28.04.1972
Sameinað þing: 62. fundur, 92. löggjafarþing.
Sjá dálk 923 í D-deild Alþingistíðinda. (4521)

221. mál, aðstoð við nýlenduþjóðir Portúgals

Flm. (Ellert B. Schram):

Herra forseti. Á þskj. 447 er till. til þál. um aðstoð við nýlenduþjóðir Portúgals, sem flutt er af mér ásamt þrem öðrum þm., einum úr hverjum hinna þingflokkanna. Þessi þáltill. hljóðar svo:

„Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að veita þjóðum Angóla, Guinea-Bissau og Mósambík stuðning í sjálfstæðisbaráttu þeirra með því að bjóða fram aðstoð í formi matvæla, læknislyfja, kennslutækja eða með því að gefa fulltrúum þessara þjóða kost á að kynna sér stjórnarfar og þjóðfélags uppbyggingu Íslendinga. Höfð skulu samráð og samvinna við sambærilega stuðningsstarfsemi hjá öðrum Norðurlandaþjóðum.“

Eins og sjá má, felur till. sjálf í sér ekki annað, en beina aðstoð við nýlenduþjóðir Portúgala í formi matvæla, lyfja eða annars slíks og getur þessi till. sem slík varla valdið miklu fjaðrafoki eða deilum af þessu tilefni einu. Hins vegar er tekið fram í grg., að till. eða flutningur hennar megi skiljast sem siðferðilegur stuðningur við kröfu um frelsi og sjálfstæði hverrar þjóðar og um leið felur hún í sér eindregna fordæmingu á nýlendustefnu Portúgals. Þannig hafa flestir reyndar lítið þessa till. og tekið afstöðu til hennar. Af þessu tilefni ætti í sjálfu sér að vera óþarfi að minna á þá staðreynd, að Portúgal ríg heldur enn í stefnu og hugarfar, sem fyrir löngu hefur verið hafnað meðal frjálsra og siðmenntaðra manna á Vesturlöndum. Á síðustu áratugum hafa þjóðir hins svokallaða þriðja heims, hinar fyrri nýlenduþjóðir, öðlazt sjálfstæði hver á fætur annarri. Hvort tveggja hefur þar komið til, að þjóðir Vesturlanda hafa horfið frá fyrri nýlendustefnu sinni og jafnframt eflt svo efnahagslega og menningarlega uppbyggingu meðal þessara þjóða, að þær eru í auknum mæli færar um að stjórna sér sjálfar. Þessi þróun er vissulega ánægjuleg og mjög í anda þeirra sjónarmiða, sem gætir meðal allra frjálsra manna um heim allan.

Nú er það ekki ætlan mín að vekja upp hér viðkvæmar deilur um afstöðuna til austurs og vesturs, en ég get þó ekki stillt mig um nú, þegar það er í tízku, sérstaklega meðal ungs fólks, að fordæma heimsveldisstefnu stórveldanna, að vekja athygli á þessum staðreyndum, þessari þróun, þeim staðreyndum, að á tiltölulega stuttum tíma hafa Vestur—Evrópuþjóðir veitt þjóðum og ríkjum, sem telja samtals um 700 millj. manna, frelsi og sjálfsstjórn. Á hinn bóginn blasir sú, ég vil segja, viðurstyggilega staðreynd við, að á þessum sama tíma hafa Sovétríkin, heimsveldið í austri og forustuaflið í byltingar— og heimsvaldabaráttu kommúnismans, hneppt í fjötra þjóðir Austur—Evrópu og haldið þeim í sömu heljargreipunum og þær voru hnepptar í fyrir rúmum 20 árum. Þegar nú er talað í dag um nýlendukúgun og heimsveldapólitík svokallaðra stórvelda, þá er nauðsynlegt að minna á þessar sögulegu staðreyndir, því að auðvitað kemur enginn samanburður til greina á framferði einstakra stórvelda, þegar þróun þessara mála er skoðuð í heild.

