21.03.1973
Neðri deild: 66. fundur, 93. löggjafarþing.
Sjá dálk 2664 í B-deild Alþingistíðinda. (2039)

206. mál, kaup og kjör yfirmanna á botnvörpuskipum

Sjútvrh. (Lúðvík Jósepsson):

Herra forseti. Það hefur verið kvartað undan því í þessum umr. að nægileg grg. hafi ekki fylgt með þessu frv. Ég hygg þá, að sú grg., sem hér kom fram í framsöguræðu hæstv. félmrh., hafi í rauninni sagt allt það, sem þurfti að segja varðandi það, sem í raun og veru snýr að hv. alþm. í þessu máli. Ég á varla von á því, að hv. alþm. treysti sér til þess og allra sízt á einum degi að setja sig mjög ítarlega í einstök flókin samningsatriði í margslungnum kaupgjaldssamningum á milli útgerðarmanna og skipverja, því að því er vitanlega ekki að neita, að þar eru fjöldamörg ákvæði, sem eru mjög samanslungin. En hér var gerð grein fyrir því, hvernig þetta mál hefur borið að og hverjar væru aðalbreytingarnar, sem á ferðinni eru.

Frá því var greint, að hér hefur í rauninni verið um tvenns konar kjarasamninga að ræða. Annars vegar var um að ræða kjarasamninga við undirmenn. Verkfall þeirra stóð í alllangan tíma, og því verkfalli lauk með samningsgerð, svo að ekki þurfti að koma til nein lagasetning í sambandi við þá hlið málsins. En þó bar þá samninga þannig að, að undir lokin stóðu málin þannig, að togaraeigendur höfðu gert tiltekið tilboð og fulltrúar háseta höfðu gert annað tilboð. Þegar þannig var komið, að talið var, að komið væri á enda hjá báðum aðilum og lengra yrði ekki komizt að dómi sáttanefndar í málinu, og eftir athugun, sem ríkisstj. gerði á málinu hjá báðum aðilum, þá var þessi deila leyst með því, að ríkisstj. lýsti yfir, að hún mundi greiða eigendum skipanna það, sem bar á milli aðila í þessum efnum. Á þessum grundvelli tókust samningar. Hér var um að ræða fyrst og fremst, að fastakaup undirmanna var hækkað þó nokkuð með þessari milligjöf frá ríkinu frá því, sem útvegsmenn höfðu viljað fallast á, til móts við kröfur sjómanna. Nokkrar aðrar breytingar komu þarna einnig til greina, en þær voru minni háttar, og er í rauninni engin þörf á því að fara að rekja þær sérstaklega. Með þessum hætti gekk ríkisstj. fram í því að skuldbinda ríkissjóð til að greiða á þessu samningstímabili, frá því að samningar tókust og til loka ársins, tiltekna fjárhæð, sem ekki var vitanlega hægt að segja nákvæmlega til um, hve mikil yrði, en reiknað var þó út, hvað áætla mætti þessa fjárhæð mikla.

Síðan kom til deilu yfirmanna á þessum sömu skipum, og þar bar málið að á mjög svipaðan hátt. Það var gengið til þrautar fram í því af sáttanefnd að kanna, hvað miklir möguleikar væru á því, að aðilar gætu náð samkomulagi. Ríkisstj. ræddi við þessa aðila nokkrum sinnum, hvorn í sínu lagi einnig, og þarna bar nokkuð á milli. Ríkisstj. fór nákvæmlega sömu leið og farin var í hinu fyrra tilfelli gagnvart undirmönnum. Hún lýsti því síðan yfir, að hún mundi fallast á að greiða útgerðaraðilum þessara skipa það, sem þá bar á milli hjá þessum aðilum. Þar var ekki um ýkja stóra fjárhæð að ræða, og hefur verið áætlað af hagrannsóknadeild Framkvæmdastofnunar, að hún gæti numið á þessu tímabili, frá samningsgerð og til áramóta, í kringum 6 millj. kr. En það er vitanlega ekkert höfuðatriði, hvort sú upphæð kann að reynast 6 eða 7 millj. Það kemur fram í þeim útreikningum, þegar verður nánar farið ofan í þá. En þá brá svo við, að togaraeigendur gátu ekki fallizt á að gera samninga við yfirmenn á þessum grundvelli, eins og þeir höfðu þó fallizt á að gera við undirmenn, og vegna þess varð málið að koma fyrir Alþ. á þann hátt, sem það kemur nú. Það sýndist í rauninni vera eina leiðin, eins og komið var, til þess að ljúka raunverulega þessari kjaradeilu, sem hér stóð, að lögbinda þá till., sem fyrir lá af hálfu yfirmanna. Hér er auðvitað algerlega rangt að tala um, að kröfulisti annars aðilans hafi verið tekinn og nú eigi að lögfesta hann. Þeir aðilar voru auðvitað búnir að víkja frá sínum fyrri kröfum mjög verulega, en þeir höfðu fallizt á þetta til samkomulags og töldu sig þar vera komna í botn, á sama tíma sem togaraeigendur töldu sér ekki fært að fallast á þessa kröfu.

