28.04.1975
Neðri deild: 75. fundur, 96. löggjafarþing.
Sjá dálk 3394 í B-deild Alþingistíðinda. (2491)

20. mál, upplýsingaskylda stjórnvalda

Frsm. (Ellert B. Schram) :

Hæstv. forseti. Tilefni þess að ég tek aftur til máls um þetta mál er ræða hæstv. dómsmrh. s. l. föstudag eftir að ég hafði flutt framsögu fyrir nál. hv. allshn. um málið — ég teldi eðlilegra að hann væri viðstaddur í þingsal svo að hann mætti hlýða á mál mitt. Hann var hérna rétt áðan. (Forseti: Það hafa verið gerðar ráðstafanir til þessa að láta hæstv. ráðh. vita.) Já, ég get byrjað á ræðu minni eða athugasemdum sem ég vildi láta fram koma.

Ég, eins og fyrr segir, gerði grein fyrir nál. n. sem hirtist á þskj. 398, en það felur í sér að frv. verði vísað til ríkisstj. með nokkrum ábendingum sem taldar eru í sex tölul. í nál. Hæstv. ráðh. var sammála því að málið færi til meðferðar rn. aftur eða ríkisstj., en hins vegar snupraði hann nokkuð n. fyrir þessa afgreiðslu og þó sérstaklega fyrir þær ábendingar sem fram koma í nál. Ég tel mig og n. ekki geta setið undir þessum ákúrum. Ég vona að þessar umr. geti orðið til þess að nokkru skýrara ljósi verði varpað á þetta mikilvæga mál með því að ég svari nokkrum orðum efnislega athugasemdum hæstv. ráðh.

Sérstaklega var erfitt að sitja undir þeim ákúrum að með því að n. vísaði málinu aftur til ríkisstj. væri hún að staðfesta þá gagnrýni sem fram hefur komið á Alþ., að þingið væri afgreiðslustofnun rn. og ríkisstj, Ég tel þetta vera ákaflega óheppilega fullyrðingu af hálfu ráðh. vegna þess að hún er í fyrsta lagi ómakleg og í öðru lagi held ég að þessi afgreiðsla sanni hið gagnstæða.

Frv. þetta hefur verið lagt fram tvisvar sinnum áður hér á hinu háa Alþ., og verið vísað til hv. allshn. í bæði skiptin, eins og gert var á þessu þingi einnig, og í þau tvö skipti, sem áður hafa liðið, hefur frv. ekki fengið afgreiðslu frá allshn. Í þetta skipti er málið hins vegar afgr. frá allshn. með þeim hætti sem hæstv. ráðh. var nánast búinn að óska eftir. Ef Alþ. og allshn. væri afgreiðslustofnun fyrir ríkisstj. í þessu ákveðna máli, þá hefði n. væntanlega afgr. málið nánast óbreytt til samþykkis frá sér. Það vill oft brenna við, eins og þm. er kunnugt um, að ráðh. óska sérstaklega eftir hraðri afgreiðslu mála úr n. og fylgja þeim tilmælum oftast nær beiðnir um að málin séu afgr. nánast óbreytt eins og frá þeim er gengið af þeirra hendi. En í þessu tilviki var að vísu ekki beðið um það og n. hefur alls ekki afgr. málið eins og hugsanlega væri mögulegt að stjórnvöld óskuðu eftir.

