10.12.1974
Sameinað þing: 20. fundur, 96. löggjafarþing.
Sjá dálk 609 í B-deild Alþingistíðinda. (495)

18. mál, lagning byggðalínu milli Norður- og Suðurlands

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen):

Herra forseti. Ríkisstj. hefur ákveðið að háspennulinan frá Suðurlandi til Norðurlands verði lögð og framkvæmdir hafnar svo fljótt sem auðið er. Í stjórnarsáttmála núv. ríkisstj. er lögð áhersla á aukinn hraða í virkjun íslenskra orkugjafa, bæði til iðnvæðingar og í því skyni að gera íslendinga óháðari innfluttri orku. Síðan eru talin þar meðal brýnustu verka að tryggja sem fyrst með nýjum virkjunum næga raforku á Norðurlandi og öðrum landshlutum sem eiga við orkuskort að búa.

Tenging Norðurlands og Suðurlands hefur lengi verið á döfinni og ýmsar leiðir þar til nefndar. Um hríð virtist mönnum álitlegasta leiðin vera sú að taka háspennulínu frá Þjórsá norður Sprengisand og til Norðurlands. Fyrir nokkru var sett á laggirnar sérstök n. eða vinnuhópur á vegum hæstv. fyrrv. iðnrh. til að kanna þessi mál og niðurstaðan var þá sú að velja heldur aðra leið, þ.e.a.s. línu um Borgarfjörð, Norðurárdal, Holtavörðuheiði, Húnavatnssýslu til Skagafjarðar og Akureyrar. Þessari leið var valið heitið byggðalína en rétt er að benda á að það er nokkuð vafasamt heiti af tveim ástæðum. Annars vegar eru flestar háspennulínur hér á landi að verulegu leyti í byggð, þær sem fyrir eru, og í annan stað liggur þessi lina ekki að öllu leyti í byggð. Hún liggur m.a. yfir Holtavörðuheiði og viða þar sem ekki er um byggð að ræða. Það skiptir að vísu ekki sérstaklega miklu máli hvaða heiti er valið á þessa línu þó að eðlilegra væri kannske að kalla hana norðurlínu.

Það var ákvörðun fyrrv. iðnrh. að tengja Norðurland og Suðurland saman með þessum hætti. Það lá annars vegar fyrir að þessi leið um Holtavörðuheiði var nokkuð dýr leið og dýrari en ýmsar aðrar, sem til greina komu yfir hálendið, en hins vegar var það talið henni sérstaklega til gildis að vegna þess að hún lægi að töluvert miklum hluta í byggð, þá væri auðveldara með viðgerðir á henni ef til kæmi, m.ö.o. meira öryggi.

Það var síðan skipuð n. manna af hálfu iðnrh. 5. mars 1974 til þess að vinna að þessu máli og var þessari n. falið að hafa í umboði rn. yfirumsjón með byggingu háspennulínu milli Norður- og Suðurlands eftir svonefndri byggðaleið. Í n. voru skipaðir Egill Skúli Ingibergsson, formaður, Guðjón Guðmundsson, Tryggvi Sigurbjarnason og Kristmundur Halldórsson. Þessi n. hefur undir forustu Egils Skúla Ingibergssonar unnið mikið starf að undirbúningi og hönnun þessa máls. Í skýrslu frá n. nú 29. nóv. er gerð ítarleg grein fyrir þessu undirbúningsstarfi, sem er að verulegu leyti lokið. Einstök atriði eru ekki fullhönnuð enn, segir t.d. í þeirri skýrslu að endanlegir útreikningar og stauralistar séu tilbúnir fyrir Borgarfjörð að Holtavörðuheiði, verið sé að vinna við kaflann norðan Holtavörðuheiðar og ætlað sé að því verki verði lokið fyrir áramót. En í meginatriðum er verkinu lokið að því er hönnun snertir.

Varðandi framkvæmdir er ljóst að þessi n., sem hæstv. ráðh. skipaði, hefur ekki lagalegan grundvöll sem framkvæmdaraðili, og kom það í ljós þegar farið var að panta staura vegna þessarar línu að það var ekki hægt að panta þá eða fá þá afgreidda á vegum n. heldur þurfti að gera það á vegum Rafmagnsveitna ríkisins. Að því er snertir framkvæmdirnar sjálfar var líka ljóst að eðlilegra var og raunar nauðsynlegt að fela öðrum aðila framkvæmdirnar og af þeirri ástæðu skrifaði ég 19, nóv. bréf til Rafmagnsveitna ríkisins, svo hljóðandi:

„Ráðuneytið felur hér með Rafmagnsveitum ríkisins að hafa með höndum framkvæmdir við lagningu háspennulínu til Norðurlands. Jafnframt er Rafmagnsveitum ríkisins falið að hraða framkvæmdum umræddrar norðurlinu svo sem kostur er, eftir því sem fjármagn er fyrir hendi.“

Það var einnig talið mæla mjög með þeirri leið að fela Rafmagnsveitum ríkisins málið, þ.e.a.s. framkvæmdir, að Rafmagnsveiturnar hafa á að skipa þjálfuðum vinnuflokkum í þessu efni.

