23.11.1971
Sameinað þing: 16. fundur, 92. löggjafarþing.
Sjá dálk 2239 í B-deild Alþingistíðinda. (2486)

Skýrsla um utanríkismál

Utanrrh. (Einar Ágústsson):

Herra forseti. Skýrslu um utanríkismál hefur verið útbýtt hér á hv. Alþ. þm. til þæginda, en ég mun nú flytja Alþ. þessa skýrslu.

Í málefnasamningi ríkisstj. er tekið fram, að á Alþ. verði flutt skýrsla um utanríkismál á hverju þingi og þannig gefið tækifæri til almennra umræðna um þessi mál. Þótt skammt sé liðið á þingtímann, tel ég rétt að gera Alþ. nú þegar grein fyrir því sem efst er á baugi í utanríkismálum og helzt varðar Ísland. Síðar á þessu þingi verður gefin önnur skýrsla um framvindu utanríkismála.

Þar sem þetta er fyrsta yfirlitsskýrsla mín til Alþ. sem utanrrh., tel ég ástæðu til að rekja stefnuyfirlýsingu ríkisstj. um utanríkismál:

„Í utanríkismálum hafa stjórnarflokkarnir komið sér saman um eftirtalin meginatriði:

Stefna Íslands í alþjóðamálum verði sjálfstæðari og einbeittari en hún hefur verið um skeið og sé jafnan við það miðuð að tryggja efnahagslegt og stjórnarfarslegt fullveldi landsins. Haft skal fullt samráð við utanríkismálanefnd Alþingis um öll meiri háttar utanríkismál og um mótun utanríkismálastefnu landsins. Á hverju Alþingi skal gefin skýrsla um utanríkismál, og fari þar fram almennar umræður um þau.

Hafa skal sérstaklega náin tengsl við Norðurlandaþjóðirnar. Innan Sameinuðu þjóðanna og annars staðar á alþjóðavettvangi ber Íslandi að styrkja fátækar þjóðir til sjálfsbjargar og jafnréttis við efnaðar þjóðir. Ríkisstjórnin beitir sér fyrir jöfnum rétti allra þjóða og mun því greiða atkvæði með því, að stjórn Kínverska alþýðulýðveldisins fái sæti Kína hjá Sameinuðu þjóðunum. Enn fremur mun hún styðja það, að bæði þýzku ríkin fái aðild að Sameinuðu þjóðunum, ef það mál kemur á dagskrá. Ríkisstjórnin leggur áherzlu á frelsi og sjálfsákvörðunarrétt allra þjóða og fordæmir því hvarvetna valdbeitingu stórvelda gegn smáþjóðum.

Ríkisstjórnin telur, að vinna beri að því að draga úr viðsjám í heiminum og stuðla að sáttum og friði með auknum kynnum milli þjóða og almennri afvopnun, og telur, að friði milli þjóða væri bezt borgið án hernaðarbandalaga. Ágreiningur er milli stjórnarflokkanna um afstöðuna til aðildar Íslands að Atlantshafsbandalaginu. Að óbreyttum aðstæðum skal þó núgildandi skipan haldast, en ríkisstjórnin mun kappkosta að fylgjast sem bezt með þróun þeirra mála og endurmeta jafnan stöðu Íslands í samræmi við breyttar aðstæður. Ríkisstjórnin er samþykk því, að boðað verði til sérstakrar öryggisráðstefnu Evrópu.

Varnarsamningurinn við Bandaríkin skal tekinn til endurskoðunar eða uppsagnar í því skyni, að varnarliðið hverfi frá Íslandi í áföngum. Skal að því stefnt, að brottför liðsins eigi sér stað á kjörtímabilinu.

Ísland gengur ekki í Efnahagsbandalag Evrópu, en mun leita sérstakra samninga við bandalagið um gagnkvæm réttindi í tolla- og viðskiptamálum.

Utanríkisþjónusta skal endurskipulögð og staðsetning sendiráða endurskoðuð.“

Mun ég nú taka fyrir hina ýmsu þætti utanríkismála og þá fyrst málefni Sameinuðu þjóðanna.

Tuttugasta og sjötta Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna var sett hinn 21. sept. s. l. Ég sótti þingið í upphafi og veitti íslenzku sendinefndinni á þinginu forstöðu fyrstu tvær vikurnar. Hinn 21. sept. flutti ég við hinar almennu umræður þingsins ræðu, þar sem mest áherzla var lögð á að kynna málstað Íslands í landhelgismálinu og ákvörðun ríkisstj. um að færa út fiskveiðitakmörkin í 50 sjómílur.

Ég lagði áherzlu á, að þessi ákvörðun væri í samræmi við þá þróun, sem ætti sér stað í lögsögu strandríkja yfir fiskveiðum. Sú skoðun ætti vaxandi fylgi að fagna, að fiskimið undan ströndum séu óaðskiljanlegur hluti af auðlindum strandríkis, sem það eigi að hafa sérréttindi til að nytja. Stærð þessa svæðis ætti að miðast við aðstæður hjá hinum ýmsu ríkjum, en á Íslandi ætti lögsagan eðli sínu samkvæmt að miðast við endimörk landgrunnsins.

Sem rök fyrir þessari skoðun rakti ég að sjálfsögðu mikilvægi fiskveiða fyrir efnahagslega afkomu íslenzku þjóðarinnar og þær áhyggjur, sem Íslendingar hafa af því, að allt virðist benda til þess, að hátæknivæddum fiskiskipum útlendinga verði í vaxandi mæli beint á Íslandsmið. Öll rök Íslendinga í landhelgismálinu eru öllum hv. alþm. vitanlega svo kunn, að þau skulu ekki frekar rakin hér.