Nú er auðvelt að gera mönnum grein fyrir því í stuttu máli, hvaða mismun var hér um að ræða í aðalatriðum. Ég skal þó ekki fara ítarlega út í það. Það mátti segja, að á milli yfirmanna og togaraeigenda væri fyrst og fremst ágreiningur um þrjú atriði.

Það var í fyrsta lagi um fast mánaðarkaup, sem vitanlega telur talsvert í kjörum skipverja. Yfirmenn höfðu krafizt þess í síðasta tilboði sínu, að þeir fengju 25 þús. kr. í fast grunnkaup, en togaraeigendur höfðu í sínum gagntillögum fallizt á að hækka fastakaupið upp í rúml. 17.300 kr. á mánuði. Á það var loksins fallizt af yfirmönnum, að þetta skyldi fastakaupið verða, nákvæmlega það, sem útgerðarmenn höfðu boðið.

Annað atriðið, sem milli bar, var aflahlutur þeirra skipverja, sem hér eiga hlut að máli. Yfirmennirnir gerðu kröfu um það, að aflaprósenta hvers einstaks yfirmanns skyldi hækka frá því, sem var í fyrri samningum, um 0.20%. Sé dæmi tekið af þessu t. d. með 1. vélstjóra, þá hafði hann í aflaprósentu 1.63%, en þeir gerðu kröfu um það að aflaprósenta hans yrði 1.83%. Útvegsmenn hins vegar eða togaraeigendur höfðu látið koma fram á samningafundum, að þeir gætu mætt þessum kröfum um aflaprósentu til hálfs, og því er það, að yfirlýsing ríkisstj. var um að ríkissjóður skyldi greiða Það sem þarna bar á milli um aflaprósentu, þ. e. a. s. 0.10% á hvern einstakling á samningstímabilinu, og þetta var aðalatriðið, það sem bar á milli.

Þriðja atriðið var svo það, að yfirmenn lögðu mikla áherzlu á, að inn yrði tekið ákvæði um, að ef mönnum væri fækkað á skipunum frá tiltekinni umsaminni tölu, eða svo vildi til í einstökum aflatúrum, að það yrðu á skipinu færri menn í reynd en um var samið, þá hækkaði einnig aflaprósenta þeirra eitthvað, og þannig er komin inn þessi tala, 0.075%, sem aflahlutur hvers yfirmanns á að hækka um fyrir fækkun um hvern einn mann á skipinu. Undirmenn eða hásetar höfðu samið um svipaða reglu, en þó með þeim hætti, að þegar svo stæði á, að hásetar væru færri á skipi en um hefði verið samið skyldu þeir hásetar, sem raunverulega tækju á sig vinnu þess, sem vantaði, fá þessa hækkun, en aðrir aðilar, sem Sjómannasamband Íslands semdi fyrir, eins og matsveinar og aðstoðarmenn í vél, áttu ekki að njóta slíkrar aukahækkunar. Ég skal ekki tala neitt um það hér, hvor reglan er í sjálfu sér réttlátari, sú, sem undirmenn sömdu um í þessum efnum, eða hin, sem yfirmenn gerðu að úrslitakröfu í sinni kröfugerð. Það er mál út af fyrir sig að ræða um það. En ég vil taka það fram í sambandi við það, sem hér hefur verið sagt, að þeim samningum, sem undirmenn gerðu, er ekki breytt á einn eða neinn hátt með því, sem hér er gert ráð fyrir, að lögfest verði fyrir yfirmenn. Undirmenn fá að öllu leyti það, sem þeir sömdu um. En yfirmenn fá þetta, sem hér er tilgreint. Hvort það er að öllu leyti réttlátt eða ekki, er atriði, sem í rauninni er ekki til umr. hér að mínum dómi. Hér er verið að leysa viðkvæma deilu, og spurningin var sú, hvort átti að þræta endalaust um þessa kröfu, sem vegur ekki meira en þetta í raun og veru. Það er líka rétt að taka það fram, að þetta ákvæði tilheyrir auðvitað undantekningu, að til þess komi. Og það er ekki verulega trúlegt, að skipverjar á skuttogurum verði oft færri en 24, sem um er samið, eða skipverjar á síðutogurum verði oft færri en 26. Ég tel, að ríkisstj. hafi komið fram við báða þessa samningsaðila, þ. e. a. s. yfirmenn annars vegar og undirmenn hins vegar, á alveg sambærilegan hátt, og fjárgreiðslurnar eru líka fyllilega sambærilegar í báðum tilvikum.