Meginforsendan fyrir því að n. treysti sér ekki til að samþykkja frv. eða gera á því breytingar þannig að það geti áfram fengið afgreiðslu á þessu þingi sem lög, — meginástæðurnar eru þær að mál þetta er mjög vandmeðfarið og þarf mjög náinnar skoðunar við. Það kemur reyndar mjög glöggt fram í grg. með frv., en þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Engin almenn rannsókn hefur verið gerð á raunverulegri framkvæmd í þessu efni í hinu íslenska stjórnkerfi,“ og síðar að það sé ekki hægt að fá skýra mynd af þessu máli „án könnunar sem væri mjög umfangsmikil og tímafrek.“ Hvort tveggja blasir við, að n. var ekki mögulegt að framkvæma þessa almennu rannsókn og hún hafði ekki tíma né aðstöðu til þess að framkvæma umfangsmikla og tímafreka könnun, eins og segir í grg. Þess vegna bendir n. á að það þurfi að kanna rækilega sambærilega löggjöf á hinum Norðurlöndunum og reynsluna af framkvæmd hennar og athuga að hve miklu leyti sú reynsla hæfi íslenskum aðstæðum og íslensku stjórnkerfi. Þetta er sagt vegna þess að í grg. frv. kemur fram að frv. er þýðing á norrænum lögum og það kemur fram í grg. að slík löggjöf hefur verið sett fyrir nokkrum árum á Norðurlöndunum eftir mjög langvarandi athuganir og rannsóknarstörf. Þar segir m. a.: „Undanfari lagasetninga 1970 í Noregi og Danmörku (einnig 1964 þar) voru mjög umfangsmikil rannsóknarstörf og grg. margra n., allt frá lokum síðasta stríðs. Einnig má segja, að þessi málefni hafi í þeim löndum verið á dagskrá um rúm 100 ár.“ Það er frá því að stjórnfrelsi fyrst var innleitt, og það er ekki sanngjarnt eða rétt að fara farm á það við allshn. þó að hún sé mikilvirk og góð n. að hún afgreiði þetta mál svo hrátt frá sér eins og raun ber vitni um. Það hefði sannarlega verið sönnun á því að þingið og n. þess væru afgreiðslustofnanir fyrir ríkisstj. Allshn. vildi bera það af sér og afsanna það með þessari afgreiðslu m. a. þó að það hafi ekki verið neinn aðaltilgangur með afgreiðslu n. á frv.

Ég vil geta þess að n. fékk til viðræðna við sig ráðuneytisstjórann í dómsmrn., en þar var þetta frv. undirbúið og lagt fram af þess hálfu. Hann, þ. e. a. s. ráðuneytisstjórinn, upplýsti að frv. væri nánast hrá þýðing á dönskum og norskum lögum. Ég svaraði nokkrum fyrirspurnum frá blaðamanni Morgunhlaðsins skömmu eftir að nál. var lagt fram og hæstv. dómsmrh. vitnaði til þessa viðtals. Nd. er frá því að segja að ekki er allt rétt haft eftir í blaðaviðtölum, eins og honum er sjálfsagt vel kunnugt um. Ég gat þess þó í þessu viðtali og reyndar í minni framsögn hér að ég teldi að hér væri um nokkuð hráa þýðingu að ræða, og ég vil leyfa mér að vitna til þessara ummæla ráðuneytisstjórans og jafnframt til hans skriflegu umsagnar um þetta mál sem er dagsett hinn 14. jan. 1974, en þar segir: „Eins og segir í grg. frv. er það nánast þýðing á ákvæðum hinna norsku og dönsku laga.“ Ég held því að þetta hafi ekki verið ofsagt hjá mér, að málið sé fullhrátt. Ég vil jafnframt vitna til bréfs sem barst frá sama rn., dómsmrn., sem dagsett var 16. jan. 1974, en þar segir, með leyfi forseta:

„Hér með sendast hv. allshn. Nd. Alþ. til upplýsingar eftirtalin gögn er varða málefni sem fjallað er um í frv. til l. um upplýsingaskyldu stjórnvalda sem n. hefur nú til meðferðar:

1) Betænkning om offentlighed í forvaltningen, dönsk grg. nr. 325 frá 1963, þrjú eintök.

2) Vejledning om lov om offentlighed í forvaltningen frá 10. nóv. 1970.

3) Statens informationsvirksamhed, dönsk grg.

4) Om lov om offentlighed í forvaltningen, lagafrv. og grg. lagt fyrir norska stórþingið 1968–1989.

5) Offentlighedsloven, leiðbeiningar útgefnar 1971 um framkvæmd norsku laganna.

6) Offentlighed og sekreter, sænsk grg. í tveim heftum með till. um lagabreytingar.“

Ég les þetta upp til þess að vekja athygli á því að hér þarf að fara fram ítarleg athugun og mikil lesning til þess að aðilar séu færir um að setja slíka löggjöf og setja sig inn í þetta mál og það verður að segja þá sögu alveg eins og er að allshn. jafnt eins og aðrar þn. hefur ekki haft tök á því að kynna sér þessi mál svo ítarlega né heldur í framhaldi af því að búa til nýtt frv., eins og ráðh. sjálfur var að fara fram á eða gefa í skyn að n. hefði ekki verið ofraun að gera.