Í desember 1968 var sett á laggirnar hafsbotnsnefnd Sameinuðu þjóðanna, sem fengið var það verkefni að undirbúa tillögur varðandi alþjóðahafsbotnssvæðið, þ. e. svæðið utan lögsögu hinna einstöku ríkja. Málin þróuðust þannig í nefndinni, að nauðsynlegt var talið að halda þriðju hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna og skyldi sú ráðstefna fjalla einnig um önnur mál varðandi réttarreglur á hafinu og þá fyrst og fremst víðáttu lögsögu strandríkis. Var nefnd þessi stækkuð á síðasta Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna, og eiga nú sæti í nefndinni fulltrúar 86 ríkja. Þessi nefnd til undirbúnings að hafréttarráðstefnunni, sem ráðgert er að halda 1973, hefur mætt til funda í Genf fyrst í marz og síðan í júlí og ágúst s. l. Hefur nefndin gengið frá skýrslu til Allsherjarþingsins. Mun skýrslan koma til umræðu í 1. nefnd þingsins í byrjun desember n. k.

Verkefni hafsbotnsnefndarinnar er mjög flókið og mikið starf fram undan til undirbúnings hafréttarráðstefnunni. Má því draga í efa, hvort unnt verður að efna til ráðstefnunnar á árinu 1973.

Mun ég síðar í þessari skýrslu skýra frá athöfnum ríkisstj. í landhelgismálinu á öðrum vettvangi og hvernig það mál horfir nú við.

Í ræðu minni á Allsherjarþinginu vék ég einnig í stuttu máli að nokkrum alþjóðamálum og lýsti t. d. yfir eindregnum stuðningi íslenzku ríkisstj. við, að Alþýðulýðveldið Kína tæki sæti Kína hjá Sameinuðu þjóðunum. Þetta mál hefur undanfarin ár verið eitt af bitrustu deilumálum Allsherjarþingsins. Var það, eins og kunnugt er, til lykta leitt með atkvæðagreiðslu á Allsherjarþinginu 25. okt. s. l., þar sem samþykkt var, að Alþýðulýðveldið skyldi taka sæti Kína.

Ég tel það mjög vel farið, að Ísland breytti afstöðu sinni til þessa máls á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, og mátti það ekki seinna vera. Réttur málstaður hefur vissulega unnið þar sigur, því að tómt mál var að tala um Sameinuðu þjóðirnar sem alheimssamtök, meðan fjölmennasta ríki veraldar, sem telur fimmtung alls mannkyns, var haldið fyrir utan samtökin. Í þessu sambandi má geta þess, að skömmu eftir að Pekingstjórnin varð aðili að Sameinuðu þjóðunum, ræddi sendiherra Kína í Kaupmannahöfn við sendiherra okkar þar og hét stuðningi stjórnar sinnar við málstað Íslands í landhelgismálinu. Vonast ég til að geta, áður en langt um liður, skýrt frá því, að tekið hafi verið upp stjórnmálasamband milli Kína og Íslands. Í þessu sambandi er rétt að greina frá því, að nú rétt áðan barst bréf frá sendiherra Íslands í Kaupmannahöfn, þar sem hann skýrir frá öðrum fundi sendiherranna, og frá því, að þar hafi sendiherra Alþýðulýðveldisins Kína beðið sendiherra Íslands að tilkynna ríkisstj. sinni, að kínverska stjórnin væri fús til þess, að stjórnmálasamband yrði tekið upp milli ríkjanna.

Hin almenna umræða Allsherjarþingsins, þar sem flestir utanríkisráðherrar aðildarríkjanna fluttu ræðu, stóð fram undir miðjan október. Að henni lokinni var Kínamálið tekið fyrir, eins og áður segir. Af framangreindum ástæðum svo og því, að nokkur tími leið frá lokaatkvæðagreiðslu Kínamálsins, þar til fulltrúar Alþýðulýðveldisins tóku til starfa á Allsherjarþinginu, hefur gefizt mjög lítill tími enn sem komið er til afgreiðslu annarra dagskrármála, en um þau er nú að sjálfsögðu fjallað í hinum ýmsu nefndum þingsins. Það er því naumast tímabært að ræða að nokkru marki störf þingsins frekar að sinni, og mun ég aðeins lauslega minnast á nokkur þau mál, sem þar verða tekin fyrir.

Ástandið fyrir botni Miðjarðarhafsins kemur væntanlega til kasta Allsherjarþingsins eins og á fyrri þingum. Því miður hefur ekki miðað í samkomulagsátt upp á síðkastið. Tilraunir til málamiðlunar, bæði á vegum Sameinuðu þjóðanna með milligöngu Gunnars Jarring og fyrir tilstilli stórveldanna, hafa ekki borið árangur, og síðast nú í hádegisfréttum var greint frá því, að Bandaríkjamenn hygðust hætta tilraunum til málamiðlunar vegna þeirra ummæla Sadats Egyptalandsforseta, að hann hefði enga trú á því, að málamiðlun Bandaríkjanna bæri nokkurn árangur. Síðan í ágúst 1970 hefur að vísu verið vopnahlé með deiluaðilum, en það er mjög ótryggt og upp úr getur soðið hvenær sem er.

Kynþáttavandamálið í Suður-Afríku, Namibíu, Ródesíu og portúgölsku nýlendunum í Afríku hefur um árabil gefið tilefni til hatrammra deilna á þingi Sameinuðu þjóðanna. Þrátt fyrir fjölda ályktana Sameinuðu þjóðanna, m. a. um refsiaðgerðir gagnvart þeim löndum, sem standa fyrir kúgun þjóða í Afríku, hefur lítið áunnizt í þá átt að rétta hlut þessara undirokuðu þjóða. Ísland hefur ríka samúð með baráttu þessara þjóða fyrir mannréttindum og hefur á yfirstandandi Allsherjarþingi sýnt það í verki á ýmsan hátt og m. a. gerzt meðflytjandi að tillögu í sérstöku pólitísku nefndinni, ásamt Norðurlöndunum og 35 öðrum ríkjum, um almenna fordæmingu apartheid-stefnunnar.