Um það atriði skal ég ekki heldur ræða hér ítarlega, hvort með þessu er verið að raska því hlutfalli, sem var á milli þessara aðila. Það er heldur óskemmtilegt tal að ræða um slíkt. En það þekkja allir, sem hafa komið nærri þessum samningum, að það hefur auðvitað gerzt æ ofan í æ, þegar annar aðilinn hefur samið fyrst og hinn aðilinn semur aftur síðar, þá telja menn, að eitthvað hafi raskazt, af því að samningarnir fóru ekki fram samhliða, sem sjaldnast er. Hafa t. d. togaraeigendur eða aðrir atvinnurekendur oft á tíðum við hið síðara tilfellið orðið að semja um hlut, sem þeir máttu reikna með, að gæti leitt af sér einhverjar aukakröfur aftur síðar.

Ég tel því, að í raun og veru sé það svo, að þetta mál hafi verið lagt fyrir hér svo greinilega, að það sé alveg þarflaust að tala um, að hér vanti stórkostlega miklar upplýsingar. Málið er tiltölulega einfalt, og að mínum dómi verður það ennþá einfaldara, þegar málið er athugað nánar og m. a. út frá því, sem hv. 4. þm. Austf., Sverrir Hermannsson, sagði áður í þessum umr. Hann er sjálfur togaraeigandi og veit allvel um það, hvernig þessi mál standa. Hann lagði áherzlu á það og margundirstrikaði það, að raunverulega væri það svo, að hér hefði ekki verið fyrst og fremst um deilu um launakjör skipverjanna að ræða. Þetta verkfall, sem búið er að standa í fulla tvo mánuði, hefði ekki staðið vegna ágreinings um launakjör, en þó hefur verkfallið allan þennan tíma verið að forminu um launakjör. Hann taldi, að raunverulega hefði stöðvun togaranna verið af þeim ástæðum, að útgerðarmenn hefðu ekki fengið þær yfirlýsingar frá stjórnvöldum, sem þeir vildu fá eða teldu sér nauðsynlegar um tiltekinn fjárhagslegan stuðning við reksturinn. Ég hef auðvitað ekki aðstöðu til að fullyrða neitt um, hvernig þessu er í rauninni varið, en ekki neita ég því, að ég lít ekki á þetta mál svipað og hv. þm. gerir með þessum yfirlýsingum sínum. Það má þó vel vera, að togaraeigendur hafi ekki viljað við samningaborðið fallast á þau launakjör, sem hér er um að ræða hjá undirmönnum eða yfirmönnum. Um það get ég vitanlega ekki nákvæmlega sagt. En ég hef sagt það áður í umr. á Alþ., og það átti þá við deiluna um launakjör undirmanna, að mér var það í rauninni alveg óskiljanlegt, að það skyldu ekki geta tekizt samningar miklu fyrr en raun varð á um þær launakröfur, sem þar lágu fyrir. Það gat í rauninni ekki verið neitt eðlilegt. Hins vegar hefur komið hér skýrt fram af hálfu ríkisstj., bæði á Alþ. og eins í samtölum við útgerðarmenn, að ríkisstj. hefur verið á þeirri skoðun, að það bæri að leysa þessar kjaradeilur sem slíkar, það ætti að semja um kjör þeirra manna, sem sagt hafa upp samningum og lýst hafa yfir verkfalli, og það ætti að leysa þann þátt þessa máls alveg sjálfstætt og út af fyrir sig, síðan bæri vitanlega að taka á rekstrarvandamálum útgerðarinnar og gera það hreinlega upp, að hve miklu leyti ætti að ganga til móts við togaraútgerðina í landinu með fjárhagslegan stuðning.