Ég vil líka vekja athygli á því að í ræðu, sem hæstv. ráðh. flutti hér 25. nóv. s. l. í umr. um þetta mál, sagði hann arðrétt, með leyfi forseta: „Viðvíkjandi því sem fram kom hjá síðasta ræðumanni að hann hefði talið öllu eðlilegra að rn. hefði lagt frv. fram breytt, þá er ég ekki á sömu skoðun um það. Þó að umsagnir hafi komið fram frá ýmsum aðilum um þetta mál sem gengu í gagnstæða átt að sumu leyti,“ eins og hann sagði, „þá skilaði n. aldrei nál. um það. Ef n. hefði skilað áliti og þar hefði komið fram ákveðið sjónarmið, annað hvort allrar n. eða meiri hl. eða minni hl., þá hefði mátt segja að það hefði verið eðlilegt að rn. hefði tekið þær ábendingar, sem þar fólust í, til athugunar og gert brtt. í samræmi við þær.“

Þar sem þetta hafði ekki verið gert áður af hv. allshn., þá sem sagt lagði ráðh. málið í þriðja skiptið fram óbreytt. En hann er með þessum ummælum að gefa í skyn og fara fram á það við hv. allshn. að hún bendi á það sem hún teldi að betur geti farið. Ég vil leyfa mér að fullyrða að það ætti fremur að þakka n. fyrir þessi vinnubrögð en setjast á málið einu sinni enn, vegna þess að hún hafði ekki aðstöðu til og treysti sér ekki til, með hliðsjón af því sem að framan er rakið, að semja frv. upp á nýtt og sníða það í þann búning sem kannske hefði verið meira að hennar skapi. Í stað þess hefur hún bent á nokkra liði sem ég vil gera frekar að umtalsefni og skýra frekar vegna ummæla og umr. hæstv. ráðh.

Ég hef bent á 1. lið þessara athugasemda þar sem segir að athuga þurfi „að hve miklu leyti sú reynsla hæfi íslenskum aðstæðum og íslensku stjórnkerfi“ sem hlotist hefur af slíkri löggjöf annars staðar. Og þá vek ég athygli á því sem upplýst er í umsögn ráðuneytisstjóra dómsmrn. að dönsku og norsku lögin hafi hlotið allverulega gagnrýni og séu nú í endurskoðun. Hann, þ. e. a. s. ráðuneytisstjórinn, telur eðlilegt að íslendingar skoði nokkuð þessa endurskoðun, taki af henni mið og móti löggjöf sína í samræmi við það. Ég er fyrir mitt leyti alveg sammála því og með því að skrifa undir þetta nál. og mæla með því er verið að benda á að þarna sé unnt að doka við og hafa hliðsjón af þeirri endurskoðun á því sem þetta frv. er sniðið nokkurn veginn óbreytt eftir.

Þá segir í 2. tölul. í nál.: „Vafasamt er að hafa í slíkri löggjöf eins ítarlega upptalninga á undanþágum og gert er í 2, gr. frv. Má nánast segja að sá réttur, sem getið er í 1. gr., sé afturkallaður með undanþágum í 2. gr. og verði í raun mun þrengri en hann er í framkvæmd nú, án löggjafar. Að mati n. kemur til álita að sleppa slíkri upptalningu, en hafa undanþágurnar almennari. Eins og frv. er nú bera undanþágurnar aðalregluna ofurliði.“ Þetta álit er mjög ríkjandi hjá þeim aðilum sem fengu þetta frv. til umsagnar. Og ég vil aðeins máli mínu til stuðnings vekja athygli á örfáum ákvæðum í 2. gr. frv. Þar segir: „Skjöl um starfsemi ríkisins eða sveitarfélaga í fjármálum, kaupgjaldsmálum eða ráðningamálum“ eru undanþegin upplýsingaskyldu. Það er fullyrðing ráðuneytisstjórans í fjmrn., að þetta þýði að nánast ekkert af skýrslum eða skjölum í því rn. sé upplýsingaskylt, sem sagt að flestöll þeirra skjöl séu undanþegin upplýsingaskyldu.

Í l5. lið segir: „Skjöl, sem varða eða snerta hvers konar persónuleg eða fjárhagsleg málefni einstaklinga, nema sá, sem í hlut á, fallist á að menn kynni sér skjalið,“ eru undanþegin upplýsingaskyldu. Þetta ákvæði þýðir að margra áliti það að nánast flestöll skjöl eru undanþegin upplýsingaskyldu, vegna þess að hvaða skjöl eru ekki persónuleg eða fjárhagslegs eðlis?

