02.05.1975
Sameinað þing: 73. fundur, 96. löggjafarþing.
Sjá dálk 3512 í B-deild Alþingistíðinda. (2647)

208. mál, stórvirkjun á Norðurlandi vestra

Flm. (Magnús T. Ólafsson):

Herra forseti. Ekki er enn full vika liðin síðan hér í hv. d. var endanlega samþykkt og að lögum gert lagafrv. sem mjög hefur verið rætt á þingi þennan vetur. Það var frv. um járnblendiverksmiðju á Grundartanga í Hvalfirði. Einn af fylgifiskum afgreiðslu þess máls er að það er nú þegar sýnt og liggur endanlega fyrir að orka þeirrar virkjunar, sem nú er verið að gera við Sigöldu, verður allskjótt fullnýtt. Því er það sýnt að mjög er tímabært að taka nú afstöðu til þess hvar og hversu næst ber að virkja vatnsafl í landinu í stórum stíl, bæði til þess að fullnægja þeim innanlandsþörfum, sem þegar eru fyrir hendi, og þeim sem við bætast á komandi árum, og einnig þarf að sjálfsögðu að hafa hliðsjón af því hvort menn telja rétt að halda lengra á þeirri braut, sem hingað til hefur verið farin við stórvirkjanir, að gera ráð fyrir að nokkur og þá yfirleitt verulegur hluti af orkunni, sem þar kemur til nota, verði hafður til rekstrar stóriðnaðar.

Það hefur ekki farið lágt að ýmsir telja að ákvörðunin um byggingu járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga og orkusölu þangað frá Sigölduvirkjun hafi óhjákvæmilega í för með sér að næsta stórvirkjun í landinu hljóti að rísa á sama virkjunarsvæði, að þar verði um að ræða Hrauneyjarfossvirkjun á Þjórsársvæðinu. Við, sem að þessari till. stöndum, till. á þskj. 401, erum á öðru máli. Till. hljóðar svo:

„Alþingi ályktar, að næsta stórvirkjun vatnsafls, sem í verður ráðist, skuli eiga sér stað á vestanverðu Norðurlandi. Ákvörðun hagkvæmasta virkjunarstaðar og framkvæmdum ber að hraða eftir því sem frekast er unnt.“

Það liggur fyrir samkvæmt bestu upplýsingum sem fengist hafa að þótt Hrauneyjarfossvirkjun megi teljast mjög hagstæð, þá er um að ræða á Norðurl. v. virkjunarstað sem að dómi sérfræðinga er a. m. k. jafnhagkvæmur, skilar álíka ódýrri orku. Það er virkjun í Blöndu. Í umr. um orkumál hefur hvað snertir vesturhluta Norðurlands einkum verið rætt um þennan virkjunarstað, en einnig virkjunarstað í Skagafirði, í Jökulsám. Þar skiptir nokkuð í tvö horn um virkjunarskilyrði og mun ég víkja að því síðar. En fyrst hyggst ég gera grein fyrir þeim almennu orkuöflunarsjónarmiðum sem við flm. teljum hníga að því að nú þegar verði tekin ákvörðun hér á Alþ. sem sýni að það sé þingvilji að næsta stórvirkjun í landinu risi á vestanverðu Norðurlandi.

Þá vil ég fyrst telja öryggissjónarmiðið, öryggið til orkuöflunar í raforkukerfinu. Það var ráðist í það með opnum augum þegar fyrstu stórvirkjanir voru ákveðnar í landinu að þær skyldu rísa á því svæði þar sem jarðeldar eru virkir og þar sem jarðskjálftahætta er meiri en í ýmsum öðrum landshlutum. Þetta var gert vegna þess að ýmis hagkvæmnisatriði á þessum stöðum þóttu vega svo þungt að ekki væri í það horfandi að taka á sig þá áhættu sem þessu staðarvali hlýtur að fylgja. En það hlýtur að vega æ þyngra á metunum eftir því sem stórvirkjunum fjölgar, eftir því sem álagið á raforkukerfinu er meira, eftir því sem meira er í húfi, ef stórfelldar truflanir verða á raforkuframleiðslu, að ekki sé sífellt haldið áfram að reisa stórvirkjanirnar einvörðungu á því belti landsins, þar sem jarðeldar eru virkir. Af þeim virkjunarstöðum, sem til greina koma í náinni framtíð, er tvímælalaust að virkjunarstaðirnir á Norðurl. v. eru þeir sem hafa það hvort tveggja til að bera að þeir eru utan jarðeldasvæðisins og þar er unnt að hefjast handa um virkjanir með ekki allt of mikilli töf.