Hitt er aftur mikið rétt, að víða í hinum svokallaða frjálsa heimi þrífst margvíslegt einræði í skjóli vopna og frelsissviptinga, engu betra en einræði kommúnismans. Og ljóst er, að það ástand er öllum lýðræðissinnum a.m.k. jafnmikið áhyggjuefni. Yfir það má og á enga fjöður að draga. Í því sambandi hefur gagnrýnin m.a. beinzt að ástandinu í Grikklandi og Portúgal, svo að dæmi séu nefnd. Menn hafa spurt, af hverju að tala um slík einangruð fyrirbæri eins og þessi tvö lönd? Af hverju ekki að beina spjótum sínum að ástandinu í Austur—Evrópu í stað þess að blása upp einangruð atvik eins og í Portúgal eða meðal nýlenduþjóða þessarar þjóðar? Það standi okkur nær að vinna að bættu ástandi í Evrópu, en að skipta okkur af vandamálum í Afríku, þar sem við höfum minna vit eða þekkingu á aðstæðum öllum og komum engu öðru til leiðar, en að styggja ágæta viðskiptaþjóð okkar.

En ég segi, við, sem teljum okkur lýðræðissinna og andstæðinga kommúnismans, erum dag hvern að beita okkur í okkar stjórnmálastarfi í þeim anda og þarf enginn að sjálfsögðu að efast um andúð okkar og andstöðu gegn því ástandi kúgunar og ofbeldis, sem austan járntjalds ríkir. En ef við viljum láta taka mark á okkur og ef við erum sjálfum okkur samkvæmir, þá hljótum við að mótmæla og lýsa andúð okkar á einræði í hvers konar mynd, hvar og hvenær sem er. Og það er í rauninni í mínum augum a.m.k. sýnu alvarlegra, þegar þjóð, sem vill telja sig siðmenntaða og frelsisunnandi, eins og Portúgal vill kalla sig, heldur uppi harðsvíruðustu og afturhaldssömustu nýlendustefnu, sem sögur fara af á okkar dögum.

Ég ætla ekki að eyða orðum eða rekja þær ótrúlegu frásagnir, sem berast um framferði Portúgala gagnvart nýlendum sínum og því fólki, sem þar býr, en ég mun halda mig við þá megin staðreynd, nýlendustefnu Portúgals, sem brýtur gegn grundvallarhugsjónum lýðræðisins. Ef samvizka einhverra er svo léttvæg, að þeir vilji þagga niður fordæmingu á slíkri nýlendustefnu og slíkri framkomu af þeim hvötum, að viðskiptahagsmunir okkar kunni að skerðast, þá er ekkert við því að segja, en sú ályktun verður vitaskuld óhjákvæmilega af því dregin, að stjórnmálaskoðanir og hugsjónir þessara sömu manna séu fólgnar í baráttu þeirra fyrir hagsmunum og fjármunum, hversu háleit sem sú afstaða kann að virðast.

Mikill meiri hluti mannkyns býr enn við ógnarstjórn einræðis, ýmist í gervi kommúnisma, kapítalisma eða fasistkra herstjórna. Sumar þeirra þjóða, sem öðlazt hafa frelsi undan oki nýlendu heimsveldisstefnunnar, hafa sjálfar hlotið örlög lögregluríkisins af völdum heimamanna sjálfra. Gerræðisfullt stjórnarfar ellegar einræði í sínum margvíslegu myndum má og á ekki að draga úr lýðræðissinnuðum öflum í baráttu þeirra fyrir frelsi og sjálfstæði allra þjóða.