Horfur í deilum Indlands og Pakistan eru vissulega mjög uggvænlegar, og nýjustu fréttir greina, að til einhverra átaka hafi þegar komið þar. Telja má víst, að Allsherjarþingið muni leitast við að miðla þar málum og ber að vona, að það takist. Hörmungum fólksins í Austur-Pakistan og flóttafólks, sem flúið hefur þaðan til Indlands, er vart hægt með orðum að lýsa, og hafa þær vakið samvizku þjóðanna til hjálpar, sem að vísu nær skammt til að lina þjáningar þessa fólks. Ríkisstj. hefur fyrir skömmu ákveðið að leggja fram 1 millj. kr. til hjálparstarfseminnar til viðbótar 500 þús. kr., sem fyrrv. ríkisstj. hafði lagt fram í sama skyni. Mikið fé hefur og safnazt á vegum Rauða kross Íslands og þjóðkirkjunnar.

Neyðarástandið í Austur-Pakistan nú og í Biafra á síðustu árum, auk síendurtekinna hörmunga af völdum náttúruhamfara, hefur ljóslega sýnt þörfina á samræmdum aðgerðum Sameinuðu þjóðanna til aðstoðar. Verður því á yfirstandandi Allsherjarþingi lögð áherzla á að auka hlut Sameinuðu þjóðanna við að skipuleggja og samræma alþjóðlega aðstoð í neyðartilfellum og jafnvel koma á fót sérstakri skrifstofu til að annast yfirstjórn þessara mála.

Fjárhagslegir erfiðleikar Sameinuðu þjóðanna eru tröllauknir og stöðugt vaxandi. Ástæðan er fyrst og fremst sú, að nokkur aðildarríki hafa ávallt neitað að greiða sinn skerf til vissra sameiginlegra útgjalda, sem þau hafa talið stofnað til á ólöglegan hátt. Ástandið er svo slæmt, að stundum kemur fyrir, að ekki er til fé í sjóðnum til greiðslu á launum starfsfólks. Augljóst er, að slíkt ástand er óþolandi og vart samboðið alheimssamtökunum.

Nú er raunar ný blika á lofti í sambandi við fjármál samtakanna. Bandaríkin, sem standa undir um það bil þriðjungi af öllum kostnaði við Sameinuðu þjóðirnar, hafa nú til athugunar að draga úr framlagi sínu. Á sú afstaða vafalaust rætur sínar að rekja til afgreiðslu Kínamálsins á Allsherjarþinginu. Ber að vona, að til þessa komi ekki og Bandaríkin muni af örlæti sínu halda áfram að axla sínar byrðar, enda mundi samdráttur á framlagi þeirra fyrirsjáanlega valda slíkum erfiðleikum, að mjög óvíst er, hvort samtökin fengju þar undir risið.

Eftirtekt vekur, að Ísland greiðir nú þrátt fyrir fólksfæðina hér hærra framlag en yfir 40 þjóðir aðrar, sem flestar eru miklu fjölmennari en við og margar hafa milljónir íbúa. Bendir þetta til að athugandi og aðkallandi sé að endurskoða frá grunni reglur um framlög hinna ýmsu aðildarríkja.

Þótt ég hafi aðeins minnzt á örfá þeirra mála, sem fjallað er um á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, læt ég hér staðar numið. Að lokum vildi ég þó aðeins minnast á og ítreka stuðning Íslands við Max Jakobson sem næsta framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna, er U Thant lætur af störfum, sem nú mun afráðið. Það skiptir miklu máli, að hæfur maður veljist til þessa starfs, og allar umsagnir um Jakobson benda til þess, að hann sé mjög vel til þess fallinn. Horfur á, að hann verði kjörinn, eru taldar góðar.

Ég vík þá að nokkrum viðfangsefnum Atlantshafsbandalagsins og sérstaklega þeim málum, sem snerta vandamál Evrópu og samskipti austurs og vesturs

Af tíðindum á þeim vettvangi ber tvímælalaust hæst samkomulag fjórveldanna um Berlín, sem undirritað var 3. sept. s. l. Viðræður fjórveldanna, Bandaríkjanna, Bretlands, Frakklands og Sovétríkjanna, um fyrirkomulag mála í Berlín stóðu í nálægt hálft annað ár. Höfðu Þjóðverjar lýst því yfir við gerð griðasáttmálanna við Sovétríkin og Pólland á síðasta ári, að þeir yrðu ekki staðfestir, fyrr en samkomulag yrði um Berlínarmálið. Atlantshafsbandalagið hefur einnig margsinnis lýst yfir því, að víðunandi lausn á vandamálum Berlínar væri skilyrði fyrir því, að hægt yrði að hefja marghliða viðræður um öryggismál Evrópu.

Er því ljóst, hvílíkur Gordíonshnútur hér hefur verið leystur, og vekur samkomulagið vonir um, að það geti orðið til þess að draga enn verulega úr spennu milli austurs og vesturs.

Þýzku ríkin tvö hafa tekið upp samningaviðræður sín á milli um framkvæmd samkomulagsins, og standa vonir til, að jákvæð niðurstaða fáíst í þeim viðræðum fljótlega.

Er því full ástæða til að ætla, að ráðherrafundur Atlantshafsbandalagsins í næsta mánuði meti þann árangur, sem náðst hefur, þannig, að mögulegt sé að taka upp marghliða viðræður til undirbúnings að ráðstefnu um öryggismál Evrópu.

Á vegum Atlantshafsbandalagsins hefur þegar farið fram ítarlegur undirbúningur undir slíkar viðræður. Er ljóst, að árangur viðræðnanna grundvallast á virðingu fyrir þeim reglum, sem ráða eiga samskiptum þjóða.

Bent hefur verið á, að á ráðstefnu um öryggismál Evrópu væri æskilegt að ræða samvinnu á sviði efnahags, tækni, vísinda, menningar og umhverfismála, svo og aukið ferðafrelsi fólks og frjálsari skipti á hugmyndum og upplýsingum.

Ríkisstjórn Sovétríkjanna hefur ekki alls fyrir löngu ítrekað við íslenzku ríkisstj. — og þá jafnframt við önnur viðkomandi ríki — tillögur um að hefja sem fyrst viðræður til undirbúnings að ráðstefnu um öryggismál Evrópu. Í svari mínu við þessum tillögum ítrekaði ég jákvætt viðhorf ríkisstj. til öryggismálaráðstefnu og lýsti þeirri von, að ráðherrafundur Atlantshafsbandalagsins í næsta mánuði kæmist að þeirri niðurstöðu, að tímabært væri að láta til skarar skríða í þessu máli. Álít ég að þar væri um mjög mikilvægt skref að ræða til friðvænlegra ástands í Evrópu.