Nú segir hv. 4. þm. Austf, alveg hreint út, að þessi stöðvun hafi beinlínis verið af þessum ástæðum og menn hafi ekki viljað semja, af því að þeir hafi ekki fengið sitt fram um fjárhagslegan stuðning. Þá ætla ég, að það geri það enn nauðsynlegra, þegar málin liggja svona fyrir í raun og veru að höggva á þennan hnút, sem enn er óleystur varðandi kjaramálahliðina, svo að hægt sé þá að taka á hinu vandamálinu á eðlilegan hátt. Ég tel í mesta máta óeðlilegt að blanda saman þessu tvennu. Það er skoðun mín, að skipverjar togaranna hafi ekki farið fram á meiri breytingar á sínum launakjörum en allajafna þekkist í sambandi við endurskoðun kjarasamninga, og það hefði því átt að geta tekizt samningar með eðlilegum hætti á milli útgerðarmanna og skipverja, án þess að Alþ. hefði þurft að skerast þar í leikinn, ef ekki hefði annað sérstakt komið til.

Ég ætla þá að víkja örfáum orðum að því stóra vandamáli, sem snýr að rekstrarvandamálum togaranna, sem í rauninni ætti ekki að blanda mikið inn í það mál, sem hér liggur fyrir, um að skera á þennan hnút varðandi kjarasamningana, því að það er í rauninni allt annað mál.

Það er rétt, sem hér kom fram, að togaraeigendur hafa talið, að það væri nauðsynlegt fyrir þá að fá ákveðna fjárhæð greidda nú þegar, áður en þessi deila væri leyst, vegna rekstrartapa á s. l. ári. Þeir hafa gert kröfu um tæpar 100 millj. kr. í þessu skyni, vegna rekstrarins á s. l. ári. Það liggur þó fyrir, að togaraútgerðin í landinu hafði fengið í sérstakan stuðning á s. l. ári, eins og hefur komið fram í þessum umr., 37.5 millj. kr. sem greiðslu úr aflatryggingasjóði, og hún hafði einnig fengið frá ríkissjóði 45 millj. kr., eða samanlagt 82.5 millj. kr. Hún og ég hef sagt hér áður, til viðbótar við þetta, fjárhæð, sem nemur um 14 millj. kr., en kom fram með þeim hætti, að afnumið var á ákveðnu tímabili útflutningsgjald af karfaafurðum, til þess að hægt væri að halda uppi ákveðnu fiskverði á karfa vegna togaraútgerðarinnar. Varð að afla þeim sjóði, sem missti af þessari fjárhæð, tekna með öðrum hætti í staðinn. Þetta var gert á sínum tíma eingöngu vegna rekstraraðstöðu togaranna. Ég tel því fyrir mitt leyti, að útgerðin hafi notið allverulegs stuðnings á s. l. ári. Þó er mér vel ljóst, að eflaust hefur verið um talsverðan hallarekstur að ræða á þessari útgerð á árinu umfram þetta. En þannig voru málin líka í miklu fleiri tilfellum. Því fer vitanlega víðs fjarri, að önnur útgerð í landinu geti ekki komið með hliðstæðan útreikning og togaraútgerðin og bent á, að þar hafi verið um hallarekstur að ræða, enda hefur það verið gert af þessum aðilum, án þess að þess væri krafizt, að ríkið greiddi allan mismuninn.

