26.11.1975
Sameinað þing: 23. fundur, 97. löggjafarþing.
Sjá dálk 676 í B-deild Alþingistíðinda. (469)

80. mál, samkomulag við Sambandslýðveldið Þýskaland um veiðar þýskra togara

Lúðvík Jósepsson:

Herra forseti. Ég vil, áður en ég tek að ræða þá till. sem hér liggur fyrir, víkja nokkrum orðum að þeim umr. sem hér áttu sér stað utan dagskrár, að því leyti til sem ég álít að þær séu í nánum tengslum við það mál sem hér er nú á dagskrá.

Ég vil lýsa undrun minni yfir þeirri ráðstöfun útvarpsins að stöðva mjög eðlilega orðaðar auglýsingar, eins og hér hefur verið skýrt frá, — auglýsingar sem eru fyllilega í samræmi við það sem viðgengist hefur áður. Það er í rauninni alveg furðulegt ef félagasamtökum í landinu er ekki lengur leyfilegt að skora á félagsmenn sína að taka sér frí frá vinnu. Ef það er orðið ólögmætt, þá held ég að þurfi að fara að skoða þá reglugerð vel sem hægt er að beita á þann hátt og banna félagasamtökum það. Auðvitað er ekkert ólöglegt við það að menn taki sér frí frá vinnu. Á sama hátt er furðulegt að heyra að ekki megi auglýsa það að menn séu hvattir til þess að koma saman á fund til þess að mótmæla herskipaíhlutun breta hér við land. Það er eins og ég sagði, það er enginn vafi á því að auglýsingar af þessu tagi hafa oft birst áður og stundum beint frá stjórnvöldum þegar þau hafa hvatt menn til þess að mæta á tilteknum stöðum í ákveðnu skyni, og þá hefur ekki staðið á því að birta slíkar auglýsingar. Ég tel að það sé alveg augljóst, hver sem hér á sökina, að hér hefur verið gripið inn i. Vegna ákveðinna skoðana er reynt að stöðva þær aðgerðir, sem í aðsigi voru, með því að koma í veg fyrir að hægt sé að tilkynna mönnum um þær.

En þetta er að mínum dómi mjög svipað því sem átt hefur sér stað varðandi öll vinnubrögð í sambandi við það mál sem hér liggur nú fyrir til umr., — vinnubrögð hæstv. ríkisstj. í því máli. Ég veit að allur þingheimur kannast við það að hér hafi komið fram á Alþ. hvað eftir annað áskoranir um það á hæstv. ríkisstj. að hún heimilaði frásögn af því hvað væri að gerast í landhelgismálinu, og hún hefur ekki orðið við því. Það hefur verið haldið leynd yfir því hvað þar var að gerast. Það hefur ekki mátt segja þjóðinni frá því um hvað var verið að ræða og hve langt málinu var komið. Skjöl, sem landhelgisnefnd hafa borist um málið, hafa öll verið stimpluð „trúnaðarmál“ og „sérstakt trúnaðarmál“, þannig að það hefur átt að loka fyrir það að þjóðin fengi að fylgjast með málinu á eðlilegan hátt. Ég álít að þessi íhlutun í sambandi við mjög eðlilegar auglýsingar, sem allar eru um löglegar og leyfilegar aðgerðir, sé af sama toga spunnin. Það er verið að koma í veg fyrir að þjóðin fái að fylgjast með málinu á meðan enn er hægt að hafa áhrif á úrslitin, en hins vegar er svo auðvitað talað um það að á eftir verði kannske gefin út hvít bók um málið og mönnum sagt frá öllu saman þegar allt er um garð gengið. Það eru þessi vinnubrögð sem ber vitanlega að vita, og þau bera vott um það að menn eru ekki með hreint í pokahorninu. Það er svo mál út af fyrir sig að á sama tíma skuli þeir geta komið hér upp á Alþ. og talað mest um frelsi og frjálsræði á öllum sviðum, sem standa fyrir því að reyna að halda nauðsynlegum upplýsingum fyrir þjóðinni í máli eins og landhelgismálinu.

Ég vil þá víkja að því máli sem fyrir liggur á dagskránni.

