29.04.1975
Sameinað þing: 70. fundur, 96. löggjafarþing.
Sjá dálk 3420 í B-deild Alþingistíðinda. (2518)

244. mál, aðild Íslands að háskóla Sameinuðu þjóðanna

Fyrirspyrjandi (Sigurður Blöndal):

Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera hér fram á þskj. 464, tölul. 1. fsp. til menntmrh. um aðild Íslands að háskóla Sameinuðu þjóðanna og það er þá tvíþætt:

„1. Á hvaða stigi er könnun á aðild Íslands að háskóla Sameinuðu þjóðanna?

2. Við hvaða háskóladeildir hér eða rannsóknastofnanir getur samstarf helst komið til greina?“ Á 28. Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna var endanlega samþykkt stofnskrá háskóla Sameinuðu þjóðanna samkv. till. er meðhöndluð var í 2. nefnd allsherjarþingsins. Þar báru 13 þjóðir till. fram, flestar úr þriðja heiminum, en meðal þeirra voru 3 ríki úr Vestur-Evrópu: Austurríki, Ísland og Ítalía. Ákveðið var að aðalstöðvar háskólans skyldu vera í Japan. Ég vil með örfáum orðum skýra gerð þessarar merkilegu stofnunar sem allt of hljótt hefur verið um hér á Íslandi.

Háskóli Sameinuðu þjóðanna er ekki hugsaður sem venjulegur háskóli fyrir stúdenta, heldur samfélag vísindamanna þar sem rannsóknir, þjálfun og þjónusta þyrpast saman og viðfangsefnin séu líf manna á jörðinni, þróun og velferð. En þetta eru einmitt þau viðfangsefni sem Sameinuðu þjóðirnar og stofnanir þeirra fást við. Háskólanum er ætlað að leggja sérstaka áherslu á þátttöku ungra háskólamanna og vísindamanna, einkanlega frá þróunarlöndunum.

Meginvandamálin, sem háskólinn á að fást við og mannkynið stendur nú frammi fyrir, eru þessi: Í fyrsta lagi viðhald mannlífs á jörðinni í ljósi umhverfisvandamála, efnahagslegar framfarir og velferð sem Sameinuðu þjóðunum og stofnunum þeirra ber að fást við og í þriðja lagi félags- og raunvísindi, hrein og hagnýt. Höfuðmarkmið rannsóknar- og þjálfunarmiðstöðvar háskólans á að vera að stuðla að vexti þróttmikilla akademískra vísindalegra samfélaga sem reyni að bæta úr brýnustu þörfum þessara landa á vettvangi vísinda og þekkingar. Háskólinn á að vera til þess að kveðja atgervisflokka frá þróunarlöndum til iðnaðarlanda og með því rjúfa einangrun menntafólks á háskólavettvangi í þeim löndum. Hann á einnig að taka að sér þjálfun fólks sem hefur hug á að starfa að innlendri og alþjóðlegri tæknihjálp.

Af þessari upptalningu ætti að vera ljóst að stofnun þessa háskóla getur haft verulega þýðingu fyrir smáríki og þróunarlönd. Ísland er vissulega í þeirra hópi. Ákveðið er að háskólinn starfi í deildum víðs vegar um heim sem séu í tengslum við annaðhvort háskóla í viðkomandi landi eða sjálfstæðar rannsóknastofnanir. Þar á síðan að fá inngöngu fólk af ýmsum löndum sem innritað er í háskólann.

Ísland var ekki bara eitt af þeim 13 löndum sem stóðu að hinni endanlegu till. sem kvað á um stofnun háskóla Sameinuðu þjóðanna, heldur eitt þeirra 25 landa sem talin eru upp í skýrslu Waldheims framkvæmdastjóra og látið höfðu í ljós áhuga á að fá til sín deild úr háskólanum. Flest þeirra 25 lýstu þá þegar þeim sviðum sem þau höfðu hugsað deildum hjá sér að starfa á. Hinn 28. sept. 1975, þegar skýrsla Waldheims er dagsett, lá ekkert fyrir frá Íslandi, hvaða verksvið það kysi sér innan háskóla Sameinuðu þjóðanna. Nú er kominn apríl 1975 og fyrir því er spurt um málið hér á hinu háa Alþ. í dag.

Það er rétt að nefna hér að með aðild að háskóla Sameinuðu þjóðanna er hægt að byrja með mjög lítinn hlut sem síðan má stækka eftir hentugleikum. Í aðalstöðvum Sameinuðu þjóðanna var mér tjáð 1973, þegar málið var á dagskrá Allsherjarþingsins, að hugsanlegt væri að byrja með 5–10 þátttakendur. Það þarf sem sé ekki að reisa neina höll, heldur aðeins að búa örfáu fólki aðstöðu til að vinna þar sem kannske er þegar einhver aðstaða fyrir sem jafnvel er ekki fullnýtt. Auk þess opnar fyrsta grein a í VIII. kafla stofnskrár háskólans möguleika til þess að fá styrk, bæði stofnfjár- og rekstrarstyrk, frá sérstofnunum Sameinuðu þjóðanna. Þannig gefst t. d. möguleiki til þess að fá fjárstuðning frá Þróunarsjóði Sameinuðu þjóðanna (UNP) til tækjakaupa.

Eðlilega kom mönnum í upphafi í hug að eðlilegt og sjálfsagt væri að Ísland kysi sér deild á vettvangi hafrannsókna. Á því er þó sá meinbugur að Malta bauð háskólanum deild við hina nýstofnuðu alþjóðlegu Hafrannsóknastofnun í Valetta. Næsti vettvangur, sem eðlilegt er að Ísland kysi sér, eru rannsóknir á nýtingu jarðvarma, en hjá Sameinuðu þjóðunum er mjög vaxandi áhugi á nýtingu þeirrar orkulindar. Mér er kunnugt um að yfirmaður auðlindadeildar Sameinuðu þjóðanna hefur mikinn áhuga á sem nánustu samstarfi við íslendinga um nýtinga jarðvarma. Mér er einnig kunnugt um að hjá íslenskum vísindamönnum ríkir áhugi á vísindastofnunum, ríkir áhugi á að koma á samvinnu við háskóla Sameinuðu þjóðanna á þessum vettvangi. Stórátak í beislun jarðvarmans sem orkulindar er eitt af brýnustu verkefnum íslendinga og viðurkennt af öllum. Þar geta íslenskir vísindamenn verið bæði veitendur og þiggjendur. Deild úr háskóla Sameinuðu þjóðanna, sem hefði beislun jarðvarma að verkefni, opnaði möguleika á í fyrsta lagi að fá hingað til starfa um tíma fremstu menn erlendis frá og í öðru lagi að kenna mönnum frá þróunarlöndunum að nýta þessa orku, en innan Sameinuðu þjóðanna er góður grundvöllur fyrir slíku samstarfi. En stjórnvöld hér þurfa að gera meira en hugsa málið. Fyrir því er enn spurt hvað þau hafi ekki bara hugsað, heldur aðhafst.

Niðurstaða mín um aðild Íslands að háskóla Sameinuðu þjóðanna er svo samandregin þessi: Hún getur í fyrsta lagi verið Íslandi til mikils gagns, með henni getur Ísland í öðru lagi flutt út hugvit og þekkingu til uppbyggingarstarfs í þriðja heiminum og í þriðja lagi má gera þetta hvort tveggja fyrir tiltölulega lítið fé.