03.12.1974
Sameinað þing: 16. fundur, 96. löggjafarþing.
Sjá dálk 506 í B-deild Alþingistíðinda. (391)

310. mál, samkomulag Íslands og Bandaríkjanna um varnarmál

Benedikt Gröndal:

Herra forseti. Alþfl. hefur allar götur frá stofnun Atlantshafsbandalagsins verið hlynntur aðild Íslands að því bandalagi. Flokkurinn hefur talið, að með tilliti til landfræðilegrar stöðu Íslands og sífelldrar ófriðarhættu ættu íslendingar vart annarra raunhæfra kosta völ, enda þótt hermennska sé þjóðinni lítt að skapi og andsnúin þjóðernislegum tilfinningum hennar. Alþfl. studdi einnig komu varnarliðsins til landsins á sínum tíma, enda tóku hernaðarleg viðhorf um það leyti stökkbreytingum og svipuð örlög gengu yfir Grænland, Asoreyjar og fleiri lönd, sem hafa aðstöðu ekki ólíka Íslandi.

Í grundvallaratriðum hefur Alþfl. fylgt þessari sömu stefnu og fylgir enn.

Nýafstaðið flokksþing hans ályktaði, að meðan svæðisbandalög þjóða í milli eru staðreynd telur flokkurinn íslendinga eiga heima í varnarsamtökum vestrænna þjóða. Eins og heimsmálum er nú háttað telur Alþfl. ekki tímabært að varnarliðið hverfi með öllu úr landinu, en vill að íslendingar taki í sívaxandi mæli að sér þau verkefni sem ekki krefjast vopnaburðar.

Kjarninn í stefnu Alþfl. er sem sagt sá, að hann styður aðild að bandalaginu á meðan önnur betri skipan friðarmála er ekki komin til sögunnar.

Þrátt fyrir þessa afdráttarlausu stefnu var það ósk og von Alþfl. frá upphafi og er enn, að þessi skipan íslenskra öryggismála þurfi ekki að verða varanleg svo og að nauðsynlegar aðgerðir vegna varnarmála hafi sem minnst áhrif á íslenskt þjóðlíf og helst engin áhrif á íslenskt sjálfstæði.

Alþfl. fór með stjórn utanríkis- og varnarmála í þrem ríkisstj. samfellt á 15 ára tímabili, 1956 –1971. Stefna flokksins hefur verið að draga á hverjum tíma sem mest úr umsvifum varnarliðsins eftir því sem öryggi landsins og aðstæður hafa leyft. Ráðh. flokksins á þessu tímabili fækkuðu varnarliðsmönnum úr 4 600 árið 1956 í 2 400 árið 1965, svo að dæmi sé nefnt. Þetta er fimm sinnum meiri fækkun en sú sem nú er fjallað um og var þó varla nefnd í blöðum eða opinberum umr. á sínum tíma. Þegar herforingjavaldið steig einu sinni feti of langt spyrnti Guðmundur í. Guðmundsson við fæti og var viðkomandi herforingi, sem var yfirforingi varnarliðsins, sendur af landi burt árið 1959. Þetta vakti athygli á sínum tíma, en hefur sem betur fer ekki verið ástæða til að endurtaka.

Það er því í fullu samræmi við þessa föstu meðferð varnarmála, sem Alþfl. hefur á nokkrum síðustu árum bent á það, að íslendingar verði sjálfir að taka í vaxandi mæli við störfum á Keflavíkurflugvelli, sem ekki krefjast vopnahurðar, enda þótt við getum að sjálfsögðu einnig haldið þar uppi nauðsynlegu lögreglu- og öryggiseftirliti. Meginatriðið er, að Íslendingar láti sér ekki nægja að sópa gólf, heldur nái smám saman valdi á rekstri varnarmannvirkjanna, því að þau verða ekki fjarlægð, flugvöllurinn „blífur“ hvaða tæki sem nota hann hverju sinni og hverjir sem það verða. Við verðum að búa okkur af skynsemi og raunsæi undir þá tíð þegar verulegar breyt. verða á þessum málum, því að þá verðum við að vera menn til þess að reka þarna allmikil mannvirki, sem eru eins og flugvellir, hafnir, vegir og flest annað sem gott þykir, jafn þýðingarmikil eða jafnvel enn þýðingarmeiri í hernaði en í friði.