Það hefur af hálfu ríkisstj. ekki verið tekin nein endanleg ákvörðun um það, að ekki kæmi til greina að greiða neinar bætur upp í þennan hallarekstur á s. l. ári. Hins vegar er rétt, að það sjónarmið hefur verið sett fram, að eðlilegt væri að láta það liggja, sem orðið er í þessum efnum, og snúa sér að því að athuga um rekstrargrundvöll á yfirstandandi ári. Það hefur þó komið fram af hálfu ríkisins, að ríkið vildi veita aðstoð til þess, að hægt væri að semja um allverulegar skuldir, sem safnast hafa hjá útgerðinni að undanförnu, að semja um þær með milligöngu ríkisstj., og var þar nefnd alveg sérstök skuldaupphæð upp á rúmlega 30 millj. kr. Það verður auðvitað einnig að hafa það í huga um nokkuð af þessu tapi, sem hér er um að ræða, að þar er um tap í sambandi við afskriftir að ræða. Einnig er það, að í þessum kröfum útgerðarmanna kemur nú í fyrsta skipti fram í sambandi við þessi deilumál krafa um það, að greiddar verði 20 millj. kr. vegna hallarekstrar skuttogaranna, sem hófu rekstur á s. l. ári. En sá stuðningur, sem hingað til hefur verið veittur togaraútgerðinni, var veittur til gömlu skipanna, en ekki til nýju skuttogaranna. Og það er auðvitað augljóst mál, að það er ekki eðlilegt að fara að ákveða sérstakan rekstrarstuðning við skip, sem eru í reynslurekstri, rétt í byrjun, enda er ákaflega hætt við því, að þá kæmu ýmsir aðrir togarar á eftir, þótt þeir séu minni, sem eru í fullum rekstri og hafa ekki gert neinar slíkar kröfur til þessa. Af því hafði það sjónarmið verið sett fram af ríkisstj. í byrjunarviðræðum um þessi mál, að það væri sjálfsagt að taka rekstrarvandamál skuttogaranna fyrir eftir nokkurn reynslutíma, t. d. eftir 5–6 mánuði, og sjá þá, hvernig reksturinn hefði gengið, og ákveða þá, um hvers konar stuðning hér ætti að vera að ræða.

Ég tel fyrir mitt leyti, að sú n., sem skipuð hefur verið af hálfu ríkisstj., sé í samningaviðræðum við fulltrúa útgerðarmanna um þessi atriði öll, einnig um það, um hve mikinn stuðning gæti orðið að ræða fyrir þessa tegund af skipum, ef það sýndi sig við reynslu, að það þyrfti að koma hér til ákveðinn stuðningur. Af hálfu ríkisstj. hefur verið tekið fram, að gengið væri út frá því, að gömlu skipin nytu á yfirstandandi ári svipaðs fjárhagsstuðnings og þau nutu á s. l. ári, þá miðað við sams konar aflamagn. Ef aflinn breyttist, mundu auðvitað viðhorfin í þessu breytast líka. Í þessum efnum hafa útgerðarmenn mjög viljað leggja til grundvallar aflann á s. l. ári, sem var mjög lélegur hjá þessari útgerð. Það kann vel að vera, að aflinn reynist það áfram, og þá verður vitanlega að taka fullt tillit til þess, því að það verður, eins og fram hefur komið af hálfu ríkisstj., að gera ráðstafanir til þess, að þessi útgerð verði rekin í landinu. En ég vil líka benda á það, að ef aflamagn togaranna væri tekið og miðað við meðaltal síðustu 5 ára, þá sýna þeir útreikningar, sem fyrir liggja frá hagrannsóknadeildinni, að um þó nokkurn hagnað væri að ræða umfram allar afskriftir hjá útgerðinni. Það er því alveg augljóst mál, að þessi vandi fer auðvitað eftir því, hvert aflamagnið verður.

Ég skal ekki fara öllu lengra út í þessar umr. hér. Ég tel varla ástæðu til þess eða það réttmætt. Ég vil aðeins undirstrika, að það á að vera alveg skýrt, að ríkisstj. telur, að n. starfi nú að athugun á þessum málum, og biður eftir till. hennar um það, hvaða stuðning eigi að veita togaraútgerðinni, hvað þurfi fyrir hana að gera. Hún hefur því ekki neitað neinu endanlega í þessum efnum. Það verða gerðar ráðstafanir til þess, að togararnir geti gengið, á því leikur enginn vafi. Hins vegar hefur ríkisstj. ekki verið reiðubúin til þess að segja nú á þessari stundu, að hún fallist á kröfur togaraútgerðarinnar, sem eru um það, að togaraútgerðinni verði nú greiddar 275 millj. kr. um 100 millj. kr. vegna hallans á s. l. ári umfram það, sem þegar hefur verið greitt, og yfir 170 millj. kr. vegna áætlaðs halla á árinu 1973, — um þetta verði gefin föst loforð.