En öryggissjónarmiðið er ekki aðeins tengt því hvort virkjunin sjálf er á jarðskjálftasvæðinu eða utan þess. Öryggið fer einnig eftir því hvar virkjanirnar eru niður komnar í raforkukerfinu, í dreifikerfi raforkunnar. Því fylgir mun meira öryggi að stórvirkjanir séu dreifðar eftir aðalorkuflutningsleiðum heldur en þeim sé þjappað saman á annan enda aðalorkuveitulínunnar, eins og gerast mundi ef ein stórvirkjunin enn bættist við á Þjórsársvæðinu á öðrum enda fyrirhugaðrar byggðalínu. Öryggið fyrir dreifinguna er miklu meira ef stórvirkjun er komin til sögunnar um miðbik byggðalínunnar á Norðurl. v.

Þá eru augljós hagkvæmnisatriði því samfara að dreifa stórvirkjunum um landið frekar en að þær hnappist saman á einum stað. Bæði gerir það ódýrara að dreifa orkunni að hún komi inn á aðflutningslínur á fleiri stöðum en einum og sömuleiðis sparar það orkutap á löngum flutningslínum að orkuverin séu reist með verulegu millibili. Auk þeirrar virkjunar, sem nú á sér stað við Sigöldu, hefur verið tekin ákvörðun um allstóra virkjun á Kröflusvæðinu sem yrði á norðausturenda fyrirhugaðrar byggðalínu. Augljóst hagkvæmnisatriði er að frá þeirri virkjun verði lögð flutningslína til Austurlands þar sem orkuskortur er verulegur og sýnt er að mikil bið verður á að nægilegar athuganir hafi verið gerðar svo að unnt sé að taka ákvörðun um stórvirkjun á Austurlandi. En á næstu grösum við Norðurl. v. er annað landssvæði, Vestfirðir, sem ekki aðeins býr við orkuskort, heldur er þannig úr garði gert frá náttúrunnar hendi að þar getur ekki orðið um stórvirkjanir fallvatna að ræða og ekki heldur jarðvarma svo að vitað sé. Því mundi það tvímælalaust flýta fyrir úrbótum á orkuþörf Vestfjarða, hliðstætt og Kröfluvirkjun virðist munu og hlýtur að bæta úr orkuskorti á Austurlandi, að stórvirkjun rísi á Norðurl. v. Þá er komið með mikla orku aflögu í því næsta nágrenni við Vestfirði sem hugsanlegt er að stórvirkjun eigi sér stað í náinni framtíð.

Ég tel að þessi atriði, sem ég hef rakið nú síðast, séu ekki aðeins hagkvæmnisatriði sem renni stoðum undir að rétt sé að taka þá ákvörðun sem gert er ráð fyrir í þáltill. okkar hv. 5. þm. Vestf., þau renni einnig saman við þriðja flokkinn af rökum, sem ég vil sérstaklega leiða fram til stuðnings því sjónarmiði sem till. felur í sér. Þar er ég kominn að því sem ég í heild vil kalla byggðasjónarmið. Ég hef gert grein fyrir því áður úr þessum ræðustól að ég tel mjög varhugavert af mörgum ástæðum að svo gangi til langframa að allar stórvirkjanir og öll stóriðja, sem verður til í landinu, hnappist saman á tiltölulega takmarkað svæði hér suðvestanlands. En svo hlýtur enn að halda áfram um skeið ef ráðstöfun Sigöldurafmagns til járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga verður til þess að menn stefna rakleitt að því að næsta stórvirkjun landsmanna verði sú sem kennd er við Hrauneyjarfoss. Það er einsýnt að dómi okkar flm. að nú er komin sú stund að Alþ. þarf að láta til sín heyra og gefa til kynna hvort það er ætlun hv. alþm. að halda áfram öllu lengur að þjappa þessum mestu mannvirkjum, sem í landinu rísa, á Suðvesturland eða hvort mönnum er alvara að taka að dreifa þeim til annarra landshluta. Þar ræður ekki aðeins tillitið til dreifingar þessara mannvirkja um landið, heldur einnig, eins og ég áður gat, tillitið til þess hver hagkvæmni fylgir því að virkjanir rísi í námunda við þá landshluta sem búa við mestan orkuskort og þar af leiðandi er mest hætta er á búseturöskun ef svo heldur áfram sem hingað til hefur verið að stórvirkjanir og stóriðja þeim samfara hnappist öll á suðvesturhorn landsins.