Varðandi kostnað við verkið er síðasta áætlun, sem er dags. 19. nóv., frá n., byggðalínunefndinni svokölluðu, 1 427 millj. kr., eða 1.4 milljarðar kr., þar af eru aðflutningsgjöld tæpar 414 millj. Ef þeim er sleppt, og ég vil taka það fram að ríkisstj. gerir ráð fyrir því að veitt verði heimild í fjárl. nú til að undanþiggja þessa línu og aðrar háspennulínur aðflutningsgjöldum, — að þeim slepptum er heildarkostnaður við línuna áætlaður nú 1 013 millj. kr. Þetta skiptist í þrjá kafla, þ.e. kaflinn frá Andakíl til Laxárvatns, frá Laxárvatni til Varmahlíðar og þriðji kaflinn frá Grundartanga til Andakíls, eins og það er orðað í skýrslu n. Þessi kafli, þ.e.a.s. tenging frá Andakíl við Landsvirkjun, hefur verið nokkurt vafaatriði hjá n., en í síðustu áætlun gerir hún ráð fyrir þessu.

Að því er snertir undirbúning málsins að öðru leyti hafa verið pantaðir u.þ.b. 1 300 staurar í þessa línu og tímaáætlun er sú að verkinu þ.e. a. s. lagningu norður til Varmahliðar, megi ljúka haustið 1976.

Þetta er í stórum dráttum það, sem ég hef um málið að segja á þessu stígi, en ég vil bæta því við að í samræmi við málefnasamning ríkisstj. hefur að sjálfsögðu veríð kannað hvernig er hægt með nýjum virkjunum að tryggja næga raforku á Norðurlandi, því að öllum er ljóst að á Norðurlandi er mjög alvarlegt ástand í raforkumálum, orkuskortur þegar, mikill kostnaður við dísilstöðvar og horft fram á algert vandræða- og jafnvel neyðarástand innan eins eða tveggja ára.

Það hefur að sjálfsögðu verið kannað hvort hægt væri að finna einhverjar fljótvirkar leiðir til aukinnar orkuframleiðslu á Norðurlandi. Kemur mönnum að sjálfsögðu fyrst í hug hvort möguleiki væri til einhverrar aukinnar orkuöflunar við Laxárvirkjun, en eins og hv. þm. er kunnugt virðist sá möguleiki ekki fyrir hendi, a.m.k. nú sem stendur eða á næstunni. Annar möguleikinn, sem hefur veríð athugaður, er að auka orkuframleiðslu gufustöðvarinnar í Bjarnarflagi. Stjórn Laxárvirkjunar sótti um leyfi til þess vorið 1973, en fékk ekki hjá þáv. iðnrh. leyfi til þess. Það er hins vegar um seinan að ætla að ráðast í það nú ef það ætti að bæta úr til bráðabirgða. Varðandi Kröflu má gera ráð fyrir að hún komist ekki í notkun fyrr en eftir 3–4 ár.

Á Norðurlandi eru auðvitað fjölmargir aðrir virkjunarmöguleikar, eins og Jökulsá, Skjálfandafljót, Jökulsá í Skagafirði, Blanda og margir fleiri möguleikar. En ljóst er að undirbúningi er það skammt á veg komið að allt mundi þetta taka mjög langan tíma. Það er því svo ástatt á Norðurlandi að vegna þess hve mjög hefur dregist að koma þar í gang virkjunum þá virðist enginn möguleiki sjáanlegur nú til að bæta úr þessu alvarlega ástandi þar annar en þessi norðurlína. Hins vegar er rétt að taka fram að það er ekki rétt hjá hv. fyrirspyrjanda, að þetta sé hagkvæmasta leiðin. Hún virðist vera eina leiðin sem er fær nú, en þetta er ákaflega dýr lausn, og vissulega hefði verið hagkvæmara fyrir þjóðfélagið í heild ef fyrr hefði verið ráðist í einhverjar virkjanir þar nyrðra.

Varðandi ádeilur hv. fyrirspyrjanda á núv. stjórn fyrir að dregist hafi að hefja framkvæmdir og þar hafi alls ekki verið um skort á fjármagni að ræða, þá ætla ég að leiða það mál hjá mér. Ég geri ráð fyrir því, að hæstv. samgrh., fyrrv. fjmrh., muni skýra það mál, hvers vegna ekki var í tíð fyrrv. stjórnar ráðist í þessar framkvæmdir þó að þessi 300 millj. kr. lánsheimild í fjárl. væri fyrir hendi.