02.04.1974
Neðri deild: 98. fundur, 94. löggjafarþing.
Sjá dálk 3406 í B-deild Alþingistíðinda. (3051)

9. mál, grunnskóli

Frsm. (Hannibal Valdmarsson):

Herra forseti. Það er ekki ætlun mín að lengja mjög þessar umr., þó að ég telji rétt að segja hér í lokin nokkur orð um nokkur þeirra atriða, sem fram hafa komið í umr.

Hv. 5. þm. Norðurl. v., Pálmi Jónsson, ræddi áðan um frv. eins og það nú blasir við og brtt., sem fram eru komnar við það. Hann játaði, að n. hefði gert heiðarlegar tilraunir til þess að bæta þetta frv., og taldi, að hún hefði náð nokkrum árangri í því, en samt væri frv. svo meingallað enn, að hann gæti ekki greitt því atkv. Hann sagði, að megingallinn á frv. væri enn þá lenging skólaskyldunnar. Hvenær byrjar háskinn af skólaskyldu? Höfum við kannske verið á villigötum, þegar við 1907 ákváðum fjögurra ára skólaskyldu? Þangað til hafði engin skólaskylda verið hér í landi. Það þótti merkilegt laganýmæli þá. Eða þegar við stigum það stóra spor að tvöfalda skólaskylduna og færa hana upp í 8 ár, sem við höfum búið við alllengi? Ég hef ekki heyrt talað um það misstig, sem aldrei hefði, átt að stiga. En svo allt í einu, þegar á að bæta við einu skólaskylduári, þá er skollinn laus, þá er verið að stefna til ófarnaðar. Eru þeir menn, sem telja mikinn háska stafa af því að breyta skólaskyldunni úr 8 árum í 9 ár, þá ekki andvígir skólaskyldu yfirleitt og, vilja bara hafa fræðsluskyldu, gefa ungmennum og börnum kost á að læra, en skylda þau ekki til þess? Mér er nær að halda það.

Nei, ég held, að enginn háski stafi af því, þó að skólaskyldan færist hér, eins og hjá okkar nágrannalöndum úr 8 árum í 9 ár, og að þessi breyting sé kannske nauðsynleg í sambandi við það, að við höfum gert árlega kennslutímann knappari en gert var ráð fyrir í frv. og drögum úr starfsskyldu nemendanna á viku hverri líka. Ég held, að það verði einmitt þörf fyrir 9. árið með tilliti til þess, að við viljum þarna tryggja mannlegri meðferð á unglingum og börnum en gert var ráð fyrir í frv., sem gekk frá því þannig, að bæði árlegi skólatíminn og kennsluþunginn á viku hverri væri það mikill, að við í menntmn. töldum, að jafnvel gæti verið hætta á því, að þeim yrði ofboðið. Við vitum, að þegar maður þreytist við starf, þá minnkar gleði hans við starfið og þá minnkar afkastageta hans stórlega. Eins er þetta við bóklegt nám hjá börnum og unglingum. Það skyldi því enginn gera, sem ætlar að ná góðum árangri í námi, að ofþjaka nemandann. Þá er betra að ætla honum skemmri tíma, svo að hann þurfi ekki að vinna of þreyttur við starf sitt eða nám.

Annar ókostur, sem hv. 5. þm. Norðurl. v. taldi vera á frv., var það óhugnanlega stjórnarbákn, sem sett væri þar yfir allt saman. Ég hygg, að hv. þm. eigi við 20. gr., sem fjallar um þetta, en þar segir, að skólastjóri og fastir kennarar stjórni starfi grunnskóla undir yfirstjórn menntmrn., fræðsluráðs, fræðslustjóra og skólanefndar. Hvað er nú nýtt í þessu? Hvernig er yfirstjórnunarbáknið þarna aukið? Hingað til hafa skólastjórar og kennarar starfað undir stjórn skólanefnda og menntmrn. og menntmrh., en það, sem kemur þarna inn í, er fræðsluráðið og fræðslustjórarnir. En það er í raun og veru ekki nýr stjórnunaraðili yfir skólunum og skólastarfinu, heldur hluti af því stjórnunarvaldi, sem beitt var frá menntmrn. áður. Það er eingöngu færsla heim í héruðin á þessum valdaaðila, og ætti það ekki að vera til hins verra. Öðrum stjórnunaraðilum er ekki, svo að mér sé kunnugt, bætt þarna við. En þetta hefur verið mjög umtalað mál, að skólastjórinn væri orðinn fimmti eða sjötti aðili frá æðsta valdamanni menntamálanna og þetta væri óþolandi. En þarna er ekki um aðra viðbót að ræða en að angi af valdi menntmrn. færist í gegnum fræðsluráð og fræðslustjóra sem embættismenn ríkisins heim í hérað, og ætti ekki að vera verra að hafa það vald þar.