Þegar skýrsla Hafrannsóknastofnunarinnar frá 13. okt. s. l. kom fram um stöðu helstu fiskstofnanna við landið, þá héldu ábyggilega flestir, að ríkisstj. hlyti að hætta við ráðagerðir sínar um að semja við útlendinga um fiskveiðiheimildir í fiskveiðilandhelginni. Skýrsla fiskifræðinganna sagði í stuttu og skýru máli að ástand fiskstofnanna við landið væri orðið þannig að það mætti ekki taka úr þeim meira aflamagn nú á næsta ári en það sem íslendingar gætu auðveldlega tekið sjálfir. Og í þessari skýrslu lögðu fiskifræðingarnir síðan til að ákveðinn yrði hámarksafli á nokkrum þýðingarmestu fisktegundunum. Þannig lögðu þeir til að á næsta ári yrði ekki veitt meira af þorski á Íslandsmiðum en 230 þús. tonn, en fyrir lá að á s. l. ári veiddu íslendingar einir 239 þús. tonn, árið 1973 veiddu þeir 236 þús. tonn og árið 1972 229 þús. tonn Það er því augljóst af þessum tölum að það, sem fiskifræðingarnir voru að leggja til, var að íslendingar tækju ekki meira úr þorskstofninum á næst ári en þeir hefðu gert og veiðar annarra yrðu stöðvaðar.

Í till. fiskifræðinganna var lagt til að ekki yrði veitt meira úr ýsustofninum en 38 þús. tonn á næsta ári. Skýrslur sýndu hins vegar að afli íslendinga á ýsu var árið 1974 33 þús. tonn, árið 1973 35 þús. tonn og árið 1972 30 þús. tonn. Það var því af þessari tölu einnig alveg ljóst að þeir voru að leggja til að ekki yrði leyfð frekari veiði úr ýsustofninum hér við land en það sem íslendingar hafa yfirleitt veitt og geta auðveldlega veitt.

Þetta var svipað varðandi heildarveiði á ufsa og karfa sem fiskifræðingarnir lögðu til. Varðandi ufsa lögðu þeir til að heildaraflamagnið yrði takmarkað á næsta ári við 75 þús. tonn, en árið 1974 veiddu íslendingar 65 þús. tonn, árið 1973 57 þús. tonn og árið 1972 60 þús. tonn. Hér lágu mörkin því rétt yfir því sem íslendingar hafa veitt. Varðandi karfa lögðu fiskifræðingarnir til að hámarksaflinn yrði 50–60 þús. tonn á næsta ári, en heildarafli íslendinga var árið 1974 37 þús. tonn, árið 1973 29 þús. tonn og árið 1972 33 þús. tonn. Þarna var því um nokkru meiri afla að ræða, en tiltölulega lítinn, sérstaklega þegar það er haft í huga að það voru einmitt að koma inn í okkar skipastól skip sem sérstaklega leggja sig eftir karfaafla.

Í skýrslu fiskifræðinganna komu fram mjög alvarlegar aðvaranir um það hvað gerast mundi á fiskimiðunum við landið ef haldið yrði áfram óbreyttri sókn í fiskstofnana eða ef veitt yrði meira en þeir höfðu gert till. um. Þar benda þeir á að búast megi þá við aflahruni eftir 2 ár. Það var því fyllilega eðlilegt að menn byggjust við því, eftir að þessi skýrsla kom fram, að hæstv. ríkisstj. hætti við þær ráðagerðir sem hún hafði uppi um samninga við útlendinga um afla þeim til handa af þessum takmarkaða fiskstofni hér við land. En þetta fór á annan veg. Hæstv. ríkisstj. hélt áfram samningaviðræðum sínum við margar þjóðir og nú liggja fyrir upplýsingar um að þessum viðræðum er komið býsna langt.