Ráðuneytisstjórinn í dómsmrn. hefur tekið undir það sjónarmið að undanþágurnar séu of skýrt fram teknar og séu of viðtækar. Fleiri ráðuneytisstjórar sem fengu þetta mál til meðferðar og umsagnar, eru sömu skoðunar og þeir fullyrða, eins og ég leyfði mér að gera í framsögu með nál., að þetta stangaðist á við tilgang frv., þ, e. a. s. að orðalag 2. gr. og upptalningin í henni mundi þrengja upplýsingaskylduna frá því sem nú er. Ég hélt því fram að nokkur hefð hefði skapast um upplýsingaskyldu af hálfu opinberra aðila. Hæstv. ráðh. dró það í efa og skal ég ekki frekar deila um það. En ég vil leyfa mér að vitna í örfáar umsagnir af þessu tilefni.

Í umsögn ráðuneytisstjórans í heilbr,- og trmrn. segir: „Hvað efnisatriði frv. viðkemur er það skoðun mín, að það takmarki mjög þá hefð sem myndast hefur um upplýsingastreymi frá rn. til einstaklinga eða samtaka sem um hafa beðið, því að þegar undantekningarliðir 2. gr. eru skoðaðir niður í kjölinn virðist flest það, sem um er fjallað í rn. sjálfu, vera undanþegið upplýsingaskyldunni og mjög er til efs að stjórnvald geti gefið upplýsingar um málefni sem því berast frá öðrum aðilum án þess að sá aðili gefi sitt leyfi til upplýsingagjafar.“

Í umsögn frá ráðuneytisstjóra fjmrn. segir: „Frv., eins og það liggur fyrir Alþ., gerir ráð fyrir svo víðtækum undanþágum frá hinni lögbundnu upplýsingaskyldu að samkv. því væri unnt að synja um aðgang að öllum meginþorra skjala fjmrn.“ Og svo síðar: „Að öllu samanlögðu tel ég ekki ávinning fyrir neinn aðila í þjóðfélaginu að frv. þetta verði samþ.“ Annars staðar segir hann í umsögninni: „Ég tel að setning löggjafar í samræmi við frv. gæti hæglega haft þveröfug áhrif við það sem ætla má að vakað hafi fyrir Alþ. þegar þál. var samþ.“

Ég tel ekki ástæðu til að vitna frekar í aðrar umsagnir, sem eru mjög á sömu lund og draga þá ályktun af frv. að það muni með samþykkt þess og lagasetningunni þrengja þá upplýsingaskyldu sem nú er ríkjandi og a. m. k. nokkur hefð hefur skapast um.

Í 3. tölul. nál. segir: „Fram þarf að koma að upplýsingaskyldan geti verið mismunandi með hliðsjón af því hve veigamiklir hagsmunir eru í húfi.“

Til frekari skýringar á þessu vil ég leyfa mér að vitna til umsagnar Lögmannafélagsins. Eins og fram kemur í grg. er gefið í skyn að framkvæmdin hér hafi í stórum dráttum verið svokölluð „partsoffentlighed“, en á þessu er gerður munur og svo aftur á „offentlighedprinsipinu“ og við þetta er átt þegar n. segir að upplýsingaskyldan geti verið mismunandi með hliðsjón af því hve veigamiklir hagsmunir eru í húfi. Það þarf sem sagt að gera grein fyrir því hvort um er að ræða aðila beinlínis að viðkomandi skjölum og máli eða hvort um er að ræða almenna upplýsingaskyldu til þriðja aðila. Þetta hefði þurft að vera nánar í frv. að áliti n. Og um það segir í umsögn Lögmannafélagsins, með leyfi forseta:

„Í frv. er ekki gerður greinarmunur á almennum rétti manna til upplýsinga og rétti aðila einstaks máls til þess að krefja stjórnvald um upplýsingar um mál sem varðar hann persónulega. Mál er hér notað í víðtækari merkingu, það er ekki bundið við dómsmál. Réttur aðili máls til upplýsinga hlýtur af augljósum ástæðum að vera miklu víðtækari en réttur annarra, enda er það viðurkennt í löggjöf og framkvæmd á Norðurlöndum.“

Ég held að það þurfi ekki að skýra þennan lið frekar.

