14.12.1972
Sameinað þing: 30. fundur, 93. löggjafarþing.
Sjá dálk 1254 í B-deild Alþingistíðinda. (904)

1. mál, fjárlög 1973

Jón G. Sólnes:

Herra forseti. Ég get ekki tekið undir heillaóskir samflokksmanns míns, hv. 5. þm. Norðurl. v., þar sem hann var í ræðu sinni áðan að óska hæstv. fjmrh. til hamingju með þau spor, sem hann stæði í, þann árangur, sem náðst hefði í málefnum þjóðarinnar, og það stig, sem frv. það, sem hér er til umr., er á. Af hinni stuttu viðkynningu, sem ég hef af hæstv. ráðh., kemur hann mér fyrir sjónir sem valinkunnur sæmdarmaður, sem ég hygg, að muni hafa miklar áhyggjur af því, hvernig málum er nú komið. Ég vildi þá frekar nota þetta tækifæri til að votta honum samúð mína með þá erfiðleika, sem hann stendur í nú. Það er sannarlega ekki gott að standa í þeim sporum að vera ábyrgðarmaður að fjárlagafrv., sem ber með sér, að útgjöldin hafi tvöfaldazt eða því sem næst á tveimur árum og að við 2. umr. vanti hundruð millj. kr., ef ekki milljarða kr., til að ná endum saman, hafa engin ráð og vita ekkert, hvað er framundan og hvernig þessi málefni á að leysa. Svona standa þessi mál hjá flokkunum, sem töldu sig öllum öðrum fremur undir það búna og höfðu það að aðalleiðarljósi sínu að bæta stjórnarfarið í landinu.

Ég verð að segja það, að þegar ég hlýddi á ræðu hæstv. fjmrh., fannst mér ég einhvern veginn ekki geta tekið mikið undir það, þegar hann var að afsaka sig eða telja sér til málsbóta þau tilvik, sem voru gerð í fjárl. á tímum viðreisnarinnar, sem hann átaldi svo mjög. Mér fannst málflutningur hans á þeim tíma þess efnis, að hann gæfi fyllilega til kynna, að slíkar leiðir mundi hann ekki velja, þegar að því kæmi, að hann þyrfti að standa fyrir slíku máli. Hafandi til stuðnings hið mikla kerfi, sem núv. stj. stofnaði til. Framkvæmdastofnunina, sem átti að hjálpa og undirbúa allt svo haglega, þá hefðu venjulegir menn búizt við, að staðan væri mun betri og öll framkvæmd mála réttari en raun er á. Satt betzt að segja fannst mér einhvern veginn undir ræðu hæstv. fjmrh., að ofarlega í huga mínum væri stef, gamla viðlagið úr sálmi hans Hallgríms blessaða: „Það, sem helzt hann varast vann, varð þó að koma yfir hann.“

Ég hef ekki í þeim fáu orðum, sem ég segi hér, aðstöðu til þess að fara út í einstaka liði þess fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir hendi. En það, sem mig langaði til að staldra örlítið við, eru þær upplýsingar, sem hér hafa komið fram í umr. um aukningu starfsmannakerfisins. Það hefur komið fram, að opinber starfsmannafjöldi hefur á rúmu ári aukizt um tæp 600 manns. Stöðu minni er þannig háttað, þar sem ég er forstöðumaður peningastofnunar úti á landi, að ég þarf að hafa mikil samskipti við stofnanir hér í Reykjavík. Ég verð að segja það eins og er, og ég efast ekki um, að ég tala fyrir munn ótalmargra annarra, að vöxtur miðstjórnarkerfisins, sérstaklega hér í Reykjavík, er að verða eins og eitthvert frumskógamyrkviði, sem alltaf verður erfiðara og erfiðara með hverju árinu að komast í gegnum. Erindi manna hér í Reykjavík taka alltaf lengri og lengri tíma, og það er alltaf að verða einhvern veginn erfiðara og erfiðara að koma málunum í gegn. Eyðublöðunum, valdi númeranna, fer alltaf fjölgandi og kannske er þó eitt áhald, sem er að verða valdamest í öllu kerfinu, það er vald stimpilsins. Ég hef komizt í þá aðstöðu, að það munaði minnstu, að gæti ekki fengið nauðsynlega afgreiðslu mála minna, fyrr en ég gat komið því á hreint, að Jón G. Sólnes væri sama og 5188–3012. Þá fyrst var kerfinu fullnægt. Það erfiðasta fyrir okkur úti á landsbyggðinni er ekki að ná ákvörðunarvaldinu frá þeim, sem ákvörðunarvaldið hefur, þeim æðsta. Það eru milliliðirnir, hringrásin, að komast í gegnum allt kerfið, þangað til málefnið getur fengið afgreiðslu. Það er eins og borðin séu óteljandi í kerfi hins opinbera, sem erindið þarf einhverra hluta vegna að stöðvast á, ekki beinlínis af því að það hafi nein áhrif á framkvæmd málsins, heldur er þarna einhver persóna, stimpilhaldari eða eyðublaðabirgðavörður, sem þarf nauðsynlega að fá þetta erindi inn á borðið sitt, og ef það fer ekki inn á það borð, þá nær erindið ekki fram að ganga.