Í fyrsta lagi liggur fyrir hæstv. Alþ. till. um að staðfesta gerðan samning við Vestur-Þýskaland þar sem gert er ráð fyrir að heimila vestur-þjóðverjum að veiða hér 60 þús. tonn á ári í tvö ár. Vert er að athuga það að þetta aflamagn, 60 þús. tonn, er miðað við vegið aflamagn úti í Þýskalandi, en það samsvarar því að þetta væru 70 þús. tonn mæld hér heima hjá okkur vegna þeirrar rýrnunar sem verður af aflanum á þessum tíma. Það liggur einnig fyrir að ríkisstj. er búin að undirbúa samninga við belgíumenn um undanþáguveiðar innan 50 mílnanna. Upplýst er nú að komið er að því að undirskrifa þann samning, og þar er gert ráð fyrir 7 þús. tonna aflamagni. Það liggur einnig fyrir að komið er að samningslokum við norðmenn og þar er gert ráð fyrir að heildaraflamagn þeirra verði 3 þús. tonn. Og við vitum að f beinu framhaldi af þessum samningum verður samið við færeyinga, eflaust um svipað aflamagn og áður hafði verið samið við þá um, en það voru 20 þús. tonn á ári. Þessir samningar eru því upp á 90 þús. tonn, og það verður að skoða þann samning, sem hér liggur fyrir, í beinu samhengi við aðra samninga sem raunverulega liggja nú á borðinu. Allir vita svo, að ríkisstj. hefur þegar boðið bretum samning um 65 þús. tonna ársafla. Sé það aflamagn lagt við hin, þá er þegar farið að ræða um 155 þús. tonna afla af Íslandsmiðum handa útlendingum, og þá er — ég undirstrika — miðað við það að samið verði við breta á þeim grundvelli sem þegar hefur verið boðinn.

Það er ekki hægt að leggja dóm á þann samning, sem hér liggur fyrir og óskað er eftir staðfestingu á, án þess að hafa í huga þessa samningagerð um leið sem ég hef minnst á og er komin langt áleiðis og ríkisstj. stefnir örugglega að að gera. Við stöndum því frammi fyrir því að samið verði við útlendinga um aflamagn sem örugglega nemur á ári 150–160 þús. tonna. Og þá vaknar eðlilega sú spurning: Hvað verður þá gert varðandi fiskveiðar íslendinga sjálfra? Ljóst er að við eigum þá aðeins tveggja kosta völ. Annars vegar er að halda áfram okkar fiskveiðum eins og áður og veiða þá væntanlega á næsta ári í kringum 400 þús. tonn af þessum fisktegundum og þá líklega með þeim afleiðingum sem fiskifræðingarnir segja, að við getum búist við ördeyðu á íslenskum fiskimiðum eftir tvö ár. Hinn kosturinn er að við gripum til þess að skera niður okkar eigin fiskafla sem nemur samningunum við útlendinga, og það er þegar byrjað opinberlega að ræða um þá leið. Það eru komnar fram till. um að selja fiskiskipin úr landi, jafnvel með sérstökum vildarkjörum, til fátækra þjóða. Þannig væri hægt að losa sig við bátana. Það eru einnig komnar upp till. um að reynt verði að losna við þá samninga sem gerðir hafa verið um smiði nýrra skipa. Og síðast en ekki síst hafa svo komið fram till. um að settur verði beinlínis aflakvóti á einstök sjávarútvegsbyggðarlög í landinu, þannig að ekki fari nú svo í sambandi við niðurskurðinn að sum byggðarlögin geti tekið jafnmikinn afla eða meiri en áður og önnur fái þá lítið sem ekkert, þau sem eðli málsins samkv. koma þá kannske seinna til með sínar veiðar á árinu. Það verður ekki vandalaust þegar á að fara að setja reglur af þessu tagi, fyrir utan það hvað í kjölfar slíkra reglna mundi fylgja. Augljóst er að þá mundi framleiðsla þjóðarinnar stórminnka, atvinnuleysi mundi hljótast af í mörgum greinum og hér yrði um almenna stórfellda kjaraskerðingu að ræða.

Það er eðlilegt, þegar mál ber að á þennan hátt, að þá reyni menn að leita skýringa á því, hvernig á því geti staðið að stjórnvöld landsins skuli gera till. um samninga af því tagi sem hér er nú verið að ræða um, og það er því rétt að víkja að nokkrum helstu röksemdum sem fram hafa komið hjá hæstv. ríkisstj. fyrir því að vilja fara þessa samningaleið.

Í fyrsta lagi er því haldið fram af ríkisstj. að við þurfum að semja við erlendar þjóðir um veiðiheimildir í okkar fiskveiðilandhelgi til þess að svonefnd bókun nr. 6 nái fram að ganga, til þess að ákveðinn tollasamningur, sem við höfum áður gert við Efnahagsbandalagið á allt öðrum grundvelli, til þess að sá hluti þess samnings, sem átti að vera okkur til hagsbóta, fái að ná fram að ganga.