Ég vil ljúka þessum orðum um öryggismálaráðstefnu með því að minnast á frumkvæði Finna í þessu sambandi. Sýnist mér, að hið mikla starf, sem þeir hafa lagt af mörkum til framdráttar málinu, geri það eðlilegt og sjálfsagt, að ráðstefnan verði haldin í Helsinki.

Á ráðherrafundi Atlantshafsbandalagsins, sem haldinn var hér í Reykjavík sumarið 1968, var gefin út yfirlýsing um, að Atlantshafsbandalagið og Varsjárbandalagið athuguðu möguleika á samningum um að draga saman herafla bandalaganna. Þessi yfirlýsing hefur síðan verið margítrekuð. Þar til s. l. vor, er Brezhnev, forsætisráðherra Sovétríkjanna, lýsti áhuga á takmörkun vopnabúnaðar, fékk þetta tilboð ekki hljómgrunn í Varsjárbandalagsríkjunum. Þessu svari var því tekið mjög fegins hendi, og undirbúningur að viðræðum um gagnkvæman samdrátt herafla bandalaganna hefur síðan verið eitt af höfuðviðfangsefnum Atlantshafsbandalagsríkjanna.

Ráðherrafundur NATO í Lissabon í júní s. l. samþykkti að kanna til hlítar möguleika á samningum um þessi mál, og var í því augnamiði ákveðið að halda sérstakan fund varautanríkisráðherra eða annarra háttsettra embættismanna. Þessi fundur var haldinn í Brüssel 5. og 6. okt. s. l. Var þar afráðið, að Manlio Brosio, sem nýlega lét af störfum sem framkvæmdastjóri Atlantshafsbandalagsins, yrði fulltrúi NATO-ríkjanna í undirbúningsviðræðum um þessi mál við Sovétríkin og, önnur Varsjárbandalagsríki. Nýjustu fréttir herma, að nú geti hann fljótlega hafið þessar viðræður. Mikið er undir því komið, að vel takist til um þessar fyrirhuguðu viðræður, og fylgja Brosio áreiðanlega beztu óskir allra friðelskandi manna um raunhæfan árangur.

Ég vil drepa á enn eina jákvæða þróun í samskiptum austurs og vesturs. Á ég þar við viðræður Bandaríkjanna og Sovétríkjanna um takmörkun kjarnorkuvopna. Þessar viðræður hófust á ný fyrir nokkrum dögum í Vínarborg, og lýstu báðir aðilar yfir nokkurri bjartsýni um árangur. Eftir því sem næst verður komizt, er fyrir hendi einlægur vilji þessara þjóða til samkomulags um að stemma stigu við hinu geigvænlega kapphlaupi um framleiðslu og fullkomnun kjarnorkuvopna. Þessir samningar eru tvímælalaust flóknir og erfiðir, en vonandi bera þessi stórveldi gæfu til að leiða þá giftusamlega til lykta.

Stefnubreyting Bandaríkjastjórnar gagnvart Kína og vaxandi starfsemi Kínverja á sviði utanríkismála er vafalaust með því merkasta, sem gerzt hefur í þróun alþjóðamála á þessu ári, og gefur fulla ástæðu til bjartsýni um, að samskipti þessara þjóða geti komizt í eðlilegt horf. Eðlilegt er því, að miklar vonir séu tengdar við fyrirhugaða ferð Nixons, forseta Bandaríkjanna, til Kína.

Allir þeir þættir í samskiptum austurs og vesturs, sem ég hef í örstuttu máli rakið hér, ættu, ef vel tekst til að stuðla að friðvænlegra ástandi í heiminum. Tel ég því ekki óeðlilegt að draga þá ályktun af þessu, að friðarhorfur í okkar hluta heims séu betri en oft áður. Það er von allra hugsandi manna, að sú sýn sé ekki blekking ein, heldur byggð á raunverulegum vilja forystumanna allra þjóða til bættrar sambúðar.

Fyrrv. ríkisstj. hóf, eins og kunnugt er, seint á árinu 1970 könnunarviðræður við Efnahagsbandalag Evrópu um viðskiptatengsl vegna væntanlegrar inngöngu nýrra þjóða í bandalagið. Þrjú af aðildarríkjum Fríverzlunarbandalags Evrópu (EFTA), Bretland, Danmörk og Noregur, höfðu þá leitað eftir fullri aðild að Efnahagsbandalaginu, og allar hinar EFTA-þjóðirnar hófu könnunarviðræður víð bandalagið í þeim tilgangi að tryggja viðskiptahagsmuni sína við þær breyttu aðstæður, sem sköpuðust við stækkun Efnahagsbandalagsins.

Síðan hafa þessi mál þróazt þannig, að aðildarviðræður ofangreindra þriggja ríkja eru nú á lokastigi og flest vandamálanna hafa verið leyst. Fiskveiðilögsagan er viðkvæmasta málið, sem enn er óútkljáð í samningaviðræðunum. Á það einkum við Noreg, Bretland og Írland, sem einnig hefur sótt um aðild. Hvað Dani snertir eru einnig þar fyrir hendi nokkur vandamál, að því er tekur til fiskveiða við Færeyjar og Grænland.

Stefna Efnahagsbandalagsins í fiskimálum miðast við þrönga fiskveiðilögsögu og ákvæði um, að aðildarríkjunum sé heimilt að stunda fiskveiðar hvert inni í landhelgi annars. Bandalagið hefur að vissu marki viðurkennt sérstök vandamál umsækjendalandanna varðandi fiskveiðar og gert tillögur um sérréttindi strandríkja til veiða í eigin landhelgi, sem yrðu á tilteknum tíma rýrð á þann hátt, að önnur aðildarríki fengju smám saman aukinn rétt til fiskveiða innan landhelgi þeirra. Umsækjendalöndin hafa nú nýlega eindregið hafnað þessari tillögu Efnahagsbandalagsins. Ógerlegt er á þessu stigi að segja fyrir um, hvort þessi ágreiningur geti komið í veg fyrir samninga þessara ríkja, þá einkum Noregs, við Efnahagsbandalagið um aðild, en þar sem mikið er í húfi, verður án efa lögð rík áherzla á málamiðlun.