í síðustu alþingiskosningum urðu varnarmálin að miklu deilumáli og því miður tókst ýmsum öflum að gera þessi mál að baráttu um hrein öfgasjónarmið, þar sem ekkert virtist vera til á milli. M.a. var þá ráðist á mjög ósanngjarnan hátt að Alþfl. og afstaða hans gerð tortryggileg í voldugum fjölmiðlum, sem ætla mætti að hefðu einhverja ábyrgðartilfinningu í máli sem þessu. Kosningaúrslitin leiddu til þráteflis á Alþ., eins og flokkar skiptu sér s.l. vor, 30 með stefnu fyrrv. stjórnar, en 30 á móti. Þar með var sú stefna fallin á jöfnum atkv. að þingsköpum. Ekki stóð þó þráteflið lengi, því að Framsfl, tók kúvendingu í málinu, kastaði fyrir borð þriggja ára samningamakki við Alþb. og gekk til liðs við þá stefnu sem fyrrv. stjórnarandstaða hafði haldið fram. Þetta mundi teljast til stórtíðinda í pólitík hvar sem væri annars staðar í heiminum. En hér á landi þekkir þjóðin svo vel hinn pólitíska hringdans Framsfl., að ný spor koma þar engum á óvart. Samt sem áður undruðust menn geð framsóknarforustunnar, er hún fór til bandaríkjamanna til að sækja aftur neyðarkostina síðan í vor og biðja þá að dusta rykið af sínum eigin till. Það var samið um málið á nokkrum klukkustundum og hlýtur þeim Kissinger og Siseo að hafa þótt það vera ólíkt léttara að eiga við íslendinga, þegar þeir eru undir stjórn eins og nú situr, heldur en t.d. að eiga við araba eða gyðinga.

Sjálfstæð þjóð verður að leitast við að hafa nokkurt samhengi í utanríkismálum sínum, hvað sem gerist í innanlandspólitík, en þessi utanríkismálastefna á að byggjast á hagsmunum og vilja meiri hluta þjóðarinnar, en er ekki eins og strá í vindi. Þess vegna áttu íslendingar ekki að kasta öllu, sem gert hafði verið í varnarmálum í mörg ár, svo fljótt fyrir borð, heldur reyna að semja áfram, þótt veigamikil atriði breyttust. Við skulum minnast þess, að ríki verða að semja við vini sina ekki síður en óvini og samningar milli vina eru oft viðkvæmastir og erfiðastir.

Alþfl. hefur þegar lýst yfir, að hann er samþykkur því samkomulagi um varnarmál sem nú er lagt fyrir Alþ., svo langt sem það nær. Það er meginatriði frá okkar sjónarmiði, að öfgastefnunum sem settu svip sinn á kosningabaráttuna s.l. vor, hefur í reynd verið hafnað. Kröfum Alþb. um brottför varnarliðsins á tilteknum skömmum tíma hefur verið hafnað. Og kröfum Varins lands um, að ekki megi skerða varnir landsins hið minnsta er hafnað að því leyti, að fækkað verður um á fimmta hundrað manns í varnarliðinn. Farin er millistefna, sem er nokkuð í átt við það, sem Alþfl. hefur einna helst vakið máls á. Íslendingar eiga að taka við nokkur hundruð störfum á Keflavíkurflugvelli. Varnar- og flugstöðvaraðstaða verður aðskilin og fleiri smávægilegar breytingar eru fyrirhugaðar. Hins vegar er ekki um stórt skref að ræða og fjöldamargt um framkvæmd þessa virðist vera harla óvíst.