Það er ekki ætlun mín að fara að kenna núv. hæstv. ríkisstj. um allt það, sem miður hefur farið og miður fer í þessu mikla myrkviði, en að ég geri þetta að umtalsefni, af því að það er sannarlega tími kominn fyrir hæstv. ríkisstj. og hv. ráðamenn þjóðarinnar að taka þessi mál til gagngerðar athugunar og endurskoðunar og varanlegra endurbóta, því að núverandi ástand er hreint og beint ógnvekjandi.

Mig langar til þess, hv. alþm., að gefa ykkur smálýsingu á því, hvernig eitt málefni þróast og við hvaða erfiðleika maður á stundum að etja. Athafnasamur, duglegur útvegsbóndi, eða útvegsmenn, kannske einn, tveir eða fleiri, sem hafa allar aðstæður til að fá sér fiskibát, hafa ákveðið að láta byggja sér lítinn, þægilegan bát, sem ætlað er það hlutskipti að afla tekna og framleiða í þjóðarbúið, öllum til heilla. Hvernig er svo gangur þessa máls, þannig að þessar starfsfúsu hendur megi fara að inna þetta ágæta hlutverk af hendi. Jú, fyrst er að fylla út eyðublað, senda inn umsókn til opinbers sjóðs hér í Reykjavík. Og hverjir eru aðstandendur að þessum sjóði? Á þessu fyrsta stigi þurfa að fjalla um þessa umsókn til þess að smíða 12 tonna dekkbát fulltrúi æðsta peningavaldsins í landinu, Seðlabankans, fulltrúi beggja stærstu viðskiptabankanna, Landsbankans og Útvegsbankans. Ég held, að megi fara með logandi ljósi í fundargerðarbækur fiskveiðasjóðs til þess að finna slíka umsókn, sem fengið hefur fullnaðarafgreiðslu á fyrsta fundi, sem hún hefur verið tekin fyrir á. Það hefur alltaf vantað eitthvað hjá þessum ágætu mönnum. Alltaf hefur vantað eitthvað til að fullnægja þessu óþrjótandi kerfi, sem alltaf heimtar meiri eyðublöð, meira af númerum og stimplum. En það er í þjóðarmeðvitund Íslendinga að gefast ekki upp, og einhvern veginn tekst með þessari rótgrónu þrautseigju, sem okkur er einhvern veginn í blóð borin Íslendingum, að komast eftir þrotlausa baráttu gegnum þennan frumskóg og leyfið fæst. Maðurinn má fara að gera samning við skipasmíðastöð. Það má fara að byggja þennan bát. Ekki er allt búið með þessu. Skipasmíðastöðin fer að byggja, hefur marga menn í þjónustu sinni, þarf að greiða mönnum vikulega kaup, kaupa efni og þarf ýmislega fyrirgreiðslu að fá. Þá er búið að koma málum þannig fyrir, að þessi sama skipasmíðastöð á að fá fyrirgreiðslu úr fiskveiðasjóði, eftir því sem gengur á verkið. Maður skyldi nú halda, að í jafnþróuðu þjóðfélagi og okkar geti þessi meðferð gengið greiðlega. Nei, það er nú öðru nær. Það er þó þannig komið, að það á að virða, á hvaða stigi smíðin er í það og það skiptið, til þess að bægt sé að fá nauðsynlega fyrirgreiðslu hjá sjóðnum. Nú, er það svo mikið? mundi e.t.v. einhver spyrja. Nei, maður skyldi halda, að það væri ekki svo mjög mikið. En það er miklu meira en það. Í sambandi við allar þessar skipasmiðastöðvar og bátasmíðastöðvar, sem eru hér á landi, er aðeins einn maður, sem á að framkvæma þessa skoðun, þannig að stimpilverkið, eyðublaðaverkið og númeraverkið taki töluna gilda. Mörgum sinnum hefur komið fyrir, að þessi ágæta persóna hefur kannske verið að athuga um skipakaup suður í Frakklandi, Vestur-Þýzkalandi, í Noregi og jafnvel austur í Japan. Á sama tíma bíða vinnandi stéttir, tugir og hundruð manna þurfa að fá útborgað kaupið sitt og bíða eftir því, að þessi fyrirgreiðsla fáist. Það, sem veldur því, að þessi mál hafa ekki stöðvazt algerlega, er það, að menn hafa stolizt til þess að gera hluti, sem yfirboðarar þeirra hafa oft og mörgum sinnum harðbannað að gera. Það er þetta kerfi, sem þarf að höggva vel í.