Eftir könnunarviðræður Efnahagsbandalagsins við þau EFTA-ríki, sem ekki sækja um aðild, þ. e. Austurríki, Finnland, Ísland, Portúgal, Svíþjóð og Sviss, lét framkvæmdastjórn bandalagsins frá sér fara skýrslu um niðurstöður viðræðnanna. Í þessari skýrslu er viðurkennt það sjónarmið, að Ísland hafi sérstöðu og þyrfti hugsanlegur samningur við Ísland ekki aðeins að ná til iðnaðarvara, heldur líka til sjávarafurða. Hins vegar er í skýrslunni talið erfitt að samþykkja fríverzlun fyrir íslenzkar sjávarafurðir, en gefið í skyn, að til greina komi veruleg tollalækkun á ísfiski og semja mætti sérstaklega um tollfrelsi og lágmarksverð á freðfiski á svipaðan hátt og gert var innan EFTA. Eins og er, er tollfrjáls innflutningur til Efnahagsbandalagsríkjanna á nýrri og frystri síld, saltfiski og skreið.

Í skýrslunni er jafnframt gert ráð fyrir sama aðlögunartíma fyrir Ísland og í EFTA-samningunum, þ. e. til 1. jan. 1980. Athugasemdir eru ekki gerðar við það, að innflutningshöft á olíum og benzíni haldi áfram eins og nú er, og engar tillögur eru gerðar varðandi atvinnurekstrarréttindi bandalagsríkjanna á Íslandi.

Á grundvelli áðurnefndrar skýrslu framkvæmdastjórnarinnar hefur ráð bandalagsins undanfarið unnið að því að ganga frá drögum að samningsumboði vegna fyrirhugaðra samninga við þau EFTA-ríki, sem ekki sækja um aðild, um framtíðarsamband þeirra við hið stækkaða bandalag. Ráðherraráð bandalagsins tók afstöðu til þessa samningsumboðs á fundi 8. þ. m., en endanleg ákvörðun mun ekki verða tekin fyrr en 29. þ. m. Drög samningsumboðsins hafa að vísu enn ekki verið birt, en vitað er, að í því eru ákvæði um tengsl milli tilboðs Efnahagsbandalagsins um tollaívilnanir á sjávarafurðum og réttinda bandalagsþjóðanna til fiskveiða á Íslandsmiðum. Ég tel mjög miður, að þessum málum skuli blandað saman í samningsumboðinu. Fer tæpast á milli mála, að það er í þeim tilgangi gert að hafa áhrif á Íslendinga til undanhalds í landhelgismálinu, stærsta hagsmunamáli þjóðarinnar.

Ríkisstj. hefur lýst yfir því, að hún muni leita samninga við Efnahagsbandalagið um gagnkvæm réttindi í tolla- og viðskiptamálum, og mun því stefna að því að ná fríverzlunarsamkomulagi við bandalagið fyrir bæði iðnaðarvörur og sjávarafurðir.

Ég skal ekki draga úr mikilvægi þess að ná samningum við stækkað efnahagsbandalag um viðskipti til að tryggja samkeppnisfæran útflutning okkar til þessara landa og viðhalda eðlilegum og hefðbundnum viðskiptum við þessar nágrannaþjóðir. Ég vil hins vegar minna á, að við kaupum miklum mun meira af þessum löndum en við seljum þeim, og við munum ekki sætta okkur við neina nauðungarsamninga né gera landhelgi Íslands að verzlunarvöru.

Á ráðherrafundi EFTA-ríkjanna fyrr í þessum mánuði tilkynnti Bretland úrsögn sína úr EFTA miðað við 1. jan. 1973. Brezka stjórnin gerir þannig greinilega ráð fyrir aðild að Efnahagsbandalaginu frá sama tíma í kjölfar atkvæðagreiðslu í brezka þinginu í lok októbermánaðar s. l., er ótvíræður vilji þingsins um „inngöngu í Evrópu“, eins og þar er komizt að orði, kom fram. Norðmenn og Danir hafa enn ekki tilkynnt úrsögn, en það verður fyrirsjáanlega gert fljótlega, ef ákveðið verður um aðild þeirra að Efnahagsbandalaginu.

Sú spurning vaknar því óhjákvæmilega, hver verði örlög EFTA, ef þessir þrír máttarstólpar samtakanna fara úr þeim. Rætt hefur verið um það í EFTA-ráðinu að undanförnu án þess, að endanlegar niðurstöður hafi fengizt, á hvern hátt EFTA yrði leyst upp og hvaða skipan gæti orðið á viðskiptasamstarfi þeirra ríkja, sem eftir yrðu, bæði innbyrðis og við stækkað Efnahagsbandalag. Hver svo sem sú niðurstaða verður, er ljóst, að það samstarf verður aldrei nema svipur hjá sjón.

Náið samstarf við Norðurlandaþjóðirnar er ein af þeim máttarstoðum í skiptum Íslands við umheiminn, sem ríkisstj. mun leitast við að treysta. Svipað stjórnarfar í þessum löndum og lífsviðhorf almennt gerir eðlilega samvinnu þeirra í fjölmörgum málum, svo sem félags-, menningar- og utanríkismálum.

Á fundi utanríkisráðherra Norðurlanda í Kaupmannahöfn 6. og 7. sept. s. l., sem ég sat, var skipzt á skoðunum og afstaðan samræmd til ýmissa heimsmála og þá einkum dagskrármála Allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna. Samstaða Norðurlandanna í Sameinuðu þjóðunum og í ýmsum öðrum alþjóðastofnunum gerir áhrif þeirra á framgang mála miklum mun virkari og hlut þeirra stærri.

