12.05.1972
Sameinað þing: 68. fundur, 92. löggjafarþing.
Sjá dálk 2224 í B-deild Alþingistíðinda. (2481)

Almennar stjórnmálaumræður

Þórarinn Þórarinsson:

Herra forseti. Það er augljóst, að tveir hv. þm., Ellert B. Schram og Jón Árm. Héðinsson, sakna valdanna sárlega, því að þeir telja það eingöngu hafa verið vegna þeirra, sem hæstv. forsrh. lét þau orð falla, að nú væri gaman að vera Íslendingur. Eins og þeir minnast, sem hlýddu á forsrh., voru þessi orð sögð í allt öðru sambandi eða af því að gaman væri að vera Íslendingur á umbóta- og framsóknartímum. Það sjónarmið virðast þeir Ellert og Jón ekki hafa, og er það leiðinlegt um svo unga menn.

Það á við á þessum eldhúsdegi, að menn rifji upp það ástand, sem var hér, þegar núv. ríkisstj. kom til valda. Það ástand var í stuttu máli á þessa leið: Miklum verðhækkunum hafði verið frestað um stundarsakir við bráðabirgðaverðstöðvun. Nær allir kaupsamningar voru lausir og fram undan voru miklar kaupdeilur, sem hefðu leitt til stórverkfalla að óbreyttri stjórnarstefnu, eins og glöggt má ráða af reynslu áranna 1968–1970. Elli- og örorkulaun voru orðin skammarlega lítil, því að hin nýja forusta Alþfl. hafði misst allan áhuga á eflingu almannatrygginga. Ein helzta atvinnugrein landsmanna, togaraútgerðin, hafði grotnað niður og þurfti að endurnýja hana að fullu. Frystihúsin þurftu einnig stórfelldar endurbætur, ef framleiðsla þeirra átti að vera söluhæf á Bandaríkjamarkaði í framtíðinni. Iðnaðurinn bjó við mikla rekstrarfjárkreppu. Bændur voru launalægsta stétt landsins. Framlög til framkvæmda í strjálbýlinu voru mjög takmörkuð, enda fólksflótti til þéttbýlisstaðanna sívaxandi. Fullkomlega skorti stjórn á fjárfestingarmálum, sem tryggði forgangsrétt þeirra framkvæmda, sem voru mest aðkallandi. Ekkert hafði verið aðhafzt í landhelgismálinu um 10 ára skeið eða síðan nauðungarsamningarnir voru gerðir við Breta og V.-Þjóðverja 1961. Í innsta hring beggja stjórnarflokkanna ríkti trúleysi á íslenzkt framtak og atvinnuvegi og það helzt til bjargar, að útlendingar fengju hér ódýra raforku til að koma upp stóriðju. Þessi áróður studdi mjög trúleysi á land og þjóð eins og sést á því, að fleiri Íslendingar fluttust héðan búferlum á árunum 1968–1970 en nokkru sinni áður á þessari öld. Kjörtímabilið 1967–1971 einkenndist af meiri dýrtíðarvexti, stærri verkföllum og stórfelldara atvinnuleysi en dæmi eru um hérlendis eða í nálægum löndum eftir síðari heimsstyrjöldina. Ömurlegri vitnisburð var ekki hægt að fá um það, að bandalag Sjálfstfl. og Alþfl. var orðið ófært um að stjórna landinu.

