18.02.1974
Neðri deild: 63. fundur, 94. löggjafarþing.
Sjá dálk 2221 í B-deild Alþingistíðinda. (1997)

Umræður utan dagskrár

Ragnhildur Helgadóttir:

Herra forseti. Í hádegisfréttum Ríkisútvarpsins í gær var frá því skýrt, að nokkrir Íslendinga væru meðal þeirra, sem væru á mælendaskrá á fundi Norðurlandaráðs í Stokkhólmi. Var sérstaklega tekið fram, að á mælendaskránni væri meðal annarra hæstv. ráðh. Magnús Kjartansson og mundi hann m.a. fjalla um varnarmál. Þetta þótti ýmsum hér uppi á Íslandi nokkrum tíðindum sæta, því að Íslendingar a.m.k. hafa ekki fengið um það að vita, að ríkisstj. hafi komið sér saman um stefnu í varnarmálunum, hvað þá að þau yrðu tekin til umr, á fundi erlendis. Það var því með nokkurri eftirvæntingu, sem margir biðu þess að heyra sagt frá þessum fundi í Norðurlandaráði í gær, og svo fór, að þessi fundur þótti tíðindum sæta. Í fréttum Ríkisútvarpsins í gærkvöldi var komist svo að orði, með leyfi hæstv. forseta:

„Fundarhöld á þingi Norðurlandaráðs í Stokkhólmi í dag fóru fram á þann hátt, að dæmi munu ekki til áður. Magnús Kjartansson iðnrh, ásakaði stjórnir Norðurlandanna fyrir að hafa ekki stutt Íslendinga í landhelgisdeilunni, en undanskildi þó finnsku stjórnina.“

Í fréttaauka sjónvarpsins í gærkvöldi, þegar Ólafur Ragnarsson fréttamaður talaði frá Stokkhólmi, var m.a. sagt svo, með leyfi hæstv. forseta:

„Það verður ekki annað sagt en að flest mál hafi fallið í skuggann á varnarmálum Íslands hér á þingi Norðurlandaráðs, því að varnarmálin hafa gengið eins og rauður þráður í gegnum umr., jafnvel þótt utanríkis- og varnarmál teljist utan viðfangsefna Norðurlandaráðs. Það var engu líkara en Magnús Kjartansson ráðh. hefði varpað sprengju í friðsælan reit, er hann tók varnarmálin til umr. í dag, því að fram að því höfðu menn yfirleitt rætt ýmsa þætti norræns samstarfs í mesta bróðerni hér á þingi Norðurlandaráðs. En yfirlýsingar Magnúsar leiddu til deilna íslensku þingfulltrúanna sín á milli og einnig svara og aths. fulltrúa hinna Norðurlandanna.“

Það er eðlilegt, að menn velti því fyrir sér, hvað það var, sem olli svo miklum umr. og deilum á þessum umrædda fundi. Í ræðu sinni réðst Magnús Kjartansson sérstaklega hart að frændum okkar Norðmönnum og taldi, að þeir hefðu gerst sekir um beina íhlutun um íslensk innanríkismál, er ríkisstj. Lars Korvalds sendi orðsendingu eða lagði fram orðsendingu hér á NATO-fundi í fyrra, þar sem skýrð voru viðhorf Norðmanna til öryggismála. Fyrir þetta og ýmislegt annað réðst ráðh. mjög hart að Norðmönnum. Í annan stað vó hann mjög hart að frændþjóðum okkar, vegna þess að hann taldi, að þær hefðu auk þess að hans dómi að svíkja okkur í varnarmálunum einnig svikið okkur í landhelgismálinu, að undanskildum þó Finnum, sem veitt hefðu okkur eindregin stuðning. Um það vil ég segja hér, að vissulega var stuðningur Finna lofsverður. En óneitanlega hnykkti mörgum við að heyra þessi ummæli íslensks ráðh. á fundi Norðurlandaþjóðanna um viðhorf annarra Norðurlandaþjóða til landhelgismálsins. Sérstaklega voru þó ummælin mjög óviðeigandi gagnvart Norðmönnum. Á það má minna, að vel má vera, að það, sem verulega munaði um s.l. sumar, hafi einmitt verið breytt afstaða Norðmanna, því að þeir sem forustuþjóð í fiskveiðum lögðu áherslu á stuðning við 200 mílurnar. Enn fremur veitti Danmörk okkur stuðning á vissan hátt með því að leggja áherslu á sérstakan rétt strandríkja, sem hefðu sérstöðu vegna sinnar landfræðilegu stöðu. Þannig virðist manni hér heima þarna vera um ákaflega ómaklegar ásakanir að ræða, sem fyllsta ástæða hefði verið til fyrir íslenska fulltrúa að svara, ekki síst þegar minnst er drengilegs stuðnings annarra Norðurlandaþjóða í ýmsum vandamálum Íslendinga, sem upp hafa komið, t.d. í sambandi við eldgosið í Vestmannaeyjum á síðasta ári og í ótalmörgum fleiri atriðum, sem óþarft er upp að telja. Ég hygg, að það sé dómur flestra Íslendinga, að góð samvinna Norðurlandaþjóðanna sé einn af hornsteinum íslenskrar utanríkisstefnu, hafi verið frá upphafi Íslandsbyggðar og eigi að vera áfram. Þeim mun alvarlegra er það, ef ekki hefur komið rækilegt andsvar af hálfu Íslendinga á þessum umrædda fundi.