Norðurlöndin eru tvímælalaust í fararbroddi þeirra þjóða á alþjóðavettvangi, sem beita sér fyrir jafnrétti og mannréttindum, og Íslandi þykir gott að vera í slíkum félagsskap. Það var mér óskipt ánægja á ráðherrafundinum í Kaupmannahöfn að geta slegizt í hóp þeirra í Kínamálinu, en þar hafði Ísland áður verið utan gátta. Það er trú mín, að sóma Íslands sé vel borgið með auknu samstarfi við Norðurlöndin á sviði alþjóðamála.

Eins og alls staðar, þar sem ég hef hitt að máli málsmetandi menn á ferðum mínum erlendis, skýrði ég á ráðherrafundinum í Kaupmannahöfn stefnu og rök Íslands í landhelgismálinu. Á ég ekki von á því, að þessar þjóðir snúist gegn okkur í þessu lífshagsmunamáli, og frekar á ég von á, að þær stuðli að farsælli lausn þess.

Hinn 1. júlí s. l. tók gildi breyting á samstarfssamningi Norðurlanda frá 1962. Kveða þessar breytingar á um nýjar starfsreglur Norðurlandaráðs. Þar er að vísu ekki um grundvallarbreytingu að ræða, en hinar nýju reglur eiga að hafa þann tilgang að greiða fyrir afgreiðslu mála þar. Veigamikið atriði í breytingunni er ákvæðið um að setja á stofn norræna ráðherranefnd, er hefur frumkvæðisrétt og er ákvörðunarhæf í vissum málum, en ríkisstj. hvers lands hefur að vísu neitunarvald. Nefnd embættismanna hefur unnið að setningu starfsreglna fyrir ráðherranefndina, og er það verk langt komið. Sjálf ráðherranefndin hefur þegar komið tvisvar saman til funda í september og október s. l., og sat hæstv. forsrh. fundina fyrir Íslands hönd.

Hið nýjasta á vettvangi Norðurlandasamvinnu er samningur landanna á sviði menningarmála, sem fullgiltur var af Íslands hálfu í þessum mánuði. Hefur hann nú verið fullgiltur af öllum löndunum og kemur til framkvæmda um næstu áramót. Samningurinn er mjög yfirgripsmikill og ítarlegur. Fjallar hann um norrænt samstarf á sviði menntunar, vísindarannsókna og annarrar menningarstarfsemi.

Annar Norðurlandasamningur, einnig mjög ítarlegur, um samgöngu- og fjarskiptamál er í undirbúningi. Gerð hafa verið drög að þessum samningi, sem nú eru til athugunar hjá viðkomandi rn.

Hér hefur aðeins verið stiklað á því stærsta varðandi hina víðtæku samvinnu Norðurlandanna. Auk þess skal nefnt, að embættismannanefndir eru starfandi á ýmsum sviðum til athugana á sérstökum verkefnum varðandi samstarf landanna.

Um störf Norðurlandaráðs er ástæðulaust að ræða hér, þar sem það er Alþ. sjálft, sem þar á hlut að máli. Þessu næst vil ég víkja með nokkrum orðum að varnarmálum Íslands.

Eftir nær óslitna dvöl erlends herliðs á Íslandi í um 30 ár virðist mér það ekki óeðlileg ósk lítillar og vopnlausrar þjóðar, sem nýlega fékk fullveldi, að lifa ein í landi sínu. Ég efast ekki um, að þjóðerniskennd Íslendinga er enn það sterk, að þeir sætta sig ekki við varanlega setu erlends herliðs í landinu.

Af þessum sökum hefur ríkisstj. í málefnasamningnum ályktað, eins og áður greinir, að varnarsamningurinn við Bandaríkin skuli tekinn til endurskoðunar eða uppsagnar í því skyni, að varnarliðið hverfi brott frá Íslandi í áföngum. Skal að því stefnt, að brottför varnarliðsins eigi sér stað á kjörtímabilinu. Í málefnasamningnum er einnig sagt skýrum stöfum, að Ísland verði að óbreyttum aðstæðum áfram í NATO. Sú ákvörðun leiðir augljóslega af sér ýmsar skuldbindingar, sem óhjákvæmilegt er að standa við, og verður það gert. Ríkisstj. telur hins vegar ekki, að þátttaka Íslands í Atlantshafsbandalaginu skuldbindi okkur til að hafa erlendar hersveitir hér á friðartímum. Þessu til vitnis eru fjölmargar yfirlýsingar stjórnmálamanna þeirra flokka, sem stóðu að inngöngu Íslands í Atlantshafsbandalagið. Vil ég, með leyfi forseta, tilgreina eina slíka umsögn þess manns, sem var utanrrh. Íslands, er Ísland gekk í Atlantshafsbandalagið árið 1949. Dr. Bjarni Benediktsson., fyrrv. forsrh., viðhafði eftirfarandi orð í ræðu, sem hann hélt við setningu ráðherrafundar Atlantshafsbandalagsins í Reykjavík 24. júní 1968:

„Varðandi land mitt er það að vísu svo, að við höfum sérstakan varnarsamning innan Atlantshafsbandalagsins við Bandaríkin, en það fer alveg eftir mati okkar sjálfra á heimsástandi, þegar þar að kemur, hversu lengi bandarískt lið dvelur á Íslandi.“

Aðild Íslands að NATO og varnarsamningurinn við Bandaríkin eru því óumdeilanlega tvö aðskilin mál og varnarsamningurinn því fyrst og fremst málefni milli Íslands og Bandaríkjanna.

Í þessu sambandi vil ég enn undirstrika það, sem ég hef oft sagt áður, að ég álít það ekki endilega okkar skyldu að sanna það, að ástand heimsmála sé þannig, að hér þurfi ekki að vera varnarlið. Upphaflega var ekki um það samið, að hér skyldi vera her. Árið 1951 sýndu NATO-þjóðirnar okkur fram á, að hér þyrfti að vera her vegna atburðanna í Kóreu og ástandsins í heiminum yfirleitt, og þáverandi stjórnvöld féllust á þetta. Alveg á sama hátt tel ég það nú vera bandalagsþjóðanna að sannfæra okkur um það, að hér sé enn nauðsyn varnarliðs, það á að vera undantekningin, hitt reglan. Hitt er ljóst, eins og áður segir, að það eru Íslendingar sjálfir, sem endanlega ákvörðun taka.

