19.12.1975
Neðri deild: 41. fundur, 97. löggjafarþing.
Sjá dálk 1524 í B-deild Alþingistíðinda. (1220)

123. mál, verkefni sveitarfélaga

Frsm. minni hl. (Magnús T. Ólafsson) :

Herra forseti. Það fer ekki milli mála að margir vildu þá vísu kveðið hafa að flytja ýmis verkefni, sem ríkið annast nú, til sveitarfélaga. Því er ekki að mínum dómi grundvallarskoðanamunur um það milli þingflokka eða þm. Hins vegar hefur komið á daginn að mikill skoðanamunur er um þá tilfærslu sem lagt er til í frv. á þskj. 183 að eigi sér stað. Varð líka raunin á, að félmn. hv. d. klofnaði í málinu. Andstaða okkar í minni hl. byggist fyrst og fremst á því, að með þessu frv. er aðeins tekið hálft skref af því sem gera þarf til að slík tilfærsla geti tekist svo að vel sé. Hér er lagt til að flytja ákveðin verkefni frá ríki til sveitarfélaga, en það hefur komið í ljós í meðförum málsins að enn er með öllu ósýnt hvernig þessari tilfærslu verður í rauninni hagað í framkvæmd. Það er ekki nóg að setja lög um tilfærslu tillekinna verkefna og jafnvel sjá fyrir tilteknum tekjustofnum til þess að standa straum af þeim nýju verkefnum sem sveitarfélögin fá með tilfærslunni. Það þarf einnig að búa svo um hnúta að þeir tekjustofnar, sem verið er að færa til, renni til þeirra verkefna sem um er að ræða. Ef ekki er gengið tryggilega frá því þegar í upphafi, þá er alveg undir hælinn lagt hvort tekjustofnatilfærslan fái risið undir þeim verkefnaflokkum sem um er að ræða. vegna þess að þessir verkefnaflokkar koma afar misjafnlega niður á mismunandi sveitarfélög.

Nú er, eins og allir vita, aðalreglan sú um úthlutun fjár úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga, að því fé er úthlutað til sveitarfélaga eftir höfðatölureglu. Eins og bent hefur verið á, er gerð undantekning um aukaframlög, en sú úthlutun á aukaframlögum er miðuð við allt aðrar aðstæður í samskiptum ríkis og sveitarfélaga en þær sem skapast með lögfestingu á þeirri tilfærslu verkefna sem hér eru lögð til. Í gildandi lögum eru aukaframlög bundin mjög ströngum skilyrðum sem er alveg óhugsandi að hvert og eitt sveitarfélag, sem kynni að eiga siðferðilegan rétt á aukaframlagi eftir að þessi tilfærsla hefur átt sér stað, geti uppfyllt. Meginskilyrðið er t. d. það, að sveitarfélögin leggi á útsvör eftir fyllstu heimild. Það er viðurkennt að mikill hluti sveitarfélaga í landinu hlýtur að vera undir hámarkinu. Þar á ég við sveitahreppana sem alls ekki veita ýmsa þá þjónustu sem á sér stað í þéttbýlinu. Þar verða t. d. einstaklingar sjálfir að gera heimreiðir til híbýla sinna eða sjá sér fyrir vatnsveitu og frárennsli. Það er ekki nokkur leið að krefjast þess að sveitarfélög, þar sem svo hagar til með flesta eða alla íbúa, fari í fyllstu álagningu gagnvart sínum gjaldendum.

Ef sýna skal fram á hversu misjafnlega þau útgjöld, sem hér eru flutt á sveitarfélögin, koma niður, tel ég að ljósasta dæmið sé af viðhaldskostnaði skóla. Viðhald skóla er afskaplega misjafnt eftir því um hvers konar skóla er að ræða. Viðhaldsbyrðin á heimavistarskólum á dreifbýlinu er allt önnur og miklu þyngri en á þeim skólum þar sem fyrst og fremst er aðeins um kennsluhúsnæði að ræða. Af þessu leiðir að ekki er nokkur leið að ná þeim tilgangi sem maður hlýtur að gera ráð fyrir að liggi að baki lagasetningu eins og flest í þessu frv. með því að úthluta fé til að standa undir þessum þörfum eftir höfðatölureglu. Við þetta bætist að viðhaldskostnaður ú slíkum byggingum kemur í bylgjum, ef svo má segja. Flest ár er um það að ræða að það er dyttað að augljósustu skemmdum, en svo með nokkru árabili þarf að eiga sér stað gagngert viðhald. Eins og málum hefur hingað til verið háttað hefur þetta ekki komið svo mjög að sök, en eftir að þetta verkefni er fært alfarið til sveitarfélaganna og tekjustofn til að standa undir þeim verkefnum ráðgerður úr Jöfnunarsjóði, þá hlýtur þarna að þurfa að fara fram töluvert mismunandi úthlutun eftir því sem á stendur í hverju sveitarfélagi eða hóp sveitarfélaga sem standa saman að skólabyggingum. Því hefði verið brýn þörf á því, að jafnframt þeirri verkefnatilfærslu, sem hér er lögð til, hefði einnig komið fram frv. um þær breytingar á tekjustofnalögum sveitarfélaga sem verða að fylgja slíku frv. ef framkvæmd þess á að takast skammlaust. Og það kemur ljóst fram í ályktun stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga, að hún gerir það að meginkröfu sinni til þess að geta tekið þessa tilfærslu í mál að breytingar verði gerðar á ákvæðunum í tekjustofnalögunum um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga.

