við það að athuga,“ að lagt yrði í aukakostnað við 1. áfanga til að undirbúa „stærri virkjun“. Eðlilegt var, að stjórn Laxárvirkjunar legði ákveðinn skilning í þessi ummæli ráðherraleyfisins. Af þessum ástæðum og af því að gert er ráð fyrir lagasetningu í þessum efnum, verður ekki hjá því komizt að viðurkenna ábyrgð ríkisins í þessum efnum.

Varðandi 3. gr. vil ég taka þetta fram: Frá sjónarmiði landeigenda er það mjög mikilsvert, að öll Laxá geti orðið laxveiðiá, og óttast menn, að stífla í ánni o. fl. geti gert það örðugra en ella að koma þessu í kring. Greinin fjallar um þetta mál, og er í því sambandi fram tekið, að óheimilt sé að stofna til sérstakrar virkjunar á þessum hluta árinnar, enda mundi slík virkjun hindra þau fiskræktar- og laxveiðiáform, sem uppi eru, auk þess sem þar væri um að ræða auðsæ spjöll á ánni og hinu fagra umhverfi hennar. Hjá Orkustofnun hafa verið uppi ráðagerðir um slíka virkjun, þ. e. Mývatnsvirkjun, en á vegum Laxárvirkjunar hefur sú virkjun ekki verið á dagskrá, svo að mér sé kunnugt um.

Um 4. gr. vil ég segja þetta: Raforkuvandamál Norðlendinga í þeim þrem sýslum og tveim kaupstöðum, sem nú eru á orkuveitusvæði Laxár, verður að leysa. Ég nefni þrjár sýslur og tel Norður-Þingeyjarsýslu með, af því að þar er verið að leggja háspennulínu til tengingar við Laxárvirkjun. Minni háttar viðbótarvirkjun við Laxá gæti í bili bætt úr hinum tilfinnanlega rafmagnsskorti, sem nú er á austanverðu Norðurlandi og verður tilfinnanlegri með hverju ári, sem líður án aðgerða. En ef Gljúfurversvirkjun verður ekki stærri en hér er gert ráð fyrir, verður þegar í stað að hefjast handa um undirbúning frambúðarráðstafana á þessu sviði, og á þeim svæðum norðanlands, sem hér er um að ræða, er vissulega enginn skortur á virkjunarhæfum fallvötnum, þó að Laxá verði látin að mestu ónotuð í þessu skyni vegna sérstöðu hennar. Snemma á þeim áratug, sem nú er að líða, og raunar að nokkru leyti fyrir þann tíma var gerð ítarleg athugun á möguleikum til stórvirkjunar í Jökulsá á Fjöllum, við Dettifoss. Að þeirri athugun lokinni gerði verkfræðifirma í New York með aðstoð Orkustofnunar áætlun um fyrirkomulag Dettifossvirkjunar og kostnað við hana, svo og um háspennulínu þaðan vestur í Eyjafjarðarsýslu, ásamt áætlun um söluverð orku frá Dettifossi. Verðlag er nú breytt frá því, sem þá var, og ástæða getur verið til viðbótarrannsókna, sem gætu e. t. v. leitt það í ljós, að virkjunin sé hagkvæmari en þá var gert ráð fyrir. Nú á síðari árum hafa verið uppi raddir um virkjun Skjálfandafljóts við Íshólsvatn, en virkjunarmöguleikar þar, sem án efa eru miklir, eru enn lítt rannsakaðir. Greinin, þ. e. 4. gr. fjallar um það, að ríkisstj. verði falið að láta nú þegar hefja endurskoðun þá á Dettifossáætlun og rannsóknir á Skjálfandafljóti, sem hér hefur verið vikið að, og að endurskoðun þessi og rannsókn sitji fyrir öðrum meiri háttar rannsóknum á fallvötnum landsins. En því aðeins, að þessi undirbúningur sitji í fyrirrúmi, verða raforkuvandamál Norðlendinga leyst í tæka tíð með virkjun, svo að viðhlítandi sé. Efni þessarar greinar er, eins og ég gat um áðan, í samræmi við margnefnt ráðherrabréf frá 13. maí s. l. Skylt er að geta þess, sem áður er fram komið, að í því bréfi er einnig gert ráð fyrir athugun á möguleikum til þess, að málið verði leyst „með samtengingu við aðrar orkuveitur“, eins og það er orðað, og mun þar vera átt við ca. 200 km háspennulínu norður yfir miðhálendi landsins frá Búrfellsvirkjun, og kann einnig að vera, að í huga sé hafður flutningur raforku að austan. Þó að þessi möguleiki hafi komið til orða, munu flm. þessa frv. ekki að svo stöddu gera tillögu um það efni.

Ég skal svo ekki hafa lengri framsögu um þetta mál, en við höfum litið þannig á, flm., að þetta frv. okkar, ef að lögum verður, ætti, ef lán er með, að geta komið því til leiðar, að Laxárvirkjunardeilan leysist þannig, að allir megi vel við una, þegar hliðsjón er höfð af þróun málsins og meðferð þess hingað til.

Ég vil svo, herra forseti, leyfa mér að leggja til, að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. allshn.