Mér er ljóst, að hér er um vandmeðfarið mál að ræða. Mun ég því leitast við að kanna allar málsástæður varðandi varnir landsins og hlutverk varnarstöðvarinnar á Keflavíkurflugvelli. Í þessari könnun ætlast ég til, að fullt tillit verði fyrst og fremst tekið til okkar eigin öryggis, en einnig öryggis þeirra þjóða, sem við viljum hafa samstöðu með. Enginn óeðlilegur hraði verður viðhafður í þessum vinnubrögðum, og hefur það verið ásetningur ríkisstj. að rasa ekki um ráð fram og nota fyrstu 6 til 8 mánuðina til þessara athugana. Starf þetta er að vísu hafið, en óvíst er, hvort þessi áætlun stenzt. Við munum kanna málin m. a. með viðræðum við alla, sem hlut eiga að máli, og síðan óska eftir endurskoðun á varnarsamningnum í samræmi við ákvæði hans. Jafnframt fyrrgreindri könnun verður að fara fram athugun á efnahagslegum áhrifum umræddra breytinga og á því, hvaða ráðstafanir þyrfti að gera af því tilefni. Einnig þessi athugun er nú hafin.

Stefnuyfirlýsingu ríkisstj. í varnarmálum ber ekki með neinu móti að skoða sem óvináttuvott í garð Bandaríkjanna. Samskipti við þá vinaþjóð hafa verið góð, og munum við kappkosta, að þau góðu samskipti megi haldast. Tilefnið er ekki heldur neinir sérstakir árekstrar umfram það, sem óhjákvæmilega hlýtur að leiða af dvöl erlends herliðs. Engin áform eru því uppi um það, að herlið frá öðrum bandalagsríkjum leysi bandaríska herliðið hér af hólmi.

Það er einlæg von mín, að í fyrirhuguðum viðræðum við Bandaríkin um endurskoðun varnarsamningsins takist að finna lausn, sem báðir aðilar geti við unað og sem tryggi jafnframt öryggi Íslands, og það er rétt, að ég bæti því hér við, þar sem talað er um herlið frá öðrum bandalagsríkjum, sem hugsanlega gætu leyst bandaríska herliðið af hólmi að gefnu tilefni, að engin slík tilmæli hafa borizt. Þetta segi ég vegna skrifa blaða í dag.

Mér er ekki grunlaust um, að heldur lítill skilningur sé hér á landi á starfsemi Evrópuráðsins. Það fer þó ekki á milli mála, að sú starfsemi er hin víðtækasta og í mörgu hin merkasta og vert að gefa henni fullan gaum. Ég hef því ákveðið að sækja næsta ráðherrafund Evrópuráðsins, sem haldinn verður upp úr miðjum næsta mánuði.

Evrópuráðið hefur frá því fyrsta mjög helgað sig mannréttindamálum og innan vébanda þess er starfandi mannréttindanefnd og mannréttindadómstóll. Er Ísland eitt af 11 aðildarríkjum Evrópuráðsins, sem viðurkennir dómsvald mannréttindadómstólsins.

Fjölþætt starfsemi á sviði menningarmála, skólamála, vísindamála, félagsmála, heilbrigðismála og fleiri málaflokka og til samræmingar á löggjöf aðildarríkjanna fer fram á vegum Evrópuráðsins. Hefur Ísland haft margvíslegt gagn af sérfræðingastörfum á ofangreindum sviðum, þótt ekki hafi verið nema að takmörkuðu leyti unnt að taka virkan þátt í þeim.

Viðreisnarsjóður Evrópuráðsins, en Ísland er stofnaðili að honum, hefur veitt hagstæð lán, og hefur Ísland fengið úr sjóðnum um 4,5 millj. dollara til Vestfjarða- og Norðurlandsáætlana.

Evrópuráðið hefur tekið landhelgismálin og hafsbotnsmálin til sérstakrar meðferðar. Gagnlegar umræður hafa farið þar fram um þau mál og fulltrúar okkar þá notað tækifærið til að kynna málstað Íslands.

Uppi hafa verið raddir um, að með stækkun Efnahagsbandalags Evrópu yrði minni þörf fyrir þing Evrópuráðsins, þar sem þing Efnahagsbandalagsins gæti yfirtekið hlutverk Evrópuráðsþingsins. Hlutlausu þjóðirnar og Ísland hafa lagzt á móti slíkum hugmyndum og talið hlutverk Evrópuráðsþingsins jafnvel mikilvægara en áður til samræmingar á sjónarmiðum Efnahagsbandalagsríkjanna og þeirra ríkja, sem standa fyrir utan það. Þetta sjónarmið var ráðandi á þingi Evrópuráðsins í síðasta mánuði.

Það er einnig álit margra, að Evrópuráðið geti haft hlutverki að gegna til að bæta sambúð austurs og vesturs. Eru uppi ráðagerðir þar að lútandi með aukinni samvinnu við Austur-Evrópuríkin, einkum á sviði vísinda og tækni.

Þá vil ég skýra frá athöfnum ríkisstj. í landhelgismálinu og hvernig það mál horfir nú við.

Áherzla hefur verið lögð á að kynna málstað og stefnu Íslendinga í málinu. Hef ég þegar minnzt á ræðu mína á Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna og störf undirbúningsnefndar hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna, en margvísleg önnur kynning hefur farið fram, eins og allir hv. alþm. þekkja. Mun ríkisstj. ekkert tækifæri láta ónotað til að vinna að framgangi þessa mikla máls á erlendum vettvangi.