Mér heyrðist á hv. 5. þm. Norðurl. v., að hann teldi það til hins verra, að hér væri bætt við sálfræðingum og sérkennurum. En hingað til hafa menn mjög talað um það, að hinar dreifðu byggðir landsins færu á mis við þá þjónustu, sem nú væri komin í skólastarfinu í Reykjavík og kannske hinum stærri kaupstöðum landsins, þar sem sérkennarar væru til aðstoðar, þegar á þyrfti að halda, og sálfræðiþjónusta væri veitt. Ég held, að þarna sé eitt af jafnréttisákvæðum frv. og síst ástæða til að vinna gegn því, að sálfræðingar og sérkennarar séu starfandi í öllum fræðsluhéruðunum. Ég skal þó taka það fram, að ég vil vona, að þessi þjónusta sálfræðinga og sérkennara verði ekki til þess, að kennararnir gefi þann þátt úr sínu starfi frá sér og segi: „Þarna er eitthvað afbrigðilegt, ég gef það frá mér og læt það í hendur sálfræðingsins eða sérkennarans,“ því að þá tapar kennarastarfið miklu, ef kennari leggur sig ekki eftir því að reyna að sinna þessum þáttum kennarastarfs eins og áður. Ég vil vona, að það leiði ekki til þess. En aðstoð er þarna boðin fram, sérfræðileg aðstoð, sem jafnar áreiðanlega aðstöðuna út um landsbyggðina, því að þar kemur þetta sérstaklega til viðbótar því, sem áður hefur verið. Annars viðurkenndi hv. þm., að sérstofnanir til meðferðar á afbrigðilegum börnum samkv. þessu frv. væru til bóta, og það skal ég ekki undan draga.

Þá taldi hv. þm., að það væri ýmislegt, sem væri gott við þetta frv., en það mætti fella það allt saman inn í núverandi löggjöf. Mikið lifandi ósköp, það er hægt að fella alls konar atriði inn í þá löggjöf, sem fyrir er, en að það sé nokkurt sáluhjálparatriði og það megi ekki vera ný löggjöf, það get ég hins vegar ekki skilið.

Hv. nm. menntmn., sem flutt hafa sértill. á sérstökum þskj., hafa gert grein fyrir sínum till., eins og vænta mátti og sjálfsagt var. Ég held nú, að það hafi komið í ljós við ræður þeirra og skýringar á brtt., að það er ekki um stórfelldan skoðanamun eða ágreining að ræða milli hv. menntmn: manna. Brtt. hv. 9. landsk. þm. eru, þegar frá er talið það, að hann vildi aðra skipan að því er snerti vald sveitarstjórnanna og landshlutasamtakanna yfir þessum málum, — það var meginágreiningsatriði hans, — eru ekki stórfelldar, þótt þær séu nokkuð margar. Ég held, að það mundi ekki skipta sköpum um afgreiðslu málsins, hvort þær yrðu samþykktar eða ekki, því að þær snerta ekki að mínu áliti meginkjarna frv. Við erum alveg sammála um þýðingarmestu gr. frv., 42., 43. og 45. gr. Þar erum við öll sammála og höfum öll stefnt að því að stytta árlega námstímann, hafa heimildir rúmar til þess. (Gripið fram í.) 42. gr., það er þá eini ágreiningurinn um eitt af meginatriðunum, sem ég tel. að fyrst og fremst fellst í þessum þremur greinum. En hv. 9. landsk. var samþykkur þeirri brtt., sem við 42. gr. var gerð, og átti hlut að því að orða hana. Ég játa, að sumar af brtt. hv. 9. landsk. falla í sama farveg og við höfðum orðið sammála um, þ.e.a.s. að fella alls staðar niður ákvæðin um sérdeildir, sálfræðideild og skólarannsóknadeild innan menntmrn., og finnst mér alveg í samræmi við okkar afstöðu í sameiginlegu till. að taka allar þær till. hv. þm. til greina. Þær eru á sama grundvelli og við höfum að öðru leyti lagt til. En okkur hefur sést yfir í 4–5 tilfellum að gera sams konar leiðréttingar, og er ég honum þakklátur fyrir það. Það er sem sé afstaða n., að alls staðar, þar sem talað er um sérdeildir menntmrn., komi orðið menntmrn. í staðinn.

Hv. 4. landsk., Svava Jakobsdóttir, gerði grein fyrir sínum 4 eða 5 brtt.