Ég tel að það liggi í augum uppi, að ef núgildandi reglur um úthlutun úr Jöfnunarsjóðnum fá að standa óbreyttar, þá skili fjármagnið, sem hér er ráðgert að færa til frá ríkissjóði til Jöfnunarsjóðsins, sér alls ekki til verkefnanna sem um er að ræða. Þá verður niðurstaðan sú, að í ýmsum tilvikum hafa sveitarfélögin blátt áfram ekki bolmagn til að sinna þessum verkefnum. Verkefnin verða því óunnin og niðurstaðan verður niðurskurður og samdráttur á félagslegri þjónustu og veruleg mismunun sveitarfélaganna í landinu.

Tökum til að mynda dagvistunarstofnanirnar sem hér er gert ráð fyrir að hljóti frá sveitarfélögum rekstrarframlög sem hingað til hafa komið frá ríki. Það gefur auga leið, að í sveitum verður seint komið upp dagvistunarstofnunum, en eins og úthlutunarreglur úr Jöfnunarsjóði eru nú, þá sé ég ekki betur en nokkur hluti af því fjármagni, sem á að renna til rekstrar dagvistunarheimilanna, hljóti að renna til sveitarfélaga, sem hafa alls engar dagvistunarstofnanir á sínum vegum og munu ekki koma þeim upp, einfaldlega vegna þess að þar er þörf á þeim ekki fyrir hendi.

Því betur sem þetta mál er skoðað, því ljósara tel ég það blasa við, að það er með öllu ótækt að gera þær ráðstafanir, sem felast í frv. á þskj. 183, án þess að um leið sjáist hverjar breytingar á að gera og þarf að gera á tekjustofnalögunum. Ella tel ég, að alþm. séu í rauninni að kaupa köttinn í sekknum.

Ég efast ekki um góðan vilja hæstv. félmrh. til að standa við þau fyrirheit sem hann hefur gefið um að ráðið verði fram úr vandkvæðum sveitarfélaganna með aukaframlögum úr Jöfnunarsjóðnum. En tekjustofnalögin eru þannig úr garði gerð, eins og þau eru nú, að þau binda mjög hendur ráðh. til slíkra aukaframlaga. Svo ströng ákvæði um veitingu aukaframlaganna sem nú eru í gildi geta að mínum dómi ekki átt lengur við eftir að sú verkefnatilfærsla, sem ráðgerð er, hefur átt sér stað.

Ég tel einsætt að þetta frv., ef að lögum verður, muni a. m. k. í bráð skapa meiri vanda en það leysir. Ég vil enn taka dæmi, af viðhaldskostnaði skólahúsa. Hingað til hefur viðhaldskostnaðurinn verið greiddur ári eftir á, og þá gjarnan mjög snemma árs eftir að menntmrn. hefur samþykkt þá reikninga sem frá sveitarfélögum koma. Sveitarfélög, sem þurft hafa að ráðast í umfangsmikið viðhaldsverkefni, hafa, eins og að líkum lætur, gjarnan aflað fjár til þeirra með bráðabirgðalánum sem þau hafa miðað við að greiða af endurgreiðslu rn. sem eins og ég sagði áðan hefur komið til þeirra snemma ársins. Strax á þessu ári setur þetta vafalaust ýmis sveitarfélög í vanda. Í stað fullnaðargreiðslu snemma ársins kemur greiðslan úr Jöfnunarsjóði í þrem hlutum og að meiri hluta á síðari hluta ársins. Þegar af þessum ástæðum hlýtur að koma upp mikill vandi hjá ýmsum sveitarfélögum. Við það bætist svo að höfðatöluregla fullnægir á engan hátt þeim mismunandi þörfum sem eru þegar fyrir hendi hjá sveitarfélögunum til þess að standa straum af viðhaldi skólamannvirkis. Vona má það, að betur takist hér til en til er stofnað, en það vekur ekki traust, hvílík fingraför handahófsvinnubragða má finna á þessu frv. Ég tala nú ekki um smámuni eins og þá að gildistökugr. gleymist. En í hnúkana tók eins og frv. var upphaflega úr garði gert, því þar var svo fyrir mælt að hver og ein sveitarstjórn í landinu skyldi greiða orlofsframlag vegna allra íslenskra húsmæðra með tölu.