Sérstök vandamál eru fyrir hendi vegna samninga þeirra, er gerðir voru við Breta og Þjóðverja árið 1961. Varðandi það efni segir í málefnasamningi ríkisstj., að landhelgissamningunum við Breta og Vestur-Þjóðverja verði sagt upp og ákvörðun tekin um útfærslu fiskveiðilandhelgi í 50 sjómílur frá grunnlínum og komi sú útfærsla til framkvæmda eigi síðar en 1. sept. 1972.

Ég hef áður skýrt frá því, að í ágústmánuði s. l. átti ég viðræður í London og Bonn við stjórnvöld þar um þessi mál. Í framhaldi af þeim viðræðum voru ríkisstjórnum Bretlands og Sambandslýðveldisins Þýzkalands sendar orðsendingar dags. 31. ágúst s. l., þar sem sjónarmið ríkisstj. voru áréttuð. Var þar sagt, að ríkisstj. teldi, að samningarnir frá 1961 hefðu náð tilgangi sínum og ættu ákvæði þeirra því ekki lengur við. Jafnframt var tekið fram, að ríkisstj. Íslands vildi ræða þau vandamál sem af útfærslunni hlytust fyrir togaraútgerð þessara landa. Í svari Breta og Þjóðverja var því haldið fram, að einhliða útfærsla fiskveiðitakmarkanna væri ólögleg að þjóðarétti og því mótmælt, að samningar frá 1961 eigi ekki lengur við. Hins vegar voru aðilar sammála um, að frekari viðræður færu fram til að reyna að finna hagfellda lausn á þeim vandamálum, sem um er að ræða. Byrjunarviðræður fóru fram í London dagana 3. og 4. nóv. og í Bonn 8. og 9. nóv.

Í fyrrgreindum byrjunarviðræðum héldu talsmenn Breta og Þjóðverja fast við fyrri málflutning sinn, að einhliða útfærsla sé ólögleg að alþjóðarétti, en auk þess hafi þeir í höndum löglegan samning, sem íslenzk ríkisstj. hafi gert við þá, sem tvímælalaust eigi við tilvik það, sem hér um teflir. En það, sem þó hefur áunnizt, er það, að þessar þjóðir viðurkenndu í samningaviðræðunum sérstöðu Íslendinga og að taka yrði tillit til hennar. Deilan stendur hins vegar um, hvernig það skuli gert. Þessar þjóðir vilja taka tillit til sérstöðu Íslendinga á þann hátt, að dregið verði úr veiðum annarra þjóða á Íslandsmiðum, þannig að Íslendingar fái í reynd meira í sinn hlut, en við teljum eðlilegast, að Ísland fái óskoraða fiskveiðilögsögu yfir landgrunninu öllu í samræmi við ákvæði landgrunnslaganna, en 50 mílna áfanga þess nú, eigi siðar en 1. sept. n. k. Upp úr þessum viðræðum slitnaði ekki, heldur var ákveðið, að næstu fundir skyldu haldnir í Reykjavík í janúarbyrjun 1972. Þar ætla þessar þjóðir að gera nánari grein fyrir þeim hugmyndum, sem þær hafa um það, hvernig þessum málum megi fyrir koma, og enda þótt fullvíst megi telja, að sú tilhögun verði ekki í samræmi við hugmyndir okkar Íslendinga, er það þó alla vega ljóst, að nokkur samkomulagsvilji er fyrir hendi og að sérstaða okkar er viðurkennd, þannig að enn má vona, að samkomulag geti náðst.

Eins og allar aðrar þjóðir höfum við Íslendingar í vaxandi mæli áhyggjur af mengun lofts, láðs og lagar. Við höfum tekið þátt í mjög mörgum fundum og ráðstefnum um þessi mál víðs vegar um heiminn. Það munum við áfram gera og leggja okkar skerf eftir fremsta megni til raunhæfra aðgerða gegn þessum mikla skaðvaldi og helzta óvini lífs á jörðu.

Sérstaklega vil ég geta hér um fundina, sem haldnir voru í Noregi í s. l. mánuði, en niðurstöður þeirra voru hinar merkustu, eins og hæstv. forsrh. greindi hv. Alþ. frá fyrir skemmstu. Ber að vona, að fleiri þjóðir sjái sér fært að fylgja því fordæmi, sem þar var gefið.

Fyrrv. ríkisstj. hafði hafið undirbúning að nýju skipulagi varðandi launakjör sendiráðsstarfsmanna, og verður því verki áfram haldið. Um staðsetningu sendiráða hafa þegar nokkrar umræður farið fram í utanrmn. Alþ., og verður þeim að sjálfsögðu áfram haldið með endurskipulagningu fyrir augum. Það verður þó að segjast eins og er, að það er ekki auðvelt að leggja niður þau sendiráð, sem þegar hafa starfað. Kemur þar ýmislegt til og ekki hvað sízt tillit til viðkomandi þjóðar. Hafa fleiri en Íslendingar fengið að reyna þetta. Málið þarfnast því mikillar athugunar, með því og að stofnun nýrra sendiráða er mjög fjárfrek. Á þessari stundu er auðvitað allt í óvissu um framtíð skrifstofu okkar í Genf, þar sem örlög fríverzlunarbandalagsins eru óviss. Má vera, að þar skapist einhverjir möguleikar til breytinga án kostnaðarauka, en þrátt fyrir nokkur vandkvæði ber þó á fleira að líta. Sérstaklega þarf að mínum dómi að athuga vandlega vaxandi starfsemi íslenzkra sendiráða á sviði viðskiptamála og stefna að því að haga staðsetningu þeirra með hliðsjón af henni.

Samstarf við utanrmn. Alþ. ber að hafa náið. Fyrirkomulag þess hefur þegar verið rætt í nefndinni, og þar hafa komið fram nokkrar ábendingar frá einstökum nm. um nánari tilhögun. Sýnist mér augljóst og sjálfsagt að taka óskir nm. til greina.

Leyfi ég mér að enda þessa fyrstu skýrslu mína um utanríkismál til Alþ. með einlægri ósk um gott samstarf víð hv. utanrmn. og þingheim allan á sviði þessa mikilvæga málaflokks.