17.12.1974
Neðri deild: 26. fundur, 96. löggjafarþing.
Sjá dálk 1034 í B-deild Alþingistíðinda. (890)

36. mál, virkjun Bessastaðaár í Fljótsdal

Magnús Kjartansson:

Hæstv. forseti. Ég held að við séum æði margir þm, þeirrar skoðunar, að naumast sé nokkur maður hér á hinu háa Alþ. sem sé jafnómerkilegur og óheiðarlegur í málflutningi sínum og hæstv. iðnrh., Gunnar Thoroddsen. Við fengum dæmi um þetta hér í dag. Ég tók til máls í sambandi við frv. um heimild til að virkja Bessastaðaá. Ég hafði skrifað undir meðmæli iðnn. með fyrirvara, og ég gerði grein fyrir fyrirvara mínum alveg á málefnalegan hátt og áreitnislaust. Ég sagði að mér fyndist, að það skorti á að iðnn. hefði næga vitneskju til þess að fjalla um þetta mál og ég hefði óskað eftir því, að hún hefði haft lengri tíma til þess. En ég lýsti því jafnframt yfir, að þrátt fyrir þetta mundi ég fylgja frv. og greiða atkv. með því að hæstv. ráðh. fengi þá heimild sem hann óskaði eftir. Svo gerist það eftir 2 mínútur eða svo að hæstv. ráðh. stendur í þessum ræðustól og segir að ég vilji drepa þessu máli á dreif, segir að ég vilji láta það daga uppi, segir að ég vilji ekki veita heimild til Bessastaðaárvirkjunar. Hver einasti maður, sem hlustaði á orðræður okkar hér í dag, vissi að hæstv. ráðh. var að fara með hrein ósannindi. Samt gerir hann þetta. Ég verð að segja eins og er, að þetta er málflutningur sem er langt fyrir neðan virðingu Alþ. Hann gat ekki komið með nein rökstudd andmæli gegn þeim aths. sem ég gerði um vinnubrögðin, hann gat það ekki. Þá er gripið til þess að gera mér upp afstöðu sem allir þm. vita að er ekki mín afstaða, að fara hreinlega með ósatt mál. Þetta er ekki sæmandi nokkrum þm. að hegða sér svona.

Ég sagði að þetta undarlega háttarlag hæstv. ráðh. að vilja afgreiða þetta mál með forgangshraða rétt fyrir jól væri sýndarmennska sem ætlað væri að auka eitthvað álit þessa hæstv. ráðh. hjá austfirðingum. Nú er það svo að þetta var ekki mín hugmynd einu sinni. Það var einn af flokksbræðrum hæstv. ráðh., sem ég átti tal við fyrir nokkrum dögum og ég spurði hann: Hvernig stendur á því að hæstv. ráðh. Gunnar Thoroddsen leggur slíka áherslu á að þetta frv. um virkjun, sem allir vita að á ekki að koma í notkun fyrr en eftir 4–5 ár eða svo, verði afgreitt núna með hraði rétt fyrir jól? Og þá brosti flokksbróðir ráðh. og sagði: „Hann er að friða austfirðinga.“ Af hverju þarf hæstv. ráðh. Gunnar Thoroddsen að friða austfirðinga? Hann þarf að friða austfirðinga vegna þess að austfirðingar allir vita að dísilstöðvar, sem áttu að vera komnar til Austfjarða fyrir nokkrum mánuðum, eru ókomnar enn þá. Það hafa ekki staðist fyrirheit sem voru gefin um þetta.

Nú ætla ég ekki að fara að kenna hæstv. ráðh. Gunnari Thoroddsen um þetta. Ég efast ekki um að hann hefur gert það sem hann gat til að leysa þennan vanda. Ég hef ekki hugsað mér að taka upp þann málflutning sem tíðkaður var í tíð fyrrv. ríkisstj., þegar menn risu hér upp einn at' öðrum og fóru að kenna mér um hamfarir náttúruaflanna í landinu. Ég gæti, ef ég vildi taka upp þau vinnubrögð, farið að spyrja hæstv. iðnrh. hvernig standi á því að spennir sá, sem þjóðin öll hefur fylgst með síðustu dagana, hafi verið að velkjast í sköflum dögum samar., hvort ekki væri hægt að finna einfaldari leiðir til að koma honum á áfangastað. En ég held, að við eigum ekki hér á þingi að deila á þennan hátt. Ég er viss um að hæstv. ráðh. Gunnar Thoroddsen hefur reynt að leysa þessi vandamál, sem brenna núna, sem verður að leysa með bráðabirgðaráðstöfunum, og hann þarf ekki á því að halda að vera með neina sýndarmennsku í því sambandi. Ég held að menn ættu að hætta því og sérstaklega held ég að hann ætti að hætta því að fara hér með hrein ósannindi um afstöðu manna, eins og hann gerði í dag undir vitni flestra þm.

