25.03.1976
Sameinað þing: 70. fundur, 97. löggjafarþing.
Sjá dálk 2779 í B-deild Alþingistíðinda. (2314)

206. mál, ráðstafanir til að koma í veg fyrir atvinnuleysi og búseturöskun í Norður-Þingeyjarsýslu

Stefán Jónsson:

Herra forseti. Ég vil strax í upphafi máls míns þakka hv. síðasta ræðumanni, Kristjáni Ármannssyni, fyrir mál það sem hann flytur hérna, og fyrir ræðu hans. Hér var allt í einu kominn ungur kaupfélagsstjóri að norðan og talaði það tungumál sem frumherjar samvinnuhreyfingarinnar töluðu á meðan sú ágæta hreyfing meinti nokkuð í fullkominni alvöru.

Ég sat fund þennan á Kópaskeri árið 1971 sem hv. síðasti ræðumaður minntist á þar sem til var lagt af hálfu heimamanna hráefnið í þáltill. sem Gísli Guðmundsson flutti hér á Alþ. og samþ. var 1972 og upp af skyldi síðan rísa byggðaáætlun fyrir Norður-Þingeyjarsýslu sem yrði annað og meira en pappírsgagn í grænu bandi. Það var nú í tíð vinstri stjórnarinnar sem þessi Kópaskersfundur var haldinn, það var í tíð vinstri stjórnar sem þessi þáltill. var samþ. Það var komið yfir á tímabil hægri stjórnar, þegar þessi áætlun var færð í letur og bundin í hina mosagrænu kápu, hún var gefin út 1. apríl. Og það er í tíð hægri stjórnar með hægri viðhorf til raunverulegrar byggðaþróunar sem þessi áætlun kemur ekki til framkvæmda sem nú hefur verið beðið eftir. Þetta er raunar annað mál þó að rætur vandamálanna, sem norður-Þingeyingar eiga nú við að glíma, standi nú einmitt þar.

Ég tek undir áhyggjur hv. síðasta ræðumanns af því hversu til muni nú takast þrátt fyrir efalaust góðan vilja stjórnvalda að fá reitt fram það fé sem nú er þörf á til þess að bæta úr tjóninu sem orðið hefur í Axarfirði af völdum jarðskjálftanna. Ég er uggandi um það að Viðlagasjóður, sem nú hefur verið felldur í kerfi Viðlagatryggingar, kunni e.t.v. að verða stirðari og stirfnari viðfangs heldur en Viðlagasjóðurinn var. Okkur er öllum enn í fersku minni hversu brugðist var við af hálfu ríkisstj. í jarðeldunum í Vestmannaeyjum. Okkur eru í fersku minni eðlileg og drengileg viðbrögð ríkisstj. við vandræðum norðfirðinga í snjóflóðunum miklu. Og það hvarflar ekki að mér nokkur efi um það að ríkisstj. vilji af sama drengskap hjálpa íbúum Kópaskers og Axarf jarðar í þeim vanda sem þeir eiga nú í. En ég ítreka það að mér hrýs dálitið hugur við því að þetta hjartalag, sem fyrirheitin um aðstoð við vestmanneyinga og norðfirðingana spratt af, — þetta hjartalag, sem kom fram í skjótum víðbrögðum og fyrirheitum ágætra manna og gladdi mann þá, það kunni að hafa verið fellt í kerfi innan Viðlagatryggingar. En það mun nú koma í ljós hversu um það fer. Ég er viss um einmitt það atriði, sem hv. þm. Kristján Ármannsson drap á, hversu nauðsynlegt er að ráðstafa því fé, sem nú verður veitt til bóta á þessu svæði, á skynsamlegan hátt, að þessu fé verði ekki varið til þess að koma þeim hlutum, sem úreltir voru, sem betur hefðu verið með öðrum hætti, í sama horf og áður var, heldur verði þessu fé varið til raunverulegra úrbóta, ef verða mætti þrátt fyrir allt að í einsstökum atriðum yrði hægt með þessu bótafé að gera hag Öxarfjarðarbúa betri en hann var fyrir jarðhræringarnar.

Ræðumaður drap sérstaklega á vandamál hafnarinnar á Kópaskeri í þessu sambandi. Ég er persónulega þeirrar skoðunar að rétt sé nú að verja því fé, eins og hann gaf í skyn, sem ella færi til bóta á sprunginni steinsteyptri bryggju á staðnum, til þess að bæta höfnina að öðru leyti. Við verðum að fá á Kópaskeri höfn sem ekki aðeins dugar til uppskipunar og útskipunar, heldur einnig til útgerðar fiskibáta á fengsæl mið.