Hæstv. fjmrh. minntist á í ræðu sinni, að nú væri búið að endurvekja bremsunefnd, sem ætti að athuga alla frekari starfsmannafjölgun og þá um leið kerfisaukningu í þessu þjóðfélagi. Ég vil í lítillæti mínu leyfa mér að benda á, að það er góðra gjalda vert að endurvekja bremsunefnd. En ágætu þm., það þarf miklu meira. Fullkomna niðurskurðarnefnd þarf til þess, að þetta komi að góðum notum. Það þarf í mörgum tilfellum að afnema og fækka öllu þessu opinbera starfsliði, sem fjallar um mörg málefni og ekkert annað hlutverk hefur í þjóðfélaginu en að handfjalla stimpla, eyðublöð og athuga númer. Við erum ekki það stórt þjóðfélag, að við höfum ráð á að hafa þúsundir manna til slíkra starfa. Við erum 200 þús. hræður. Við höfum ekki efni á því að eyða tugum og kannske hundruðum millj. til að viðhalda slíku starfsliði, — starfsliði, sem er kannske orðið fjölmennara en fólkið, sem vinnur að aðalframleiðsluatvinnuvegum þjóðarinnar.

Ég vil leyfa mér að vonast til þess, að hæstv. fjmrh. taki þessi orð til vinsamlegrar athugunar. Ég veit, að við höfum öll miklar og þungar áhyggjur af því, hvernig fjármálum þjóðarinnar er komið og hvernig öllum málum er háttað hjá okkur í dag. Atvikin hafa hagað því þannig, að ég hef um aldurfjórðungsskeið átt setu í bæjarstjórn Akureyrar, þar sem enginn meiri hluti er fyrir hendi. Þar hef ég haft náið samstarf við vini mína, framsóknarmenn, eignazt þar ágæta og góða vini og haft við þá happadrjúgt og gott samstarf. Þeir sögðu mér, að það væri ákaflega erfitt fyrir jafnstóran og áhugasaman flokk og Framsfl. er að þurfa að bíta í það súra epli að vera 12 ár utan ríkisstj. Ég segi fyrir mitt leyti, að það getur vel verið, að það hafi verið rangt að taka það ekki til nánari athugunar að hleypa þeim inn í stjórnarsamstarfið fyrr, því að þar er margt ágætra manna, sem margs góðs eru maklegir. En ég vil segja ágætum vinum mínum, framsóknarmönnum, það, að ég held, að þeir hafi metið stöðuna rangt, þegar þeir eftir síðustu kosningar héldu, að þeir gætu með samstarfi við kommúnista læknað þau þjóðarmein, sem þurfa lækningar við hjá okkur. Það var viða reynt meðal lýðræðisþjóða, sérstaklega eftir síðari heimsstyrjöld, en það gafst alls staðar illa. Það var reynt hér í þessu landi af kannske beztu tamningamönnum stjórnmálamannanna, og allir vita, hvernig fór, svo að vissulega hræða sporin. Ég held, að það sé einmitt af því, að þeir mátu ekki stöðuna rétt og vildu borga það of dýru verði að komast í stjórnarstólana, þessir ágætu framsóknarmenn, að nú er svo komið fyrir okkur sem raun er á. Ég held, að mér sé óhætt að fullyrða, að ég tala fyrir munn margra ágætra vina minna, framsóknarmanna á Akureyri, og ég vil biðja hæstv. fjmrh. að minnast þess, að orðið kostnaðarverðbólga er þaðan komið. Ég segi að lokum sem 5188–3012, að því fyrr sem framsóknarmenn gera sér ljósa þá staðreynd, að heill og hamingju þessarar þjóðar er bezt borgið með því, að þessu samstarfi verði sem fyrst slitið, því betra.