Ég minntist á það í dag að það væri annað sem lægi á að ákveða, það lægi á að ákveða fjárveitingu til rannsókna í sambandi við hugsanlega virkjun í Bessastaðaá, og spurði hæstv. ráðh. hvort það mál yrði leyst í sambandi við fjárlög næsta árs, og hann sagði að svo mundi vera. En það er annað mál í sambandi við orkuskort á Austfjörðum sem verður að leysa einnig á fjárl. næsta árs, og það er línulögnin frá Kröflu til Austfjarða. Það eru allar horfur á því, sem betur fer, að virkjun Kröflu gangi svo vel að það veiti ekkert af því að fara að taka ákvörðun um lagningu línu frá Kröflu til Austfjarða og síðan að hefja hönnun og undirbúning, þannig að þessi lína geti verið tiltæk um leið og Kröfluvirkjun kemur í gagnið. Þetta er langfljótlegasta leiðin til að koma orku til Austfjarða. Að sjálfsögðu verður að nýta þá leið og það má ekki vera neinn dráttur á því. Sérfræðingum ber saman um að línustæðið þarna sé eitthvert það öruggasta á landinu, þannig að hættan á því að þessi lína bili sé í sjálfu sér mun minni en þær hættur sem fylgja dreifilínunum sem eru ákaflega veikar á Austfjörðum, eins og þær eru viða á landinu. Á fjárl. næsta árs verður að vera fjárveiting til að undirbúa þessa línu. Það verður að fara að huga að því líka að panta í hana efnivið, því að nú er orðinn langur afhendingartími á ýmsu því sem þarf til slíkra framkvæmda. Ég vænti að hæstv. iðnrh. hafi forsjálni til að tryggja að þessi ákvörðun verði tekin og að hennar sjái stað í fjárlagafrv. fyrir næsta ár.

Hér hafa komið upp ákaflega sérstæðar orðahnippingar milli hæstv. iðnrh. og hv. þm. Sverris Hermannssonar. Um það væri í rauninni hægt að tala ákaflega langt mál. Ég hygg að ég muni ekki gera það við þetta tækifæri, en vil samt víkja að því nokkrum orðum.

Ég skil ákaflega vel það sjónarmið hv. þm. Sverris Hermannssonar að telja þá stefnu, sem fylgt hefur verið í virkjunarmálum um mjög langt skeið, vera algerlega andstæða byggðastefnu. Stefnan hefur verið sú, að landið hefur verið í mörgum orkuveitusvæðum, einangruðum hverju frá öðru, og hefur verið ætlast til þess að hver staður sæi um sig, jafnvel með því að virkja bæjarlækinn heima. Hins vegar hefur Suðvesturland verið látið hafa algeran forgang að því er orkuframleiðslu varðar. Það var gert með Búrfellsvirkjun í Þjórsá. En þegar virkjað var við Búrfell vantaði eðlilegan íslenskan markað, m.a. vegna þess að orkuveitusvæðin voru ekki tengd saman. Það fólk, sem bjó fyrir utan Suðvesturland, átti ekki kost á að fá raforku frá þessari stóru og hagkvæmu stöð við Búrfell. Þá var gripið til þess ráðs að selja þessa orku erlendu fyrirtæki, — fyrirtæki sem er að öllu leyti í eigu útlendinga, — og það var gerður samningur um að þetta fyrirtæki skyldi vera undanþegið íslenskri lögsögu og íslenskum dómstólum og skyldi samið um fast raforkuverð til ársins 1997. Nú er svo ástatt á Íslandi að meira en helmingur þeirrar raforku, sem framleidd er í landinu, rennur til þessa erlenda fyrirtækis á sama tíma og allur þorri byggðarlaganna eða öll byggðarlög utan Suðvesturlands búa við sárasta orkuskort. Það verð, sem hið erlenda fyrirtæki greiðir fyrir raforkuna, er nú um það bil fjórði hluti þess sem talið er vera eðlilegt gangverð á raforku til orkufreks iðnaðar. Ef greitt væri núna það verð sem talið er eðlilegt gangverð, þá er munurinn hvorki meira né minna en 1000 millj. kr. á einu ári. Þetta er staðreynd. (Gripið fram í.) Það er staðreynd að þetta útlenda fyrirtæki greiðir fyrir ársnotkun sína af raforku milli 300 og 400 millj. kr., en það verð, sem talið er vera eðlilegt gangverð nú, mundi gefa milli 1300 og 1400 millj. Munurinn er tæpar 1000 millj. kr. á ári, og þetta eru viðskipti sem eiga að standa í 25 ár. Ef þarna væri um að ræða eðlilega verðlagningu og með þeirri þróun, sem við sjáum fram undan á orkuverði, þá mundi þessi upphæð ein saman nægja til þess að standa undir öllum okkar framkvæmdum í raforkumálum um langt, langt árabil. Við erum þarna að gefa erlendum aðila auðlindir okkar.