Ég ætlaði ekki að halda hér langa ræðu, en hlýt þó að drepa á ýmis önnur atriði sem ræðumaður kom inn á og beint eru tengd þáltill. hans um ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir atvinnuleysi í Norður-Þingeyjarsýslu og í veg fyrir hrun í byggðunum þar. Ég var viðstaddur á fundi þeim sem ræðumaður gat um að haldinn hefði verið á laugardag með hæstv. forsrh. norður á Akureyri ásamt fulltrúum þeirra þórshafnarbúa. Af þeim fundi er það skemmst að segja að mál þeirra fékk eðlilegar undirtektir af hálfu forsrh. Ég hygg að hann hafi gefið þeim þau fyrirheit um úrbætur sem hægt var að ætlast til af honum á þeim fundi. Hann sýndi málefnum þeirra og vandræðum sannarlega skilning. En einmitt í vandamáli Þórshafnar, eins og það blasir við okkur í dag, á þessari stundu, má segja að vandamál byggðanna raunverulega krystallist og breytingin, sem orðið hefur á markmiðum í stjórn þessa lands, komi hvað skýrast fram einmitt í vandamálum þórshafnarbúa núna.

Eftir nokkra daga verður tekið í notkun á Þórshöfn nýtt, stórt og fullkomið frystihús sem byrjað var að smíða á Þórshöfn í tíð vinstri stjórnarinnar, þegar menn trúðu því að stefnt væri að því fyrst og fremst að það væri efnahagslegt markmið að nýta vinnuafl fólksins úti í byggðunum og gæði landsins hið næsta þessum byggðum og í þessum byggðum. Þeir þórshafnarbúar efuðust ekki um að þegar þeir væru búnir að koma upp þessu vandaða frystihúsi, þá mundu þeir fá að kaupa skip til þess að afla hráefnis í frystihúsið. Það hvarflaði ekki að þeim efi um það. Þetta frystihús byggðu þeir af miklum myndarskap. Þeir hafa ekki fram að þessum tíma farið fram á eyrisfyrirgreiðslu umfram það sem kerfið lét þeim sjálfkrafa í té til þess að koma upp þessu stóra frystihúsi fyrir um það bil 180 millj. kr. En svo rann upp önnur tíð í þann mund sem þeir luku við smiði frystihússins. Það hvarflar ekki að mér einu sinni að halda því fram að það sé vegna vonsku núv. ríkisstj. sem þeir þórshafnarmenn fá nú þau svör að ekki sé hægt að leyfa þeim að kaupa erlendis frá eða láta smiða hæfilegt fiskiskip til þess að afla hráefnis í þetta hús. Það er ekki vegna vonsku þessarar ríkisstj., en það er vegna skorts á trú af hálfu þessarar ríkisstj. á möguleika okkar til þess að halda áfram að bæta hag þjóðarinnar af gögnum hennar og gæðum.

Það hefur verið drepið við fæti um sinn í uppbyggingu fiskiskipaflotans okkar. Því hefur verið haldið fram og er haldið fram nú þessi missirin að hann sé orðinn of stór. Fyrir liggja óformlegar till. um að hluta af honum verði lagt vegna þess að hann sé orðinn of stór miðað við fiskstofna landsins. En náttúrlega, þegar nánar er skyggnst ofan í málið, þá kemur í ljós að ástæðan fyrir þessu tali, sem byggt er á svonefndri svartri skýrslu, er fyrst og fremst sú, að það er reiknað með því að útlendingar fái að halda áfram að taka fisk af miðunum okkar þó að við þurfum að draga úr sókninni sjálfir. Ég er þeirrar skoðunar að horfurnar í fiskveiðimálum okkar varðandi fiskstofnana séu nú raunar þær, að það sé nákvæmlega við hæfi að leyfa þórshafnarbúum núna að láta smiða sér skip, láta smiða sér skuttogara og hann muni komast í brúkið í þann mund sem við þurfum enn að bæta við okkur skipum til þess að geta fullnýtt fiskstofnana sjálfir og afþakkað aðstoð útlendinga við það. En þetta er nú annað mál.

Ég hygg að forsrh. verði ekki borinn þeim sökum að hann hafi ekki tekið drengilega undir málaleitan þórshafnarbúa um það að gerðar yrðu ráðstafanir til þess að tryggja þeim hráefni á næstu missirum í þetta frystihús. Og ég skildi mál hans þannig að hann væri þar allur af vilja gerður og þótt hann kvæði ekki fast að orði um það, þá tel ég að þau orð, sem hann lét falla við þórshafnarbúa á þessum Akureyrarfundi, séu nánast loforð um að ríkisstj. muni gera það sem hægt er í þessu máli. Og mér sýnist á því hvernig þeir báru höfuðin að þeir hafi farið með heldur glaðara geði af þeim fundi þrátt fyrir allt.