Ég var fyrr í þessum umr. spurður sérstaklega um eitt atriði af hv. 10. þm. Reykv. Pétri Sigurðssyni. Hann spurði um það sérstaklega, hvað niðurlagið í þeirri yfirlýsingu, sem birt er hér sem fskj. IV og við undirritum, ég og hæstv. fjmrh., — hvað niðurlagið í þessari yfirlýsingu þýði í raun og veru. En þar segir: „Þetta verði fyrir fram metið fyrir hvert skip á sanngjarnan hátt.“ Þessi aths. á sem sagt við það, sem ég vék hér að áður, að ríkisstj. heitir því einnig að greiða þann aukna launakostnað. sem af því hlýzt, að það þarf að grípa til aukaaflaprósentu vegna fækkunar manna á skipi. Það getur auðvitað enginn sagt um það fyrirfram, hvað þetta kann að verða oft í reyndinni í rekstrinum, og það verður því að gera sanngjarna áætlun um þetta, eins og t. d. hagrannsóknadeildin hefur þegar sett upp í sínu dæmi. Það verður að áætla það fyrirfram, í hve mörgum tilfellum sé eðlilegt, að þetta geti komið til á rekstrarárinu. Og það er ætlazt til þess, að þetta sé metið á sanngjarnan hátt fyrir fram.

Ég sé ekki ástæðu til þess við þessar umr., að fara mikið út í ræðu hv. 7. þm. Reykv., Gylfa Þ. Gíslasonar. Ræða hans var að sáralitlu leyti um það mál, sem hér liggur fyrir. Hann hefur gjarnan þann hátt á að þylja hér upp aftur og fram ýmislegt, sem gerzt hefur í pólitíkinni áður, sérstaklega á þeim tíma, þegar hann þykist nokkurn veginn viss um, að menn muni ekki gefa sér tíma til þess að svara honum, eins og þegar hann er að rifja það upp, að eitt af ódæðum okkar hafi verið að leggja til í sambandi við fjáröflun fyrir viðlagasjóð að fresta tiltekinni kauphækkun í 7 mánuði, margendurtók, hvað þetta væri óskaplegt. En auðvitað var hann ekki að geta þess, að hann hafði sjálfur fyrir hönd Alþfl. tilkynnt ríkisstj., að hann væri þessu atriði algerlega samþykkur og Alþfl. ætlaði að samþykkja þennan lið í till., að fresta kauphækkuninni í 7 mánuði, en kom svo á handahlaupum eftir einn dag og sagði, að þeir hefðu frétt um, að aðrir ætluðu að verða á móti þessu og nú ætluðu þeir að snúast í málinu og verða á móti því líka. Ef ég hefði einhvern tíma til að svara hv. þm. og vera að blanda því hér inn í mál eins og þetta, þá hefði ég að sumu leyti gaman af því. En hér er hvorki staður né stund til þess að ræða þennan útúrdúraþátt þessa hv, þm.

Aðalatriðið er auðvitað að reyna að fá botn í þá deilu, sem hér liggur fyrir, reyna að losa skipin. Spurningin er sú, hvort hv. alþm. vilja staðfesta það, sem hér liggur fyrir, að þessar launadeilur verði leystar á þann hátt, sem hér er gerð till. um og hér hefur verið gerð full grein fyrir, og að þannig geti þá skapazt grundvöllur fyrir því að taka á hinum hluta vandamálsins, sem snýr að rekstrarvandamálum togaranna. En ég sé ekki, að togaraeigendur hafi nokkra ástæðu til þess að neita því að gera út skipin samkv. kjarasamningum á þessum grundvelli og halda áfram að ræða við ríkisstj. um eðlilegan stuðning eða nauðsynlegan stuðning við skipin, þegar það liggur fyrir af hálfu ríkisstj., að hún gerir ráð fyrir því, að það verði að gera tilteknar ráðstafanir til að tryggja það, að skipin geti verið í rekstri.