Þetta er lélegasti samningur sem nokkur íslensk stjórnarvöld hafa gert efnahagslega, og hvað snertir þjóðlega stöðu okkar og sjálfstæði er þetta mikill niðurlægingarsamningur. Þess vegna skil ég ákaflega vel sárindi hv. þm. Sverris Hermannssonar hvað þetta atriði snertir. En ég vil benda hv. þm. á að leiðin til þess að bæta úr þessu misrétti, sem aðrir landshlutar búa nú við, er samtenging orkuveitusvæðanna. Það verður að tengja saman öll orkuveitusvæði á Íslandi, ef menn eiga að búa við eitthvert jafnrétti. Aðeins á þann hátt er hægt að tryggja það, að ráðist verði í stórar og hagkvæmar virkjanir í öðrum landshlutum en á Suðvesturlandi. Þetta er alger forsenda, að það sé tengt saman, og að þeirri stefnu var unnið ötullega í tíð fyrrv. ríkisstj. Ég hefði vissulega óskað að það hefði getað gengið hraðar en það gekk. Engu að síður er það staðreynd, sem betur fer, að hæstv. iðnrh. dirfist nú ekki lengur að standa gegn þeirri byggðalinu sem hann hefur þó tafið eins lengi og hann gat. Hann er búinn að lýsa því yfir opinberlega að sú lina verði lögð, og það er mikill áfangasigur í þessu máli, mjög mikill. Þar er um að ræða stefnu, sem verður að halda áfram.

Hitt finnst mér að hv. þm. Sverrir Hermannsson hefð í átt að læra af reynslunni, að gera sér ekki vonir um einhvern ábata af erlendum fyrirtækjum á Austfjörðum. Það, sem hann var að minnast á hér áðan í þessum ræðustól, og það, sem hann hefur verið að skrifa um í Morgunblaðið að undanförnu, felur í sér kannske enn þá fráleitara afsal á íslenskum landsréttindum en samningurinn frá 1966, því að það, sem hv. þm. er að tala um, eru hugmyndir þessa sama auðhrings, sem við sömdum við 1966, um að við leggjum fram virkjunarréttindi okkar og að erlendir aðilar séu þar með orðnir aðilar að þessum auðlindum á Íslandi. Þetta tel ég vera meira en háskalega stefnu. Ég held að það sé stefna sem mundi gersamlega grafa undan öllu efnahagslegu sjálfstæði okkar íslendinga. Þá virkjunarmöguleika, sem við eigum á Austfjörðum, sem eru sem betur fer mjög miklir, eigum við að vera menn til að nýta sjálfir, þannig að við ráðum bæði yfir þeim auðlindum og yfir þeim iðnaði sem við komum upp í sambandi við þær.

Ég held að reynslan af þeirri stefnu, sem upp var tekin 1966, að hleypa erlendum fyrirtækjum inn í landið sé slík, að það eigi að standa vonir til þess að hægt sé að kveða hana endanlega niður, slíkt verði aldrei framar endurtekið. Þegar fjallað var í tíð fyrrv. ríkisstj. um orkufrekan iðnað í sambandi við Sigölduvirkjun, þá var þar rætt um íslenskt fyrirtæki, sem væri að meiri hluta til í eigu íslendinga og lyti íslenskum lögum í einu og öllu. Það þýddi líka að þar var um að ræða fyrirtæki sem ekki var fjármagnsfrekara en svo, að þetta litla þjóðfélag okkar réð við það, og þá einnig fyrirtæki sem raskaði ekki eðlilegu félagslegu jafnvægi í landinu með því að fara þar út fyrir öll skynsamleg takmörk. Með því að miða slíkar framkvæmdir við getu okkar sjálfra erum við einnig að koma í veg fyrir að hlutirnir sporðreisist í landinu á þann hátt sem er engum til gagns.

Ég spurði hæstv. iðnrh. um það í sjónvarpi fyrir nokkru, hvort hann gæti fallist á að þessi stefna væri rétt, að eftirleiðis ættu íslendingar sjálfir að eiga meiri hl. í þeim fyrirtækjum sem hér kynnu að koma upp í sambandi við orkufrekan iðnað, þegar þeir teldu sér henta, en ekki erlend fyrirtæki. Hæstv. iðnrh. lýsti því yfir að hann væri þessarar skoðunar. Hann lýsti því yfir að sú stefna, sem upp var tekin 1966, væri röng, tók sérstaklega fram að hann hefði ekki verið á landinu, hann hefði verið sendiherra erlendis þegar sú stefna var ákveðin. Það var greinilegt á hverja hæstv. ráðh. var þá að skjóta.