Þótt ekki séu liðnir nema réttir 10 mánuðir síðan núv. ríkisstj. kom til valda, verður ekki annað sagt en orðið hafi stórfelld stefnubreyting. Þjóðareining hefur náðst um þá stefnu núv. stjórnarflokka að færa fiskveiðilögsöguna út í 50 mílur ekki síðar en 1. sept. 1972 og segja upp samningunum frá 1961. Í fyrsta sinn um langt skeið hefur tekizt að gera víðtæka kjarasamninga án stórfelldra verkfalla og það til lengri tíma en áður, en vinnufriður er frumskilyrði þess, að hægt sé að takast á við verðbólguna. Samkv. þessum samningum mun grunnkaup hækka í áföngum, en laun hinna lægstlaunuðu hækka mest og er það verulegt spor í þá átt að gera lífskjörin jafnati og réttlátari. Laun bænda í verðlagsgrundvelli búvara hafa hækkað í samræmi við hina nýju kjarasamninga. Ellilaun og örorkulaun hafa verið stórhækkuð, einkum þó þeirra, sem ekki hafa aðrar tekjur. Sett hafa verið lög um aukið orlof og styttan vinnutíma. Þá er Alþ. í þann veginn að setja lög um stórbætta aðstöðu þess skólafólks, sem hefur erfiðasta námsaðstöðu. Gerðar hafa verið ráðstafanir til að endurnýja togaraflotann og dreifa hinum nýju togurum þannig á milli útgerðarstaða, að tilkoma þeirra mun stórefla jafnvægi í byggð landsins. Lán til landbúnaðar og sjávarútvegs hafa verið stóraukin og verið er að samþykkja lög, sem tryggja iðnaðinum stóraukin rekstrarlán. Framlög ríkisins til verklegra framkvæmda hafa verið stórlega aukin, einkum þó til framkvæmda í strjálbýlinu. Stefnt er að því að ljúka hringvegi um landið fyrir 1974 og rafvæða öil sveitabýli fyrir þann tíma. Hafizt hefur verið handa um að gera skipulega áætlun um gróðurvernd landsins, og í nýjum jarðræktarlögum er í fyrsta sinn tekinn upp styrkur til hagaræktunar. Unnið er að því að gjörbreyta skattkerfinu, og hafa allir helztu nefskattar verið afnumdir, en þessu starfi er ekki lokið enn, og verður hið nýja skattkerfi því ekki dæmt til fulls af skattlagningunni á þessu ári. Síðast en ekki sízt skal nefna lög um Framkvæmdastofnun ríkisins, en henni er ætlað að tryggja forgangsrétt þeirra framkvæmda, sem mest eru aðkallandi, og tryggja skipulega og markvissa hagnýtingu fjármagns og vinnuafls, án þess að grípa til hafta, eins og gert var af fjárhagsráði Sjálfstfl. og Alþfl. á árunum 1947–1949.

Hér er hvergi nærri allt talið, sem núv. ríkisstj. hefur þegar gert eða hafizt handa um. En vissulega ber þetta merki um stórhuga stefnu og mikla athafnasemi. Hitt skal svo játað, að stjórninni hefur enn ekki tekizt að ná þeim tökum á verðbólgunni, sem stefnt er að, þ. e. að draga úr vexti hennar, svo að hún vaxi ekki hraðar hér en í nágrannalöndunum. Því var ekki heldur lofað af núv. stjórnarflokkum, að þetta mundi takast á fyrsta ári eftir kosningarnar, heldur var þvert á móti þráhamrað á því fyrir kosningarnar af öllum núv. stjórnarflokkum, að hér hlytu að verða miklar verðhækkanir, þegar verðstöðvuninni lyki. Þetta stafaði einfaldlega af því, að haustið 1970 var orðið ljóst, að þá þegar þyrfti að gera erfiðar efnahagsráðstafanir og því vildu margir leiðtogar Sjálfstfl. efna til þingkosninga þá strax, því að óvinsælar ráðstafanir yrðu ekki gerðar fyrir kosningar. Þessu hafnaði Alþfl. og að ráði hans var gripið til hinnar svonefndu verðstöðvunar, þ. e. að fresta því að fást við vandann fram yfir kosningarnar og láta eins og allt væri í bezta lagi. Það varð svo ljóst, að þetta mundi frekar auka vandann en auðvelda hann, enda lýsti færasti hagfræðingur þáverandi stjórnarflokka því ástandi, sem tæki við eftir verðstöðvunina, sem hreinni hrollvekju. Það er þessi hrollvekja eða verðhækkanirnar, sem verðstöðvunin frestaði, sem gengur yfir nú. Þessi hrollvekja hefur þó orðið miklu minni en ella vegna tilkomu núv. ríkisstj., því að hún hefur beitt miklu strangara verðlagseftirliti en fyrrv. stjórn hafði gert. Þannig hefur hún ekki fallizt á nema brot af þeim verðhækkunum, sem Reykjavíkurborg hefur farið fram á. Hver trúir því, að Jóhann og Gylfi hefðu ekki fallizt til fulls á verðhækkunarkröfur Geirs? Sama hefði gilt um fjölmörg önnur tilfelli.