Það er áberandi, hve loðið orðalag er í fjölmörgum stöðum í þessu samkomulagi. Það er ætlunin að leitast við að gera þetta og hitt, og það er athyglisvert, að mestöll framkvæmd þeirra mála, sem hér á að heita að samið sé um, svo sem byggingar íbúðarhúsa eða byggingar flugstöðvar og það sem í kringum hana er, er háð fjárveitingum Bandaríkjaþings í Washington, og veit enginn hvernig þeim málum reiðir þar af. Framkvæmdavaldið í Washington, forseti og ráðuneyti hafa ekki það vald yfir fjárlögum, sem við eigum að venjast hér uppi á Íslandi. því fer víðs fjarri. Svo virðist sem bandaríkjamenn ætli, ef þing þeirra veitir til þess fé, að leggja flugbrautir og vegi að nýrri farþegaafgreiðslu á Keflavíkurflugvelli. En það er aðkallandi verkefni eins og allir viðurkenna. En hvar á að fá fé til þess að reisa sjálfa stöðina og hve mikið er áætlað að hún kosti? Þegar fyrir mörgum árum var fullyrt, að bandaríkjamenn hefðu lofað að útvega lánsfé í stöðina, en er það í raun og veru tryggt í dag?

Ýmsar fleiri spurningar væri ástæða til að leggja fram, því að Alþ. og þjóðin vita í rauninni sáralítið um það, hvað fram fer í varnarstöðvunum, en vart er ástæða til þess nú, þar eð mál þetta er ekki lagt undir dóm Alþingis og mun að líkindum ekki vera lagaleg þörf á því, heldur aðeins kynnt þinginu og samkvæmt kröfum þess. Hitt þykir mér þó líklegt, að allur þessi málatilbúnaður sé ekki síður sniðinn við það, að samkomulagið þurfi ekki að leggja fyrir bandaríska þingið í Washington heldur en fyrir Alþ. Þm. þar eru töluvert fleiri en við erum og þeir eru ekki allir á einu máli og þeir láta ekki framkvæmdavaldið alltaf segja sér fyrir verkum. Það er því að vanda og ekki síst í svona málum áhugamál embættisvaldsins í Washington, að þurfa ekki að leggja slík mál fyrir þingið.

Að lokum þetta: Varnar- og öryggismál eru beint framhald af sjálfstæðisbaráttu íslensku þjóðarinnar. Þess vegna er það harmleikur, að einmitt þessi mál skuli skipta þjóðinni í tvær öndverðar fylkingar, þar sem henni ríður mest á því að standa öll saman. Skoðanir einstaklinga og flokka á varnarmálum mótast af gjörólíkum sjónarmiðum. Sumir, eins og t.d. Alþb., sem er flokkur undir stjórn Marx-Leninista, stefnir að því að koma Íslandi í náið samband við önnur ríki, sem stjórnað er af skoðanabræðrum þeirra. Aðrir, sem kalla sig hernámsandstæðinga, og ég hygg að þeir séu miklum mun fleiri, taka afstöðu á grundvelli heiðarlegra íslenskra þjóðernistilfinninga, og margir þeirra viðurkenna hreinlega, að þeir taki þessar tilfinningar visvítandi fram yfir heimspólitísk og hernaðarleg rök. Það er hægt að bera virðingu fyrir þessu fólki og skoðunum þess án þess að vera því sammála. Hinum megin standa fylgjendur landvarna, sumir hverjir ásakaðir um að taka afstöðu til þessara mála fyrst og fremst til þess að tryggja tengsl Íslands við hinn kapítalíska heim, og til þess að græða á hermangi, eins og það er orðað. Aðrir, og þeim megin eru þeir einnig miklu fleiri, taka afstöðu til þessara mála með því að líta á ástand heimsmála, stöðu og öryggi Íslands og láta það ráða stefnu sinni. Það tel ég vera heilbrigða og eðlilega afstöðu.

Áframhaldandi klofningur í svo stóru máli, í sjálfstæðismáli, er íslensku þjóðfélagi hættulegur. Við megum gæta þess, að hvert tröllið trylli ekki annað og þjóðin sundrist með þeim afleiðingum, sem saga okkar greinir frá að sundrungin leiðir af sér. Alþfl. gerir sér þetta ljóst. Ég vona, að hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. geri sér þetta líka ljóst, og er þá ekki síður mikilsvert að þeim eða öðrum takist að gera viðsemjendum sínum, leiðtogum bandaríkjamanna, ljóst, hvað í húfi er fyrir íslendinga í þessum málum. Eftir þessum skilningi getur farið hvernig þessi mál snúast í framtíðinni.