21.04.1972
Efri deild: 70. fundur, 92. löggjafarþing.
Sjá dálk 2029 í B-deild Alþingistíðinda. (2259)

135. mál, námslán og námsstyrkir

Frsm. (Ragnar Arnalds):

Herra forseti. Fjhn. hefur haft til meðferðar frv. það, sem hér liggur fyrir, um breyt. á l. nr. 7 31. marz 1967, um námslán og námsstyrki, Í núverandi lögum um Lánasjóð íslenzkra námsmanna segir, að það sé hlutverk sjóðsins „að veita íslenzkum námsmönnum lán til náms við Háskóla Íslands, kennaradeild stúdenta, framhaldsdeild og menntadeild Kennaraskóla Íslands, fyrsta hluta Tækniskóla Íslands, erlenda háskóla og tækniskóla, svo og aðrar hliðstæðar erlendar kennslustofnanir, samkvæmt nánari ákvæðum í reglugerð.“

Í frv. því, sem hér liggur fyrir, er gert ráð fyrir því, að nemendum við íslenzka stýrimannaskóla, Vélskóla Íslands og framhaldsdeild við íslenzka landbúnaðarskóla verði bætt við þennan námsmannahóp, sem áður hefur hlotið lán og styrki úr þessum sjóði. Það er rétt að taka það fram í þessu sambandi, að nemendur við íslenzka landbúnaðarskóla hafa fengið lán úr þessum sjóði, þótt ekki hafi það verið tiltekið í lögum sérstaklega, þar sem það þótti nokkuð leiða af eðli máls og hefur verið algert samkomulag um það, þannig að hin efnislega breyting, sem felst í þessu frv., er fyrst og fremst sú, að nemendur við stýrimannaskóla og Vélskóla Íslands bætist nú við í hóp þeirra, sem notið geti lána. Það er einnig rétt að hafa það í huga, að verði þetta frv. samþ., þá er um að ræða nokkra stefnubreytingu, hvað snertir námslán og námsstyrki almennt.

Eins og hér hefur komið fram, eru það ákveðnir námsmannahópar, sem njóta lána, og ef það er athugað svolítið frekar, hvaða hópa þar er um að ræða, þá sést glöggt, að þar er fyrst og fremst um að ræða námsmannahópa á háskólastigi. Þarna er sem sé um að ræða námsmenn við háskólann og námsmenn við erlenda háskóla, stúdentadeild kennaraskólans og fyrsta hluta Tækniskóla Íslands, sem er talinn vera á raunverulegu háskólastigi.

Í umsögn stjórnar Lánasjóðs íslenzkra námsmanna er framkvæmt nokkurt mat á því, á hvaða stigi stýrimannaskóli og vélskóli geti talizt vera, og samkv. mati lánasjóðsins virðist það liggja nokkuð ljóst fyrir, að stýrimannaskóli geti ekki á nokkurn hátt talizt vera á háskólastigi eða hliðstæður háskólum á nokkurn hátt og ekki heldur 1.–3. stig vélskóla, en hins vegar telur stjórnin, að 4. stig vélskólanáms geti jafnazt á við háskólann eða talizt vera á háskólastigi, og þá er sem sé haft í huga, hve mikið nám liggur að baki, þegar metin eru viðkomandi skólastig. Þeir, sem eru á 4. stigi vélskólanáms, verða sem sé raunverulega að hafa lokið iðnnámi.

Stjórn Lánasjóðs íslenzkra námsmanna bendir hins vegar á það, að önnur rök kunni að mæla með því, að nemendur þessara tveggja skóla hljóti lán eða styrki til náms, án þess að aðrir hópar framhaldsskólanemenda, sem hliðstæða stöðu hafa í skólakerfinu, fái þessi réttindi samtímis. Þar geti verið um að ræða félagslegar aðstæður eða þjóðfélagslegar aðstæður, sem látnar séu ráða úrslitum. Við afgreiðslu þessa máls er hiklaust hægt að segja, að fjhn. d. hafi einmitt haft þess háttar sjónarmið að leiðarljósi. N. telur óhjákvæmilegt, að það sé haft í huga, að nemendur umræddra skóla eru yfirleitt eldri en sem svarar stöðu þeirra í skólakerfinu. Félagslegar aðstæður þeirra eru því almennt erfiðari en flestra annarra nemenda á hliðstæðu skólastigi. Það er algengara í þessum skólum en öðrum, að nemendur hafi stofnað heimili og njóti þar af leiðandi ekki aðstoðar og framfærsluskyldu foreldra eins og þeir, sem yngri eru. Samkv. upplýsingum, sem n. hefur fengið í hendur, var framkvæmd könnun í Vélskóla Íslands á félagslegri aðstöðu nemenda, og þar kom í ljós, að 61% nemenda eru búsettir úti á landi, 19% nemenda eiga börn og 50% nemenda höfðu undir 200 þús. kr. í árstekjur. Þegar þetta er athugað, er líka rétt að hafa í huga, að sú aðstoð, sem sjóðurinn veitir, er miðuð við tekjur nemenda. Það er tekið mið af því, hve miklar tekjur nemendurnir hafa, og þeir, sem miklar tekjur hafa í skólaleyfum, fá því raunverulega litla aðstoð.