1. brtt. hennar er við 13. gr., um það, að ráðning fræðslustjóra verði bundin víð 5 ár, en ekki verði þar um æviráðningu að ræða. Þetta er sjónarmið, sem getur orkað mjög tvímælis, hvort á að hafa æviráðningu á þessum starfsmanni fræðsluráðanna. En meðan kennarar eru ráðnir æviráðningu, er þá alveg víst, að það sé heppilegt að hafa fræðslustjórana aðeins ráðna til nokkurra ára? Er líklegt, að bestu skólamenn fáist yfirleitt í svo óvissa stöðu, ef þeir eiga hins vegar kost á að vera í starfi með æviráðningu? Ég held, að það sé vafasamt, hvort hægt er að taka svona einn mann í kerfinu út úr og ráða hann bara til nokkurra ára og láta hann ekki fá veitingu fyrir embætti, þegar meira að segja starfsmenn skólans, eins og m.a. skólabrytinn, eiga heimtingu á skipun í starfið. Ef maður hefði getað stigið það skref að koma í burtu öllum veitingum embætta, öllum æviráðningum, þá væri þetta sjálfsagt. En ég er mjög efins um, að það tryggi nægilega að fá hina hæfustu menn til fræðslustjórastarfsins, sem að mínu áliti verður mjög þýðingarmikið starf, ef þeir eiga ekki að njóta æviráðningar eins og kennari og skólastjóri.

2. brtt. hv. þm. var um foreldrafélögin. Í okkar till, er gert ráð fyrir því, að foreldrafélag verði stofnað, ef skólastjóri, kennarafundur eða foreldrar, sem eiga börn í grunnskóla, leggja til, að slíkur félagsskapur sé stofnaður. En er nú brýn nauðsyn á slíkum félagsskap, foreldrafélagi, ef enginn af þessum aðilum óskar þess? Ég held, að ekki þurfi að opna dyr betur upp á gátt en þarna er gert. En hv. 4. landsk. segir: Það skal vera skylt að stofna foreldrafélag. — Ég held, að það sé vafasamt, hvort það eigi að stofna til slíks félagsskapar, ef hvorki foreldrar, kennarafundur né skólastjóri æskir þess.

Við 22. gr. gerir hv. þm, breytingu, það er varðandi nemendaráð. Við höfum ekki talið ástæðu til, að nemendaráð yrðu valin úr hópi nemenda lengra niður eftir skólaaldrinum en frá 7.–9. bekk, eða m.ö.o., að nemendur geti stofnað til nemendaráðs í efri bekkjum grunnskólans, ekki niður úr. Hlutverk nemendaráðs er að vera skólastjóra og kennararáði til aðstoðar og ráðuneytis um málefni nemenda. Er líklegt, að litlu börnin taki þátt í því að vera ráðunautar kennara og skólastjóra? Ég tel það ekki líklegt og tel ekki mikla skerðingu á lýðfrelsi, þó að nemendaráð sé ekki skipað nemendum lengra niður en í 7. bekk. Enda kemur þetta til með að hljóma dálítið einkennilega, þegar stofna á nemendaráð til þess að vera kennurum og skólastjórum og kennararáði til ráðuneytis og svo á einn af kennurum skólans að aðstoða nemendaráð, vera ráðunautur þess. En mikið deilumál getur þetta ekki verið okkar í milli, hvort nemendaráð á að velja úr hópi nemenda allt neðan úr i. bekk eða aðeins frá 7.–9. bekk, þ.e.a.s. elstu nemendur grunnskólans verði í nemendaráði. Annað hef ég ekki að athuga við þessar brtt. hv. þm.

Þá er rétt, að ég geti þess, að frá menntmrn. hefur komið ábending um, að rétt sé að breyta 83. gr. frv., en við í n. höfðum ekki komið auga á, að ástæða væri til að breyta henni. Þetta er í sambandi við það, þegar fleiri en eitt sveitarfélag eiga samstarf um skóla. Till. frá menntmrn. og grunnskólanefnd um breyt. á 83. gr. er á þá leið, að á undan síðustu mgr. gr. komi: „Þar sem tvö eða fleiri sveitarfélög standa saman að skóla, skulu tekjur af útsvörum starfsmanna skólans ganga til greiðslu sameiginlegs kostnaðar sveitarsjóða af skólahaldinu, áður en greiðslubyrði er skipt milli sveitarfélaganna.“ Þetta er vafalaust sjálfsögð breyting um sameiginlega kostnaðarhlið skólanna og það, hvernig verja skuli útsvarstekjum þeirra kennara og hvernig þetta skuli ganga til hinna ýmsu sveitarfélaga, þegar búið er að standa undir sameiginlegum kostnaði af skólahaldinu.