Þá vil ég víkja nokkrum orðum að því atriði, sem ég drap lítillega á áður, að virkjunarstaðir, sem til greina koma á Norðurlandi vestanverðu, eru einkum tveir, sem sé annar í Blöndu og hinn í Jökulsám í Skagafirði og bjóða nokkuð mismunandi skilyrði. Ég mun ekki rekja í smáatriðum þær upplýsingar sem fram hafa komið hjá ýmsum aðilum á ýmsum stöðum um þessa virkjunarmöguleika. Svo skammt er um liðið að þær voru settar fram, að sumu leyti hér á hv. Alþ., að ég hygg að þingheimi séu þær í fersku minni. Ég vil aðeins rifja það upp að rafmagn frá Blönduvirkjun er mun meira en það sem talið er að fáanlegt sé í Jökulsám og þar að auki mun ódýrara. Hins vegar kemur einnig til álita að Blönduvirkjun mundi krefjast þess að allmikið land færi undir uppistöðulón og er þar um að ræða afréttarland sem hefur að sjálfsögðu þýðingu fyrir bændur í þeim sveitum sem liggja að þessum afréttum. Hins vegar þarf ekkert slíkt lón við virkjun í Jökulsám, því að þar þarf ekki á miðlun að halda. Sömuleiðis er virkjun í Jökulsám frábrugðin Blönduvirkjun að því leyti að í Jökulsám má koma við áfangavirkjun og hugsanlegar eru þær aðstæður að það sé talinn kostur. En eins og ég sagði er í þáltill. okkar ekki gert upp á milli þessara virkjunarstaða, aðeins lagt til að Alþ. lýsi þeim vilja sínum að næsta stórvirkjun á landinu rísi á vestanverðu Norðurlandi.

Ég hef minnst hér nokkuð á Hrauneyjarfossvirkjun og það hefur komið fram að þarna er nú svo komið málum að undirbúningsrannsóknum er það á veg komið að talið er að unnt væri að bjóða út þær virkjunarframkvæmdir með tiltölulega skömmum fyrirvara. Hvað virkjunarstaði á Norðurlandi vestanverðu varðar er málum ekki jafnlangt á veg komið, en þó svo langt að dómi okkar flm. að það á ekki að þurfa að ráða úrslitum. Ég nefndi áðan þær aðstæður við Blönduvirkjun sem gera nauðsynlegt uppistöðulón sem talið er að muni þekja um eða yfir 60 ferkílómetra. Á þessu atriði var vakin rækileg athygli hér á Alþ. af hæstv iðnrh. á þessum vetri, og hann boðaði þá að hann mundi beita sér fyrir því að samráð yrði haft við þá sem þar eiga hagsmuna að gæta, íbúa hreppanna sem að því afréttarsvæði liggja sem fara mundi undir vatn að nokkru leyti yrði virkjað í Blöndu. Nú er skammt um liðið síðan sá fundur var haldinn sem hæstv. ráðh. boðaði á sínum tíma, og samkv. fréttum kom ekki annað fram á þeim fundi en að þann vanda, sem stafar af gerð uppistöðulónsins og vatnsmiðlunarmannvirkjum, ætti að vera unnt að leysa án tiltakanlegra vandkvæða.

Þá er annað sem enn er að vanbúnaði hvað Blönduvirkjun varðar. Það eru jarðlagarannsóknir með borunum. Þær rannsóknir eru nauðsynlegar. En eftir þeim upplýsingum, sem við flm. teljum öruggar, eru þær ekki umfangsmeiri né tímafrekari en svo að þeim ætti að vera unnt að ljúka á komandi sumri ef nægilegt fjármagn er til ráðstöfunar til að koma þeim í kring, svo að þar er ekki heldur um neina óyfirstíganlega hindrun að ræða.