En þótt núv. ríkisstj. hafi þannig tekizt að draga úr hrollvekjunni, hefur hún samt orðið mikil, en nú eru horfur á, að henni taki að linna og mesta verðhækkunaraldan sé liðin hjá. Nú verður því að kappkosta að halda dýrtíðinni í skefjum, þótt útilokað sé að ætla að stöðva allar verðhækkanir. En hér reynir ekki aðeins á ríkisstj. heldur alla þjóðina. Sífellt eru einstakir hópar að reyna að knýja fram hækkanir umfram aðra og skapa þannig hættuleg fordæmi. Það næst ekki fullnægjandi árangur í þessum efnum, nema þjóðin standi með stjórninni í glímunni við sérhagsmunahópana.

Tvennt hefur einkennt mest það þing, sem er að ljúka störfum. Annað er hin mikla umbótastefna ríkisstj., hitt er hin stefnulausa og mótsagnakennda framkoma stjórnarandstöðunnar. Nokkurt dæmi um þetta er afstaða hennar til framkvæmdaáætlunarinnar. Sjálfstæðismenn segja, að hún geri ráð fyrir allt of miklum opinberum framkvæmdum, og er það í fullu samræmi við stefnu Sjálfstfl. sem íhaldsflokks. En þegar til kastanna kemur, bera sjálfstæðismenn þó ekki fram neina till. um að draga úr framkvæmdum, heldur flytja ásamt öðrum flokkum till. um að hækka framkvæmdaáætlunina um 300 millj. vegna aukinna framkvæmda. Alþfl. fylgir Sjálfstfl. í þessu eins og öðru, síðan Gylfi Þ. Gíslason kom heim frá Kaupmannahöfn.

Annað dæmi um þetta eru fjárlögin. Stjórnarandstaðan deildi á þau og sagði þau allt of há, en flutti þó ekki neina till. til lækkunar, heldur bar fram till., sem hefði hækkað útgjöldin um hálfan milljarð kr., og þar af flutti Gylfi Þ. Gíslason einn till. um 200 millj. kr. hækkun.

Þriðja dæmið eru skattalögin. Stjórnarandstaðan hefur haldið því fram hér á Alþ., að skattarnir yrðu allt of háir samkv. hinum nýju skattalögum, en í borgarstjórn Reykjavíkur beitir Geir Hallgrímsson, varaformaður Sjálfstfl., sér samt fyrir því að hækka fasteignagjöldin um 50% og útsvörin um 10%.

Fjórða og síðasta dæmið af mörgum, sem ég skal nefna, er um verðhækkanirnar. Annað veifið deilir stjórnarandstaðan harðlega á þær, en hitt veifið deila stjórnarandstöðublöðin á ríkisstj. fyrir að hafa ekki leyft meiri hækkanir. Það hefur meira að segja verið kölluð aðför að Reykjavík og Reykvíkingum, að ríkisstj. leyfði ekki meiri hækkun á heitu vatni, rafmagni og strætisvagnagjöldum. Þannig fylgir stjórnarandstaðan engri ákveðinni stefnu, heldur er bæði með og móti hækkunum. Þetta stefnuhringl og stefnuleysi foringja stjórnarandstöðunnar veldur nú vaxandi óánægju meðal stuðningsmanna hennar, og er stofnun hins svonefnda þriðja afls í þingflokki sjálfstæðismanna nokkurt dæmi um það. Þar er um að ræða veika tilraun til að reyna að bæta vinnubrögð flokksins, en lítil von er til, að þetta beri árangur, frekar en hliðstæð tilraun, sem gerð var í Alþfl., meðan Gylfi Þ. Gíslason var í Kaupmannahöfn.

Það Alþ., sem nú er að ljúka störfum, hefur markað djarfa og alhliða umbótastefnu, sem á margan hátt minnir á árin 1927–1930, þegar stórhuga umbótastefna og hagstætt árferði héldust í hendur. Framsókn hefur leyst íhaldsstefnuna af hólmi, en þessi nýja framfarastefna mun þó því aðeins ná fullum tilgangi, að það takist að ná nægilegum tökum á verðbólgunni. En þar veltur ekki aðeins á ríkisstj. og Alþ., heldur fyrst og fremst því, að þjóðin sýni þann skilning, að unnt verði að gera þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar kunna að reynast í þessum efnum. Ríkisstj. og flokkar hennar biðja um slíkan skilning. Bregðist hann ekki, mun árangurinn verða glæsilegur.

Ég þakka þeim, sem hlýddu. — Góða nótt.