Þá tel ég að lokum ástæðu til, — ég held, að ég hafi ekki gert það í dag, — að vekja athygli á, hvernig lokaákvæði frv. eru, um það, með hvaða hætti þessi lagabálkur skuli ganga í gildi, og þar kemur nefnilega inn á þetta viðkvæma deiluatriði um lengingu skólaskyldunnar. 91. gr. fjallar um þetta, og er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta:

„Lög þessi öðlast þegar gildi og koma til framkvæmda svo fljótt sem aðstæður leyfa í hverju skólahverfi að dómi menntmrn., þó eigi síðar en innan 10 ára frá gildistöku.“

Það leiðir af sjálfu sér, að til fullra framkvæmda er þetta ekki komið fyrr en þeir, sem hafa gengið í gegnum allt kerfið, hafa lokið grunnskólaprófi. Síðan segir:

„Stefnt skal að því að ákvæði l. um síðasta ár skólaskyldu (þ.e.a.s. 15–16 ára) komi til framkvæmda samtímis í landinu öllu 6 árum eftir gildistöku laganna.“

Það eru þá a.m.k. 6 ár þangað til þessi ósköp dynja yfir, að skólaskyldan verði aukin úr 15 ára aldrinum í 16 ára aldurinn, þetta eina ár bætist við, en grunnskólanefndin telur rétt, að þessi breyting gerist samtímis á öllu landinu, þar verði ekki mismunandi framkvæmd á.

Þá finnst mér rétt að rifja það upp, að ef þetta frv. verður að lögum, þá falla úr gildi nokkuð mörg lög, sem nú eru í gildi. Úr gildi falla l. nr. 19 frá 7. maí 1928, um fræðslumálanefndir. Einnig falla úr gildi l. nr. 34 frá 29. apríl 1946, um fræðslu barna, l. nr. 5 frá 10. apríl 1968, um ráðstafanir til lækkunar ríkisútgjalda, 5. gr., að því er tekur til ákvarðana um námsstjórn í l. um fræðslu barna og um gagnfræðanám, l. nr. 48 frá 7, maí 1946, um gagnfræðanám, l. nr. 123 frá 22. des. 1947, um breyt. á I. nr. 48 frá 1946, og l. nr. 21 frá 15. apríl 1970, um breyt. á l. nr. 48 frá 1946, og enn l. nr. 49 frá 29. apríl 1967, um skólakostnað, að því er tekur til 16., 23., 25. og 26. gr., að því er rekstur grunnskóla varðar, svo og 28. gr., að því er tekur til samstarfsnefndar. Önnur lagaákvæði, sem fara í bága við þessi lög, falla einnig úr gildi. Hvað sem öðru líður, er þarna gerð mikil hreinsun og lagaákvæði um fræðslumálin færð í þetta eina frv. um grunnskóla.

Að öðru leyti er svo frv. um skólakerfi.

Það var dregið mjög í efa af hv. 5. þm. Norðurl. v., að nokkuð væri stefnt til jafnaðar með þessari væntanlegu löggjöf. Það er enginn vafi á því, að það er betur í haginn búið fyrir jafna aðstöðu barna og ungmenna til náms og mennta, ef þessi frumvörp um skólakerfi og grunnskóla verða að lögum. Það þarf ekki annað en minna á þessar tvær gr. í frv. um skólakerfi, þ.e. 8. gr., sem segir: „Ríki og sveitarfélögum er skylt að tryggja nemendum, hvar sem er á landinu, sem jafnasta aðstöðu til menntunar, eftir því sem lög kveða nánar um.“ Og 9. gr.: „Nú getur nemandi eigi stundað skyldunám sakir fjárskorts, og skal þá menntmrn., að fenginni umsögn viðkomandi fræðslustjóra, svo og öðrum þeim upplýsingum, er sanni ástæður nemandans, veita til þess styrk úr ríkissjóði.“ Fyrir fátæktar sakir skal enginn þurfa að fara á mis við hina lögboðnu fræðslu og menntun. „Séu samtímis í heimavistarskóla á skyldunámsstigi fleiri en tvö systkin frá sama heimili í skólahverfinu eða fleiri en tvö börn, sem eiga sömu framfærsluforeldra, skal ríkissjóður greiða að fullu fæðiskostnað fyrir þau, sem eru umfram tvö.“

Þótt ekki sé litið á annað en þessar tvær greinar, eru þarna allskýr ákvæði um það, hvernig skuli tryggja aðstöðu ungmenna til náms og mennta, hvar sem þau eru búsett á landinu og hvernig sem fjárhagsleg aðstaða þeirra eða forráðamanna þeirra er.

Ég vil svo að síðustu aðeins þakka fyrir gott samstarf í menntmn., meðan við vorum að kljást við þessi frv., og tel, að niðurstaðan sé sú, þegar við stöndum nú upp frá þessu starfi, að ágreiningur sé ekki lengur um meginatriði þessarar lagasetningar. Það eru ýmiss konar framkvæmdaatriði og minni háttar atriði, sem við höfum séð ástæðu til þess að flytja margar brtt. um og ekki getað komið okkur saman um, og það skiptir minna máli. Hv. Alþ. sker svo úr um þann smávægilega ágreining með afgreiðslu þessara frv.