Ég vil aðeins segja í framhaldi af þessu, að ég tel, að hvers konar hjálparstarfsemi og aðstoð til þjóða, sem þannig eru undirokaðar, eins og t.d. nýlenduþjóðir Portúgala, hljóti að hafa gott í för með sér og það sé til sæmdarauka fyrir Íslendinga að leggja sitt af mörkum. Með því framlagi og með slíkri aðstoð er að sjálfsögðu ekki lagður neinn dómur á þau pólitísku markmið, sem fyrir þeim öflum vaka, sem berjast til frelsis og sjálfstæðis. Sjálfstæðisbaráttan sem slík er eingöngu studd og að henni hlúð með þessari till., samkv. mínum skilningi a.m.k. Hitt er annað mál að það er langt frá því, að með samþykkt þessarar till., ef til þess kemur, þá hafi Ísland í fyrsta skipti fordæmt nýlendustefnu Portúgals, því að frá og með árinu 1967 hafa Íslendingar a.m.k. fjórum sinnum greitt atkv. með till. þess efnis á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og frásagnir um, að Íslendingar hafi ávallt setið hjá við slíka atkvgr., eru alrangar. Íslenzka sendinefndin greiddi síðast atkv. með slíkri till., fordæmingu á nýlendustefnu Portúgals, nú í haust.

Hins vegar hafa nú í vetur borizt fregnir af einkennilegum aðdraganda að þessari ákvörðun íslenzkra stjórnvalda, þeirri ákvörðun að greiða atkv. með þessari till. og koma þær fregnir m.a. fram í skýrslum, sem einstakir sendifulltrúar okkar hjá Sameinuðu þjóðunum hafa sent frá sér í vetur og birzt hefur m.a. úr í dagblöðum. Einn fulltrúanna, dr. Bragi Jósepsson, hefur þannig skrifað skýrslu um störf íslenzku nefndarinnar, sem ég hef ekki séð, en til hennar hefur verið vitnað og ekki borið á móti því, að hún sé rétt og sé hans og þar segir m.a. samkv. frásögnum. Með leyfi forseta ætla ég að vitna til þess. Þar segir:

„Um það bil tveimur vikum áður en portúgalska tillagan sá dagsins ljós, tjáði ambassador Hannes Kjartansson íslenzku sendinefndinni, að utanrrn. hefði áhyggjur út af því, að við gengjum í berhögg við hagsmuni Portúgala. Rn. staðfesti, að ríkisstj. hefði ákveðið á fundi, að Ísland skyldi sitja hjá við atkvgr. um þessa tillögu.“

Þetta mun hafa verið við atkvgr. í svonefndri IV. nefnd hjá Sameinuðu þjóðunum, þar sem till. var fyrst sett fram og samkv. frásögnum tóku íslenzku fulltrúarnir það til bragðs að vera fjarstaddir þessa atkvgr. í nefndinni til þess að forða Íslandi frá álitshnekki. Við atkvgr. í sjálfu allsherjarþinginu greiddi Ísland hins vegar atkv. með till. og var augljóst og frá því sagt, að skoðanabreyting hefði orðið á þessum tíma og ekki annað að sjá, en afstaða ríkisstj. hefði breytzt frá þeim fundi, sem dr. Bragi Jósepsson vitnar til í skýrslu sinni, þeim fundi ríkisstj., þar sem hann segir, að hún hafi tekið þá ákvörðun, að Ísland skyldi sitja hjá við atkvgr. um þessa till. Nú er það svo, að eitt stærsta blómið í hnappagati þessarar ríkisstj. hæstv. var a.m.k. í upphafi svokölluð sjálfstæð utanríkisstefna, og enda þótt ráðh. Alþb. telji, að meiri hl. ríkisstj. hafi gengið af þessari sjálfstæðu utanríkisstefnu dauðri með hinni margfrægu ákvörðun í flugvallarmálinu, þá leyfi ég mér samt að vitna til þessarar sjálfstæðu utanríkisstefnu. Sú spurning hlýtur að vakna, hvort það hafi verið liður í henni, þegar ríkisstj. tekur slíka ákvörðun á fundi hjá sér að sitja hjá við atkvgr. um fordæmingu á nýlendustefnu Portúgals og hvort það sé í samræmi við hina sjálfstæðu utanríkisstefnu að taka tillit frekar til viðskiptahagsmuna okkar gagnvart Portúgal, þegar slík mál eru á döfinni. Því beini ég þeim spurningum til hæstv. utanrrh., hvort rétt sé með farið í skýrslu dr. Braga Jósepssonar, þegar hann tekur svo til orða mjög skilmerkilega, að utanrrn. hafi haft áhyggjur af því, að það mundi ganga í berhögg við hagsmuni Portúgals, ef Ísland greiddi atkv. með till. og hvort það sé rétt hjá dr. Braga Jósepssyni, að rn. hafi staðfest, að ríkisstj. hafi ákveðið á fundi, að Ísland skyldi sitja hjá við atkvgr. um þessa till. Enn fremur hefði ég áhuga fyrir að spyrja hæstv. utanrrh., ef þetta er rétt haft eftir fulltrúa okkar hjá Sameinuðu þjóðunum í haust, ef það er rétt, hvort það hafi verið samstaða innan ríkisstj. um þessa afstöðu. Enn fremur er ástæða til þess að spyrja um það líka, hvað skeði á milli þessara funda, sem til er vitnað, og svo þeirrar seinni ákvörðunar hjá ríkisstj. að greiða atkv. með till. um fordæmingu á nýlendustefnu Portúgala. Hvað kom til? Var sjálfstæða utanríkisstefnan endurskoðuð, eða var hún þá þegar kannske gengin fyrir ætternisstapann, svo að hægt var að taka heiðarlega afstöðu til þessarar tillögu?