Nú er það í fyrsta lagi að athuga að þau tollafríðindi, sem þessi bókun fjallar um, eru okkur tiltölulega mjög lítils virði. Hæsta fjárhæðin, sem við gætum fengið, miðað við rekstraraðstöðu okkar nú, út úr þessum tollasamningi er lækkun á tollum af ísvörðum fiski sem við mundum landa í þessum löndum. En löndun á ísfiski í Þýskalandi eða Bretlandi getur ekki talist af neinum þeim, sem hugleiða þau mál, neitt nauðsynjamál af okkar hálfu. Við höfum aðstöðu í okkar landi til að vinna allan okkar fiskafla til miklu meira verðmætis heldur en að senda hann út til sölu sem ísfisk. Við höfum þegar komið okkur upp þeim fiskvinnslustöðvum sem við þurfum í þessu skyni, og við höfum þegar það vinnuafl fyrir sem getur unnið úr afla þessum. Við ættum því ekki að kaupa það dýru verði með því að fórna hluta af okkar fiskimiðum að fá einhverja tollalækkun fyrir það að selja öðrum þjóðum ísfisk, óunninn fisk. Aðrar tollalækkanir, sem við gætum fengið ef bókun nr. 6 næði fram að ganga, eru tiltölulega lítils virði og í rauninni hégóminn einn borið saman við þær fjárhæðir sem um er að tefla þegar varðar stóran hluta af okkar fiskafla. Það hefur réttilega verið á það bent, að ef um væri að ræða 150 þús. tonna fiskafla, sem við þyrftum að fórna, þá jafngilti það í erlendum gjaldeyri, miðað við fulla vinnslu á þeim afla, á milli 15 og 20 milljörðum króna í útflutningsverðmæti.

Allir sjá því að allt umtalið um það að koma bókun nr. 6 í framkvæmd er hreinasti fyrirsláttur í sambandi við það mál sem hér er um að ræða. En auk þess liggur það svo fyrir, að þegar nú á að semja við vestur-þjóðverja samkv. þeim samningi, sem hér liggur fyrir og óskað er eftir staðfestingu á, þá kemur í ljós að hæstv. ríkisstj. hafði ekki einu sinni haft dug eða kjark í sér til þess að setja það sem skilyrði fyrir gildistöku samningsins að bókun nr. 6 yrði að taka gildi. Hún féll líka frá þessu skilyrði, sem hefur mest verið talað um, og skýtur því á frest a. m. k. næstu 5 mánuði, gerir samning við vestur-þjóðverja um veiðar hér við land án þess að bókun nr. 6 komi til framkvæmda, en hefur að vísu það ákvæði í samningunum að ef bókunin komi ekki til framkvæmda innan 5 mánaða, þá megi fresta framkvæmd þessa samnings. Það vita auðvitað allir að þetta orðalag í samningnum er á þessa lund vegna þess að það er ætlunin að á næstu 5 mánuðum verði samið við breta og allar aðrar Efnahagsbandalagsþjóðir um þetta mál. Samningarnir, sem hér liggja fyrir við vestur-þjóðverja, eru beinlínis út í bláinn og í sjálfu sér hlægilegir nema hinu markinu verði náð, að það takist að semja við breta á þessu tímabili.

Þessi fyrsta og aðalröksemd fyrir samningagerðinni er því vægast sagt léttvæg.