Í fjórða lagi segir í nál.: „Skilgreiningar skortir á ýmsum hugtökum, svo sem hvað sé stjórnvald og hvenær sú skylda hvíli á stjórnvöldum og ríkisstofnunum að skýra óumbeðið opinberlega frá störfum og vitneskju.“

Hæstv. ráðh. taldi þetta vera misskilning vegna þess að í 3. gr. frv. væri skilgreining á hugtakinu „stjórnvald“, en á það hefur verið bent af mörgum aðilum, að mínu áliti með réttu, að það sé ekki nægilega skýr skilgreining á þessu hugtaki og er þá einkum átt við að nokkuð óljóst er hvort hálfopinberar stofnanir séu kallaðar stjórnvöld eða ekki. Hefði a. m. k. verið nauðsynlegt að skýra þetta frekar í grg. frv. og hæstv. ráðh. sem flm. frv. hefði átt að gefa frekari upplýsingar um hversu rúmt ætti að skilgreina þetta hugtak. Að vísu er tekið fram að það megi skiljast nokkuð rúmt en það er ákaflega mikilvægt að ekki séu deilur um það til hvaða stofnana upplýsingaskyldan tekur vegna þess að það eru sumir sem fullyrða að þetta frv., ef að lögum yrði, mundi þrengja mjög upplýsingaskyldu margra stofnana sem deilt er um hvort séu stjórnvöld eða ekki.

Enn fremur er talað um í þessum lið að sú skylda þurfi að hvíla á stjórnvöldum að veita óumbeðið ýmsar upplýsingar. Ráðh. taldi það, að manni skildist, nægilegt að í 1. um opinbera starfsmenn væri kveðið á um að þeir þyrftu að flytja fyrirlestur opinberlega og þá í útvarp og gefa skýrslu um störf sín enda þótt hann teldi það kannske ekki vera mjög skemmtilega lesningu! Ég er alveg sammála honum um það, og þá er spurningin hvaða hagnýtt gildi það hefði að slíkar skýrslur séu fluttar í útvarpi. Þetta er að nokkru leyti útúrsnúningur og ekki það sem átt er við í þessu tilfelli og í þessu nál. Margvíslegar upplýsingar og ákvarðanir eru fyrir hendi hjá rn. sem eðlilegt er að séu upplýstar almenningi án þess að sérstaklega sé verið að biðja um það og sækjast eftir því. Þetta snertir eitt aðalatriði þessa máls, ekki aðeins það að réttur einstaklingsins sé sá að fá upplýsingar, heldur líka hvenær einstaklingurinn hefur rétt til þess að upplýsingavitneskja sé trúnaðarmál, og við megum ekki gleyma þeirri hlið málsins heldur.

Ráðh. lagði sig mjög fram um það að taka fram að hér væri ekki verið að flytja frv. vegna blaðamanna og réttar blaðanna til þess að fá upplýsingar. Ég get vel fallist á það sjónarmið og skal ekki rökræða við hann um það, annað en að ég vil aðeins minna á að blöðin gegna auðvitað mjög mikilvægu hlutverki í þágu þeirra sem eiga viðskipti við opinbera aðila og að því leyti geta hagsmunir blaðanna og einstaklinganna farið mjög saman og aðallega saman í þessu máli.

Ef frv. væri samþ. eins og það liggur fyrir núna þar sem segir að skjöl, sem varða eða snerta hvers konar persónuleg eða fjárhagsleg málefni einstaklinga, séu undanþegin upplýsingaskyldu, að bréfaskipti milli rn. um lagasetningu, bréfaskipti milli aðila innan sama stjórnvalds, bréfaskipti milli sveitarstjórnar og deilda, öll þessi bréf og þessi skjöl væru undanþegin upplýsingaskyldu, til hvaða ástands leiddi það? Var það ekki fagnaðarefni fyrir alla lýðræðissinna og alla þá sem unna rétti einstaklinganna þegar Hæstiréttur Bandaríkjanna kvað upp þann merkilega dóm að einmitt slík skjöl, sem fóru á milli rn. og milli stjórnvalda, yrðu að verða opinber í sambandi við þau réttarhöld og þau málaferli sem fram fóru þar í landi og alheimi er kunnugt um? (MK: Er eitthvert Watergate-mál í uppsiglingu hér?) Ég á ekki von á því að neitt Watergate-mál sé í uppsiglingu hér. Ég er aðeins að tala hér almennt um lagasetningu sem snertir þetta mikilvæga mál, samskipti stjórnvalda og einstaklinga og rétt einstaklinga til þess að skjöl séu gerð opinber, rétt blaða til þess að fá upplýsingar og ég vil gjarnan ganga þannig frá löggjöf að það komi ekki í veg fyrir að slík upplýsingaskylda sé fyrir hendi.