Ég hef gert tilraunir til þess í morgun að afla mér eintaks af þeim ræðum, sem haldnar vorn á þessum fundi í gær. Ég hélt satt að segja, að það hlyti að vera einfalt mál að ganga að þessum ræðum í utanrrn., þar sem fjallað var um einhver viðkvæmustu utanríkismál Íslendinga í þessum ræðum. Það hefði e.t.v. verið ástæða til, að rn. okkar hefði útvegað eintak af ræðum þeim, sem þarna voru haldnar, og hefur kannske stundum verið talin ástæða til að leggja í einhvern símakostnað af minna tilefni. Sérstaklega er það aðfinnsluvert, að hæstv. utanrrh, hefur ekki séð ástæðu til að láta vera til eintak af ræðum í rn. til stuðnings og athugunar einmitt nú þessa dagana, þegar utanrrh. Noregs er hér í opinberri heimsókn til viðræðna við hæstv. utanrrh. Þetta verður að teljast sérstakt umhugsunarefni út af fyrir sig, hvort þarna er ekki um einstakt sleifarlag að ræða.

Í fréttum Ríkisútvarpsins í gær var frá því sagt, að Gylfi Þ. Gíslason hefði verið meðal þeirra, sem kvöddu sér hljóðs utan dagskrár. Þegar norrænir ráðh, höfðu svarað mjög hart ræðu Magnúsar Kjartanssonar og Trygve Bratteli borið af sér alvarlegar sakir í þeirri ræðu, tók Gylfi Þ. Gíslason til máls og lagði áherslu á, að ræða Magnúsar Kjartanssonar hefði ekki túlkað skoðanir íslensku þjóðarinnar, ekki stefnu Alþingis og ekki íslensku ríkisstj., þetta væru eingöngu skoðanir flokks Magnúsar, sam í ræðunni hefðu komið fram. Gylfi Þ. Gíslason kvað íslensku ríkisstj, ekki enn hafa komið sér saman um afstöðu sína í viðræðunum, sem fram færu við Bandaríkjamenn um framtíð varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli. Og enn fremur sagði í fréttunum, með leyfi hæstv. forseta:

„Stjórnarandstaðan telur þörf endurskoðunar varnarsamningsins, en ekki uppsagnar, og hann sagðist ekki geta fullyrt, að meiri hluti flokks forsrh. væri sama sinnis.“

Þetta voru orð úr fréttaauka, sem Ólafur Ragnarsson flutti í Ríkisútvarpinu í gær. Síðan talaði hæstv. forsrh. Ef ég má lesa orðrétt það, sem sagði í þessum fréttaauka, hljóðar það svo:

„Ólafur Jóhannesson forsrh. tók til máls í umr. og sagðist telja, að utanríkis- og varnarmál væru utan við starfssvið Norðurlandaráðs. Hann sagðist vilja frábiðja sig því, að menn færu hér að ræða íslensk innanríkismál og sömuleiðis afstöðu Íslendinga til endurskoðunar eða uppsagnar varnarsamningsins. Forsrh. sagðist verða að bera til baka það, sem Gylfi Þ. Gíslason hefði sagt um Framsfl. og afstöðu hans til varnarmálanna. Varðandi bréf Norðmanna til íslensku ríkisstj., sem borið hefði á góma í umr., kvaðst Ólafur Jóhannesson vilja segja, að hann hefði ekki litið á það sem nokkra íhlutun um íslensk málefni og það muni að sjálfsögðu ekki hafa nein úrslitaáhrif á ákvörðun íslensku ríkisstj. í varnarmálunum.“

Þetta var eina atriðið, sem kom fram í fréttu:m, að forsrh. Íslands hefði andmælt af því, sem kom fram í ræðu Magnúsar Kjartanssonar. Forsrh. sagði að vísu, að utanríkis- og varnarmál væru utan við starfssvið Norðurlandaráðs. Ég veit ekki, við hvaða reglur hæstv. forsrh. hefur stuðst, þegar hann mælti þetta, en í 1. gr. Helsingfors-sáttmálans, sem fjallar um starf Norðurlandaráðs, segir svo, með leyfi hæstv. forseta:

„Samningsaðilar skulu kappkosta að varðveita og efla enn betur samstarfið milli landanna í réttar-, menningar-, félags- og efnahagsmálum, svo og um samgöngur.“

Í 41, gr. þessa sama sáttmála segir svo: „Auk þeirra málaflokka, sem sérstaklega er um samið, skal ráðið, þegar tími vinnst til, fá tækifæri til að tjá sig um mikilsverð efni norrænnar samvinnu:“

Nú getur hver og einn spurt sjálfan sig, hvort varnarmál Íslendinga heyra ekki með nokkrum hætti þarna til í almennum umr. Hvað er við það að athuga, þótt öryggismál eins af Norðurlöndunum komi til umr. í almennum umr. á dagskrá Norðurlandaráðs? Það, sem forsrh. íslenski hafði um þetta að segja, var einfaldlega þetta: Hér á ekki að ræða varnarmál Íslendinga. — Þetta segir enga sögu um það, hvort þau ummæli, sem hæstv, ráðh: Magnús Kjartansson viðhafði í sinni ræðu, hafa verið sögð með samþykki íslensku ríkisstj. Ef þau hafa ekki verið sögð með samþykki íslensku ríkisstj., er æskilegt að fá að vita, hvort þau hafa verið í frammi höfð með vitund íslensku ríkisstj., og hafi svo verið, hvort ríkisstj. telji það viðeigandi, að einn af ráðh. hennar hafi þau ummæli í frammi á fundi Norðurlandaráðs, sem raun var á í gær.

Þessum spurningum vil ég leyfa mér að beina til annars hvors þeirra ráðh., sem hér eru staddir. Ég gerði ráðstafanir til þess, að hæstv. utanrrh. fengi að vita af því, að það væri ætlunin að gera aths. í tilefni af þessum atburði utan dagskrár. Ef litið er yfir dagskrá hinnar opinberu heimsóknar Frydenlunds, utanrrh. Noregs, sést, að hæstv. utanrrh. er að vísu bundinn yfir borðhaldi með þessum hæstv. ráðh. í hádeginu, og því borðhaldi mun eftir þessari dagskrá verða lokið kl. 14.30 Síðan ætlaði hinn norski ráðh. að skoða ýmis söfn í Reykjavík, og hefði ég þá ekki talið úr vegi, að hæstv. utanrrh. sæi sér fært að skreppa hingað á fund í Alþ., meðan hinn norski starfsbróðir hans skoðaði söfnin. En þetta taldi hæstv. utanrrh. ástæðulaust. Ég verð að segja, að ef menn hver af öðrum sjá ástæðu til þess á fundi í Norðurlandaráði að spyrja um þessi atriði utan dagskrár, eru það þá ekki mjög hógværleg tilmæli, að Alþingi Íslendinga sjálfu sé gerð grein fyrir því, hvernig afstaða ríkisstj. er til þessara ummæla og hvað hún yfirleitt hugsar sér að gera, ef hún er þeim ekki sammála.

Að einu atriði þessu skyldu vil ég víkja um leið, og það varðar frétt um heimsókn norska utanrrh. Frá henni var mjög skilmerkilega sagt í fréttum sjónvarpsins í gærkvöld, og síðan sagði svo, með leyfi hæstv. forseta:

„Fréttastofa sjónvarpsins hafði samband við Einar Ágústsson utanrrh. og spurði hann álits á ummælum Magnúsar Kjartanssonar iðnrh. á þingi Norðurlandaráðs í dag. Ráðh. kvaðst ekkert geta sagt á þessu stigi.“

Þetta svar kannast hv. þm. e.t.v. við, en svo að tilvitnuninni sé haldið áfram:

„Ráðh. sagðist ekkert geta sagt á þessu stigi, en vísaði í ummæli Ólafs Jóhannessonar forsrh. á þinginu. Einar bætti við, að hann teldi Norðurlandaráð engan vettvang til þess að ræða varnarmálin.“

Þá var ráðh. spurður um, hvaða mál hann mundi ræða við Knud Frydenlund, utanrrh. Noregs, í morgun. Ráðh. sagði, að ýmis mál væru á dagskrá, en ekkert yrði rætt um herstöðva málið. Síðan var lesin frétt frá norsku frétta stofunni NTB. Í þeirri frétt sagði frá hinni opinberu heimsókn norska utanrrh. til Íslands, og þar var sérstaklega tekið fram, að meðal þeirra mála, sem ráðh. mundu ræða sín í milli, væru öryggismál ríkjanna. Þetta atriði varpar mjög skýru ljósi á það, hvílík upplausn virðist ríkja innan ríkisstj. í þessum viðkvæmu málum, nema á þessu sé einhverja aðra skýringu að finna, sem hæstv. ráðh., sem hér eru staddir, er kunnugt um, og verður að ætla, að þeir hljóti að kunna þá skýringu, sé allt með felldu í þessum málum.