Ég vil taka það fram til að forðast allan misskilning að ég átel síður en svo stjórn Landsvirkjunar sem staðið hefur fyrir rannsóknum og áætlunargerð um Hrauneyjarfossvirkjun. Hún er að sinna sínu verkefni. Það er hennar verkefni að hafa tilbúnar áætlanir um virkjanir á því svæði sem raforkuframkvæmdir á hennar vegum varða og það hefur hún gert af þeim dugnaði og framsýni sem búast mátti við af þeirri stofnun. En hitt tel ég ekki aðeins óviðeigandi, heldur varhugavert fyrir viðhorf þjóðarinnar til Alþingis, ef það orð kemst á að í raun og veru sé það landsvirkjunarstjórn sem ráði endanlega stefnunni í orkuframleiðslumálum og röðun orkuframkvæmda í landinu. Landsvirkjunarstjórn hefur staðið sig vel í sínu hlutverki. Hún hefur tilbúnar sínar áætlanir og þær eru á því stigi að framkvæmdir gætu hafist þar skjótt ef rétt þætti að bera þar niður. En það er eindregin skoðun okkar flm. þessarar till. og ég hef leitast við að leiða að því rök, að knýjandi ástæður og eindregin rök séu fyrir því, að nú eigi ekki að sinni að halda lengur áfram stórvirkjunum á svo til sama blettinum við Þjórsá, nú sé tími til kominn að dreifa stórvirkjunum um landið og þá sé langálitlegast að bera niður á vestanverðu Norðurlandi. Því tel ég og við flm. mjög aðkallandi að Alþ. láti til sín heyra um þetta mál, þegar hefur komið á daginn að hæstv. iðnrh. viðurkennir, a. m. k. að vissu marki, þau sjónarmið sem fram koma í þessari þáltill. Ég á þar sérstaklega við niðurlagsorð hæstv. ráðh. í svari við fsp. hér í hv. Alþ. 11. mars s. l., þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta:

„Ég vona, að taflmennsku biðleikjanna sé senn lokið og a. m. k. er það eindreginn ásetningur núv. ríkisstj. að setja framkvæmdir þar (þ. e. a. s. á Norðurlandi) í fyrsta sess. Ég tel að áður en ákvörðun verður tekin um næstu virkjun á Þjórsársvæði eða Hrauneyjarfoss, sem hv. þm. einnig gerði að umtalsefni, verði að taka ákvörðun um stórvirkjun á Norðurlandi.“

Það hefur einnig komið fram að hæstv. ráðh. telur að virkjunarhorfur á Norðurlandi séu vænlegastar á vestanverðu Norðurlandi. Það, sem í rauninni felst í þessari till. sem hér er til umr., er að við flm. leggjum til að stigið sé til fulls það skref sem hæstv. iðnrh. hefur stigið, en aðeins til hálfs, í orðum sínum um stefnuna í virkjunarmálum. Hæstv. ráðh. talar um að tekin verði ákvörðun um stórvirkjun á Norðurlandi áður en ákvörðun verði tekin um næstu virkjun á Þjórsársvæðinu, en það kemur ekki fram í þessum orðum, að ákvörðunin um virkjun á Norðurlandi eigi að framkvæmast á undan hugsanlegri nýrri virkjun á Þjórsársvæðinu. Þetta er þó það atriði sem öllu máli skiptir.

Það fullnægir ekki þeim sjónarmiðum að dreifa orkuverum um landið, að virkja sem næst þeim svæðum sem við mestan orkuskortinn búa, að ákvörðun verði tekin um stórvirkjun á Norðurlandi vestra, en síðan verði framkvæmd á undan önnur ákvörðun um virkjun, t. d. við Hrauneyjarfoss. Það, sem öllu máli skiptir, er að skrefið sé stigið til fulls, að næsta stórvirkjun vatnsafls, sem í verður ráðist, skuli eiga sér stað á vestanverðu Norðurlandi, eins og segir í þáltill. okkar hv. 5. þm. Vestf.