Í öðru lagi er því haldið fram af þeim, sem mæla með samningum um veiðiheimildir útlendinga, að við verðum að semja vegna þess að við getum ekki varið okkar eigin landhelgi eða því er haldið fram að það sé jafnvel skárra að semja af því að samkv. samningaleiðinni muni útlendingarnir þó veiða aðeins minna en þeir hefðu annars gert. Og í þessum efnum er reynt að vitna til talna varðandi þá reynslu sem við höfum þegar fengið. En þessi afsökun er líka léttvæg ef betur er að gáð, og þær tölur, sem nefndar eru í þessu sambandi, eru mjög villandi. Á það er bent, að þjóðverjar hafi veitt hér á Íslandsmiðum árið 1973, þegar þeir höfðu ekki leyfi til þess, 91 þús. tonn, og árið 1974 hafi þeir veitt hér 68 þús. tonn, þegar þeir höfðu ekki heldur leyfi til þess, og þessar tölur eru færðar fram sem sönnunargagn fyrir því að við höfum ekki getað varið okkar landhelgi fyrir veiðum þjóðverja. En ég efast ekkert um að allir hv. alþm. vita betur en þetta. Þeir vita að við höfum ekki beitt því afli sem við höfum haft yfir að ráða til þess að verja okkar landhelgi á þessum tíma, og til þess hafa legið margar ástæður, m. a, þær, að við höfum verið í sífelldum samningaviðræðum við þjóðverja á þessu tímabili og þá má heita að öll eðlileg gæsla hafi fallið niður á meðan. Og alltaf hefur það legið í loftinu að það yrði að ná samkomulagi við þjóðverja, m. a. út af bókun nr. 6 sem búið er að gera að dularfullum hlut í málinu, og því er það að hér hefur ekki verið haldið uppi landhelgisgæslu á þann hátt sem við hefðum getað. Við höfum nokkra reynslu af því nú síðustu vikurnar hvað við getum ef við beltum okkar gæsluskipum. Nú hafa menn fengið að heyra að gæsluskip okkar hafa getað komið í veg fyrir svo að segja allar veiðar breta og annarra þjóða hér við land. Breski veiðiflotinn hefur lítið sem ekkert getað veitt og sjómenn og skipstjórnarmenn á þeim flota segjast vera í þann mund að sigla heim ef þeir fái ekki sérstaka aðstoð.

Nú ber líka að athuga þessar tölur nánar. 68 þús. tonn veiddu þjóðverjar á Íslandsmiðum árið 1974, en það liggur líka fyrir að meira en þriðji partur af þessum afla, eða um 28 þús. tonn, var tekinn á svæði sem við reyndum vitanlega aldrei að verja vegna þess að þau svæði lágu öll fyrir utan 50 mílna mörkin. Stórt veiðisvæði liggur langt suðaustur af landinu sem þjóðverjar kalla Rósengarten. Árið 1972 veiddu þeir á þessu svæði samkv. töflum, sem þeir hafa afhent okkur, rúmlega 16 þús. tonn af karfa. Við vitum að þeir veiða annað eins og líklega heldur meira hér út af Reykjanessvæðinu fyrir utan 50 mílna mörkin. Það leikur enginn vafi á því að einmitt núna, eftir að við fórum að ýta þeim eitthvað út fyrir landhelgismörkin, hafa þeir veitt í vaxandi mæli utan 50 mílnanna, þar sem þeir höfðu leyfi til. Það er mjög hæpið að þeir hafi veitt yfir 40 þús. tonn árið 1974 á þeim svæðum þar sem þeim voru bannaðar veiðar, og er þá miðað við þeirra eigin skýrslur. En vestur-þýskir útgerðarmenn hafa sent frá sér frétt nú ekki fyrir löngu í gegnum sínar fréttastofur um að þeir áætli að heildarveiði þeirra á öllum íslandsmiðum á þessu ári, árinu 1975, verði ekki yfir 40 þús. tonn og þá sennilega innan 50 mílna markanna, sem við áttum að verja, ekki nema á milli 20 og 30 þús. tonn. En nú liggur hins vegar fyrir till. um það að semja við vestur-þjóðverja um að heimila þeim að veiða bæði innan 50 mílnanna og á öllu hafsvæðinu hér í kringum landið 60 þús. tonn, ekki aðeins á næsta ári, heldur einnig 60 þús. tonn þar næsta ár. Hér er alveg tvímælalaust um það að ræða að veita þeim með samningi aðstöðu til þess að veiða mun meira aflamagn á miðunum hér við landið en þeir hafa gert.

Þessu er alveg eins farið með bretana. Menn hafa reynt eð halda því fram að samningarnir, sem gerðir voru við breta 13. nóv. 1973, hafi orðið til þess að draga sérstaklega úr veiðinni. Það er rangt. Þvert á móti bendir allt til þess að þeir hafi haft fyllilega eins mikla veiði eftir að samningarnir voru gerðir eins og áður, á meðan við vorum í stríði við þá. Árið 1973 veiddu bretar hér við land samkv. sínum eigin skýrslum 152 þús. tonn og höfðu þá samning við okkur síðustu mánuði ársins og mjög frítt spil hér á miðunum á meðan hörmungarnar í sambandi við Vestmannaeyjagosið dundu yfir hjá okkur, af því að þá höfðum við ekki gæsluskip til að gæta að þeim. En árið eftir að þeir höfðu fengið samninga, árið 1974, þá gefa þeir sjálfir upp að þeir hafi veitt hér 140 þús. tonn. Það er því alveg augljóst mál að þeir hafa ekki veitt neitt minna, því að aflamagn hjá þeim hefur verið að ganga niður eins og hjá öðrum. Nú er upplýst að bretar muni á þessu ári ekki ná meiri afla hér á miðunum við Ísland en á milli 90 og 100 þús. tonn — það kemur frá bretum sjálfum — þó að þeir hafi heimild til þess að veiða 130 þús. tonn.