N. telur, að eins og málum er nú háttað bæði með hliðsjón af útfærslu landhelginnar og ört vaxandi togaraflota sé það höfuðnauðsyn fyrir þjóðina að eignast öfluga, þróttmikla og ekki sízt vel menntaða sjómannastétt. Ef fallizt verður á þessa breytingu, verður, eins og ég hef áður nefnt, um að ræða undantekningu, hvað snertir báða þessa skóla, vélskólann og stýrimannaskólann, sé miðað við stöðu þessara skóla og nemenda þessara skóla í skólakerfinu sjálfu og tekið mið af núgildandi lagaákvæðum.

En hitt er allt annað mál, og á það hafa núv. stjórnarflokkar margsinnis bent, að eðlilegt verður að teljast, að stefnt sé að því, að nemendur almennt á framhaldsskólastiginu njóti opinberrar fjárhagsaðstoðar, eftir því sem nauðsyn krefur. Einmitt þess vegna hefur verið sett sérstakt ákvæði í frv. til l. um ráðstafanir til jöfnunar á námskostnaði, sem nýlega hefur verið lagt fyrir Alþ. og hefur verið undirbúið af menntmrn. í vetur. Þar segir m. a. í 5. gr., með leyfi forseta:

„Menntamálaráðherra getur heimilað námsstyrkjanefnd að verja einhverjum hluta af heildarfjárveitingu í þessu skyni: a) að veita skólanemanda námsstyrk, þótt hann fullnægi ekki ákvæðum 2. greinar þessara laga, ef hann sannanlega að öðrum kosti getur ekki stundað nám vegna efnaleysis.“ Þarna er sem sé farið inn á nýja braut, og þar segir einnig: „b) að veita þeim nemendum hærri námsstyrki, sem eru frá fjölskyldum, er þurfa að kosta tvo eða fleiri nemendur við framhaldsnám á sama tíma.“ Og í þriðja lagi segir: „c) að veita skólanemanda námsstyrk, ef sérstakar ástæður mæla með því, þótt hann fullnægi ekki að öllu leyti ákvæðum 2. gr. þessara laga.“

Þarna er sem sé verið að opna leið, sem ekki hefur verið til áður, til þess að mögulegt sé að veita aðstoð nemendum í framhaldsskólum, sem sérstaklega þurfa þess með. Hitt er svo ljóst, að þarna er aðeins um heimildarákvæði að ræða — ákvæði, sem ekki er ætlunin að nota, nema um undantekningar sé að ræða, og raunverulega fjallar frv. að meginefni til um allt annan hlut, þ. e. um jöfnun námskostnaðar miðað við þær afleiðingar, sem það hefur, að menn eru misjafnlega staðsettir á landinu og misjafnlega fjarri skólunum. Þetta er sem sé aðeins heimildarákvæði, sem er ætlað að fylla til bráðabirgða upp í augljósa eyðu, sem er í menntakerfi okkar, en hitt blasir við, að það þarf að finna varanlega lausn á þessu máli yfirleitt, þ. e. hvernig háttað skuli námsaðstoð við nemendur á framhaldsskólastigi, hvar skuli fá til þess fjármagn og hve mikið og í hvaða formi yfirleitt aðstoðin skuli veitt. Þessi mál þarf sem sé að taka til heildarendurskoðunar og marka nýja stefnu. Einmitt þess vegna hefur fjhn. gert till. á þskj. 569 um svofellt ákvæði til bráðabirgða:

„Menntamálaráðherra skal beita sér fyrir endurskoðun laga um námslán og námsstyrki, og skal að því stefnt, að henni sé lokið áður en þing kemur saman haustið 1972.“

Aðrar brtt. n. þarfnast ekki skýringa. Það eru hér orðalagsbreytingar nokkrar varðandi heiti skólanna vegna breyttra aðstæðna, bæði varðandi kennaraháskólann og tækniskólann. Það eru breytingar, sem ekki hafa neinar efnislegar breytingar í för með sér. N. mælir sem sé með því, að frv. verði samþ. með þessum breytingum.