Vandræði Raufarhafnar kom hv. ræðumaður inn á hérna og gerði þeim í stuttu máli allgóð skil. Raufarhöfn var orðin síldarbær það snemma að ég varð þeirrar gleði aðnjótandi einn rigningarsaman júlímánuð og þó tvo tvö ár í röð að landa þar síld. Við sáum hvernig þetta silfur hafsins byggði staðinn upp og mótaði viðhorf fólksins sem vann þar. Það komu milljarðar á land á Raufarhöfn, og þessi miljarðahráefni voru gerð að enn þá fleiri milljörðum áður en varan var flutt burt frá Raufarhöfn. En svo kom í ljós, þegar síldin hætti að ganga upp að Norðausturlandinu, að það hafði ekkert orðið af þessum milljörðum á Raufarhöfn, þeir höfðu allir verið fluttir burt, og það, sem enn þá verra var, að þetta tiltölulega fámenna byggðarlag sat uppi með þunga skuldabagga sem byggðarlagið hafði verið látið takast á herðar vegna þeirra sem græddu á starfseminni á Raufarhöfn, — bunga skuldabagga, mjög þungar skyldur. Og það er náttúrlega skemmst frá því að segja að þetta byggðarlag var alls ekki í stakkinn búið til þess að standa undir þessum skuldbindingum. Og auðvitað var ríkisheildin og er enn þá í óbættri sök við þetta fólk. Það er býsna ódýr skýring að halda því fram að raufarhafnarbúar, sem fengu allvandað síldarskip á sínum tíma, í lok síldartímabilsins, Jón Trausta, hefðu átt að geta haldið því úti og grætt á útgerð þess. Það er líka næsta ódýr skýring eða ódýr fullyrðing að raufarhafnarbúar ættu að geta grætt á útgerð skuttogarans Rauðanúps núna og rekstri frystihúss þarna. Staðreyndin er sú, að þeir geta það ekki, þeir voru hvorki efnahagslega né félagslega í stakk búnir til þess að halda þessum skuttogara úti með árangri og reka fiskiðjuverið. Slík geta verður ekki til á einni nóttu og ekki nokkrum árum. Þarna blasir við okkur stórt vandamál. Og ég ítreka það, að ég tel að ríkið sé í óbættri sök við raufarhafnarbúa að þessu leyti og því beri að hjálpa þeim til þess að halda þessu atvinnutæki, sem togarinn er, og til þess að reka frystihúsíð á staðnum, ekki til þess að reka togarann áfram með tapi og frystihúsið með tapi, heldur hjálpa þeim til þess að koma fótunum undir þessi fyrirtæki efnahagslega og reka þau með ágóða.

Ræðumaður hv. vék að þeim lið byggðaþróunaráætlunarinnar einkennilegu sem ekki fjallaði um aðalatvinnuveg sýslubúa, þ.e.a.s. landbúnaðinn, og síðan þeim vanda sem bændum í Fjallahreppi er nú búinn, þar sem einn þriggja ungra bænda, sem þarna settust að fyrir skemmstu, er þegar fluttur burt og viðbúið er að tveir fari til viðbótar vegna þess að þeim nægja ekki góð fyrirheit um úrbætur á vandanum þarna efra og þeir eru orðnir vonlitlir um að þarna verði um nokkuð að ræða annað en loforðin. Ég minnist þess fyrir einu og hálfu ári, að Kristján Ármannsson sagði mér þá norður á Kópaskeri að þeir væru orðnir býsna langeygðir eftir efndum á loforðum um úrbætur þarna efra. Þeir voru svo bjartsýnir, þessir ungu bændur, árið áður, að þeir trúðu á loforðin og tókust á herðar talsverðar skuldbindingar, lögðu í fjárfestingu vegna þess að þeim hafði verið lofað fyrirgreiðslu sem ekki er komin enn. Hér er um að ræða vandamál, ekki aðeins norður-þingeyinga, — hér er um að ræða stórkostlegt vandamál suður-þingeyinga einnig og vinanna handan sýslumarkanna í Norður-Múlasýslu. Ef Fjöllin fara í eyði, ef byggð leggst niður á þessu svæði, þá missum við ekki svo smáa skák af byggðu Íslandi. Ísland smækkar ekki svo litið við það ef Fjöllin fara í eyði. Og persónuleg skoðun mín er sú, ef ég leyfi mér að gerast spámaður þrátt fyrir aðvörun Storms Pedersen, þá er það nú persónuleg skoðun mín að við okkur blasi tímabil þegar við verðum neyddir til þess, ef við ætlum að halda við byggð í landinu, að taka upp hina raunverulegu nýju stefnu, við neyðumst til þess að taka upp byggðastefnu í þá veru að miðað verði að því að nýta öll gæði þessa lands á þurru og í sjó, ekki með tilliti til þess hvort það sé hægt að ávaxta kapítal, heldur til þess að við getum haldið áfram að lifa menningarlífi í þessu landi, góðu lífi einmitt með þeim hætti að draga úr möguleikum einkakapítalsins til þess að græða á landnytjum og vinnu fólksins sem við það sýslar.