Í fimmta lagi er rætt í frv. um skjöl, en ekki er minnst á að hægt sé að geyma vitneskju á annan hátt, svo sem segulböndum, myndum, tölvum o. s. frv. Þetta þarf ekki frekari útskýringa við, enda ráðh. sammála mér um að þessu sé ábótavant í frv.

Í sjötta lagi segir svo: „N. telur eðlilegra, að úrskurðarvald sé í höndum dómstóla en ráðh., sbr. 12. gr.“

Þarna er aftur um að ræða mjög mikið „prinsipmál“. Ráðh. fann að því að meðferð mála hjá dómstólum gæti verið mjög svifasein og gæti þar af leiðandi orðið til þess að réttur einstaklingsins eða viðskiptavinar stjórnvaldsins væri lítils virði vegna þess hversu mál gætu dregist á langinn. En auðvitað getur það ekki verið forsenda fyrir lagasetningu hvernig framkvæmdin er hjá dómstólunum í dag. Ég held það sé nauðsynlegt og heppilegt fyrir ráðh. að þurfa ekki að hafa þetta úrskurðarvald ef mál eru til meðferðar hjá stofnunum sem undir þá heyra, jafnvel hjá þeirra eigin rn. Ef um það eru miklar deilur hvort eigi að upplýsa einhvern ákveðinn hlut, einhverja ákveðna ákvörðun, getur verið óþægilegt fyrir ráðh. að þurfa að úrskurða í málinu og heppilegra fyrir hann að það séu aðrir hlutlausir aðilar sem hafa það úrskurðarvald, enda minnir mig að í stjórnarskrá Íslands sé skýrt tekið fram að dómstólar kveði á um skyldur stjórnvalda.

Ég skal ekki hafa þetta miklu lengra, herra forseti. Ég vildi aðeins upplýsa þetta og svara hæstv. ráðh. vegna hans ákúra á hendur allshn. Ég sagði í upphafi og vil ítreka það að ég tel afgreiðslu n. á þessu máli sönnun á því að enn þá sé Alþ. að forðast að vera alger afgreiðslustofnun ríkisstj. og embættismanna með því að samþ. ekki frv. ef n. finnst það ekki vera aðgengilegt, en hins vegar gefa ríkisstj. ákveðin fyrirmæli eða a. m. k. ábendingar um hvað betur megi fara og hvað gert skuli. Ég er sammála hæstv. ráðh. um að Alþingi ber að varast að vera slík afgreiðslustofnun. En til þess að svo verði ekki og til þess að sporna við þeirri þróun þarf að stórbæta alla starfsaðstöðu þingsins, þm. og nefnda, vegna þess að ég held að allir séu sammála mér um að það er ákaflega erfitt fyrir n. að setja sig inn í svona viðkvæm og stór mál og semja heil frv. um þau með þá aðstöðu og við þau skilyrði sem þingið býr við í dag. Við getum vonandi sameinast um það að lagfæra þá aðstöðu. Þá mun ekki atanda á mér og sjálfsagt ekki þm. almennt að gera meira að því að semja frv. en nú er.

Að lokum vil ég taka fram að ég er persónulega þeirrar skoðunar varðandi þetta frv. að það eigi ekki að hafa undanþágurnar svona ítarlegar og margar, heldur eigi þá frekar að setja almennari ákvæði þar um. Það á sem sagt að hafa upplýsingaskylduna sem aðalreglu og ef neitað er um upplýsingar og þessari skyldu ekki sinnt, þá þurfi að gera mjög ítarlega grein fyrir þeirri synjun og að það sé þá auðvelt að vísa þeim ágreiningi til þriðja aðila, til úrskurðar, hvort sem það yrði beint til dómstólanna eða skipuð sérstök n. eða sérstakur umboðsmaður á þeirra vegum til þess að úrskurða um slíkan ágreining. Ég tel rétt að skoða þá löggjöf sem nú er í endurskoðun í Danmörku og Noregi og þetta frv. er sniðið eftir, hraða sér hægt í þessu máli og skapa sem mestar umr. um málið, svo að ljóst sé hvaða réttur almenningi sé búinn með þessu máli og hverjar séu skyldur hins opinbera, og jafnframt að þm. taki virkari þátt í meðferð þessa máls því að ég er í engum vafa um það að hér er um eitt mikilvægasta mál samtímans að ræða.