Þetta eru spurningar, sem koma upp í huga manns, þegar þessi undarlegi aðdragandi að ákvörðunum um afstöðu Íslendinga hjá Sameinuðu þjóðunum er skoðaður og þætti mér vænt um að fá svar við þessu hjá hæstv. utanrrh. Ef svar hans er jákvætt við þessum spurningum, jákvætt, sem staðfesting á því, að ummæli dr. Braga Jósepssonar séu rétt, þá er það vissulega til glöggvunar á skilgreiningunni á hugtakinu sjálfstæð utanríkisstefna, en ef hins vegar svör hans eru neikvæð, að þetta sé rangt með farið hjá fulltrúanum, þá hlýtur hann að fara með rangt mál á hendur ríkisstj. og hlýtur það að teljast mjög alvarlegur hlutur.

Herra forseti. Ég mun þá senn ljúka máli mínu, en vil að lokum segja, að hér var á ferðinni fyrir nokkru síðan og var reyndar tilefni þessa tillöguflutnings, fulltrúi frá samtökum, sem berjast fyrir frelsi og sjálfstæði Angóla og þessi fulltrúi var að leita eftir einhvers konar aðstoð frá íslenzkum stjórnvöldum, aðstoð í formi matvæla, lyfja eða annars þess háttar og upplýst var, að hann hefði gengið á fund ríkisstj. og átt viðræður við ráðh. og nú er spurningin, hvort ríkisstj. hafi tekið einhverjar ákvarðanir um einhvern slíkan stuðning, hvort búast megi við yfirlýsingum þess efnis fljótlega. Nýlenduþjóðir þessar, bæði Angólamenn og aðrir, sem til er vitnað í þessari till., eiga vissulega í miklum erfiðleikum auk þess, sem þar er mikil eymd ríkjandi, bæði hvað snertir sjúkdóma og efnahag, fátækt. Þá er yfirgnæfandi meiri hluti þessara þjóða ólæs og óskrifandi og ber það að sjálfsögðu glöggan vott um framkomu drottnaranna, hvernig þeir ala sína þegna. Látum það nú vera, en allir sjá, að fyrsta skrefið til aukins sjálfræðis og til þess, að þessar þjóðir geti stjórnað sér sjálfar, er það að sjálfsögðu, að þeim takist að efla svo menntun eða menningu í löndum sínum, að vel sé viðunandi og því tel ég, að með samþykkt þessarar till., sem hér er lögð fram, sé stigið ekki stórt spor, en rétt spor í áttina og að Íslendingar hafi með þeim hætti sýnt hug sinn til þessarar baráttu.