Það er því síður en svo að reynsla okkar sé þannig að samningar hafi orðið til þess að færa aflann sérstaklega niður. Það er hins vegar allt sem bendir til þess, að ef við beitum því afli, sem við eigum yfir að ráða, og höldum út í vissum átökum, en gefumst ekki upp strax á fyrsta mánuði, þá gætum við losað okkur við veiðar útlendinga fullkomlega, enda er þetta skoðun okkar fremstu skipstjóra á landhelgisgæsluskipunum, sem hefur komið opinberlega fram, og einnig skoðun ýmissa þekktustu fiskiskipstjóra landsins, að það væri auðvelt verk að verja okkar landhelgi fyrir erlendum veiðiþjófum með því t. d. að bæta við núverandi gæsluskipakost okkar 4–5 stórum skuttogurum sem við eigum og okkur munar lítið um að bæta við í gæsluna. Það er því ekki hægt að afsaka samningagerð við núv. aðstæður við útlendinga með þeirri falsröksemd að við séum knúðir til þess af því að við getum ekki varið okkar landhelgi. Það er rangt.

Þá er nú farið að halda fram því til réttlætingar samningagerð að það sé hagkvæmt fyrir okkur íslendinga að semja við vestur-þjóðverja nú til þess að landhelgisgæsla okkar geti betur snúið sér að því að verja landhelgina fyrir Bretum. Þetta eru auðvitað augljóslega falsrök, vegna þess að 5 mánaða ákvæðið varðandi samninginn við vestur-þjóðverja lýsir því eins skýrt og verða má að ætlunin er á þessu tímabili að semja við breta. Það stendur því ekki til að í kjölfar þessa samnings verði um eitthvað harðari átök við breta að ræða. Það verður aðeins í orði, því að meiningin er að snúa sér að samningum við breta, og jafnvel þó að hæstv. ríkisstj. lýsi því yfir að hún muni ekki taka upp formlegar samningaviðræður við breta á meðan herskipin eru í fiskveiðilandhelginni, þá verður séð um það og það þekkjum við af fyrri reynslu, að ákveðnir menn, sem unnið hafa að öllum þessum samningum fyrir hönd ríkisstj., semja ósköp rólega við sendiherra breta hérna á meðan herskipin eru inni, og svo þegar sá samningur liggur fyrir, þá verður tilkynnt, að herskipin fari út úr landhelginni, og skrifað undir og öllu lokið. Spurningin er um það, að ef röksemd er um að það væri rétt að semja nú við þjóðverja til þess að við stæðum betur að vígi í baráttunni við breta, þá yrði þeirri röksemd að fylgja yfirlýsing um að við breta verði alls ekki samið.

Þá er fjórða röksemdin fyrir því að rétt sé að semja við útlendinga um veiðiheimildir að með samningum náum við sterkari tökum á stjórn veiðanna við landið, þá hlýði hinir erlendu aðilar okkar veiðireglum og m. a. okkar friðunarráðstöfunum. En þetta er líka algjörlega rangt. Það vita allir að ef á að heimila útlendingum jafnmiklar veiðar og hér er gert ráð fyrir, þá er nær ómögulegt að halda uppi reglum gagnvart okkar eigin mönnum. Reynslan hefur þegar sýnt okkur það, þá missum við allar slíkar reglur úr höndunum. Í þeim samningi, sem hér liggur fyrir, er beinlínis tekið fram að varðandi friðunarráðstafanir af hálfu íslendinga skuli að vísu þjóðverjar fylgja þeim, en með því skilyrði að íslendingar verði að tilkynna um allar friðunarráðstafanir út til Þýskalands og þeir síðan að sjá um framkvæmdina af sinni hálfu. Þetta þýðir um þær ráðstafanir, sem við höfum mest talað um að undanförnu að beita í friðunarmálum okkar á miðunum, þ. e. a. s. skyndifriðun sem gripið yrði til með dags fyrirvara eða jafnvel skemmri tíma vegna mikilla smáfiskveiða, — við getum gripið til slíkra ráðstafana gagnvart okkar eigin landsmönnum, en það væri útilokað að beita þessum aðferðum gagnvart þjóðverjum miðað við orðalag þessa samnings. Það kemur mér heldur ekkert á óvart, því að reynslan er sú að það er mjög erfitt að ná fullum tökum á því að beita friðunaraðgerðum án þess að þær séu tilkynntar með talsvert verulegum fyrirvara, þegar útlendingar eiga í hlut. Öll þau atriði, sem fram hafa verið færð af hálfu ríkisstj. til afsökunar samningagerð, fá því ekki staðist, eru haldlaus.