Ég tel að þessi yfirlýsing hæstv. iðnrh. hafi verið merkileg, og ég vænti þess að hann standi við hana. Við höfum að vísu heyrt áður merkilegar yfirlýsingar af vörum þessa hæstv. ráðh. Ég man eftir ræðu sem ég hlustaði á 1. des. 1945, þótt viðhorfin hafi breyst æðimikið síðan. Engu að síður vona ég að þessi nýja afstaða ráðh. í sambandi við orkufrekan iðnað endist a.m.k. þann tíma sem hann á eftir að sitja í ráðherrastóli.

Orkulindir okkar eru ákaflega mikilvæg auðlind og við verðum að sjálfsögðu að leggja á ráðin um að nýta þær eins og við erum menn til, en alltaf að miða við það, að við ráðum sjálfir bæði yfir auðlindum okkar og yfir atvinnulífi okkar. En það, sem nú er brýnast í sambandi við raforkumál, er ekki þessi nýting iðnaðar, heldur að leysa þann sára vanda, sem nú brennur á landsmönnum hvarvetna. Við verðum að vera menn til þess að tryggja landsmönnum öllum næga orku á næstu árum, og það verkefni verður að hafa algeran forgang. Í því sambandi gildir einu hvort við teljum að við höfum tækifæri til þess að hagnýta orku til iðnrekstrar núna. Ef það rekst á hitt sjónarmiðið, þá verður nauðsyn landsmanna hvarvetna á Íslandi að ganga fyrir. Er nú svo komið að þau áform, sem uppi voru um að nýta Sigöldu í sambandi við orkufrekan iðnað, standast ekki lengur, vegna þess að sýnt er að það fyrirtæki, sem þar var rætt um, verður ekki komið á laggirnar fyrr en 1–2 árum eftir að Sigölduvirkjun fer að framleiða raforku, þannig að þau tengsl, sem áður voru hugsuð þarna á milli, eru ekki lengur. Ég lít svo á að þetta þurfi að vera algert forgangsverkefni fyrir okkur, eins og ég gerði grein fyrir á síðasta þingi í sambandi við þáltill. sem þá var flutt af ríkisstj. um nýtingu innlendra orkugjafa í stað olíu. Til þess að fullnægja þessum innlenda markaði þurfum við alla orku Sigölduvirkjunar og meira til. Við höfum ekkert afgangs, eftir að þau umskipti urðu á síðasta hausti að olían varð svo dýr að það borgar sig fyrir fólk að skipta yfir í raforkuhitun, einnig í gömlum íbúðum sínum. Þess vegna hefur íslenski markaðurinn aukist stórlega á örstuttum tíma. Þetta er staðreynd sem við verðum að horfast í augu við, hvort sem okkur líkar betur eða verr, og eftir þessu verðum víð að hegða okkur.

Ég sagðist ekki ætla að tala langt mál um þetta og skal nú ekki fjölyrða meir um það. Ég vil samt í lokin beina fsp. til hæstv. forseta. Það hefur dálítið verið rætt hér í dag um þingsköp, og 28. nóv. s.l. lögðum við hv. þm. Lúðvík Jósepsson fram hér í Nd. till. til þál, um nýtingu innlendra orkugjafa í stað olíu. Ég lít svo á að í þessari till. felist eitthvert mesta stórmál sem Alþ. verði að takast á við. Það hefur gengið svo, að það hefur ekki enn þá tekist að koma þessari till. til n., vegna þess að þm. úr Sjálfstfl. hafa farið í undarlegt málþóf og sérstaklega notað tækifærið, þegar ég var búinn að tala þann tíma sem mér var heimilt að tala samkv. þingsköpum, til þess að hefja mjög ákafar persónulegar árásir á mig, og þannig stendur þetta mál. En ég veitti því athygli, hæstv. forseti, að á þeim fundum sem hafa verið hér í dag, ég hygg að þetta sé sá fimmti, hefur þessi till. alls ekki verið á dagskrá. Nú veit ég að hæstv. forsetum er mikill vandi á höndum á þessum seinustu annadögum fyrir þingfrestun, og ég hef fullan hug á því að eiga sem besta samvinnu við hæstv. forseta, en mér finnst þetta dálítið miður, því að ég hafði satt að segja gert mér vonir um að koma till. til n. áður en þingi yrði frestað, vegna þess að ég tel skipta miklu máli að um þetta mál verði fjallað af fullri alvöru, og menn geti þá einnig notað jólaleyfið til að hugleiða það dálítið.