Það eru mörg ákvæði í þessu samkomulagi við vestur-þjóðverja sem eru vissulega varhugaverð, auk þeirra sem ég hef hér drepið á. Það vekur t. d. athygli mína í sambandi við þetta samkomulag að í samkomulaginu sjálfu er aldrei minnst á að þær veiðar, sem á að heimila vesturþýskum skipum, séu veiðar ísfiskskipa, — skipa sem framleiða sinn fisk í ís. En það var eitt grundvallaratriði allan tímann frá okkar hálfu í samningaviðræðunum við þjóðverja að hér væri eingöngu um leyfi fyrir slík skip að ræða s. m að jafnaði eru 12–14 daga að veiða á miðunum, ísverja sinn fisk og sigla síðan með aflann á erlendan markað, en hefðu enga aðstöðu til þess að vinna aflann að meira eða minna leyti á fiskimiðunum og dvelja þannig miklu lengur þar. Nú kom þvert á móti í ljós við fyrstu upplýsingar sem við fengum um þessa samningagerð, að það var eitt ákvæði í samningunum, sem að vísu er búið að strika út á pappírnum, en ekki í reynd, um það að þjóðverjar tækju það fram að þeir skyldu ekki vinna meiri fiskúrgang um borð í þessum skipum úr afla sínum en sem samsvaraði eðlilegum úrgangi úr þeim fiski sem skipin að öðru leyti ynnu og öfluðu. M. ö. o. það á að vera opið að þessi skip séu með fiskmjölsverksmiðju í gangi um borð og geti þannig verið í reynd eins og verksmiðjuskip og hakkað niður smáfiskinn jafnt sem annað. Það þýðir lítið vegna óánægju einhverra þm. að strika þetta út og minnast ekki á það. Þessi skip, sem hér er um að ræða, eru með svona verksmiðjur, og ef þau eru ekki skuldbundin til þess að starfa sem skip sem veiða í ís eingöngu án þess að hafa heimild til þess að fullvinna aflann eða úrgang úr honum, án þess að hafa þá heimild, ef þetta er ekki tekið fram, þá vitanlega verður þetta framkvæmt af hálfu þjóðverja. Það er því í rauninni tekið til baka í öðru orðinu sem lofað er aftur í hinu, þar sem annars vegar stendur að verksmiðjuskip hafi ekki leyfi til veiða samkv. þessum samningi, því að eins og við höfum margsinnis lýst yfir við þjóðverja og aðra fyrr í okkar viðræðum, þá höfum við alltaf sagt: Það, sem við eigum við með verksmiðjuskipum, það eru skip sem hafa fiskmjölsverksmiðjur um borð og geta þar unnið úrgang úr fiskinum eða haft aðstöðu til þess að framleiða einhverja frekari vöru úr aflanum. — En þetta er eitt af mörgum hæpnum atriðum sem er að finna í þessari samningagerð, þó að það séu að sjálfsögðu allt minni háttar mál miðað við samningsgerðina sem heild.

Þá vil ég vekja athygli á því að samkv. þessum samningi við vestur-þjóðverja er gert ráð fyrir því að þeir fái að veiða á ytra beltinu svonefnda, frá 50 mílna mörkunum út í 200 mílur, — þeir megi veiða á þessu ytra belti alls staðar undantekningarlaust þar sem þeir hafa óskað eftir að fá leyfi til þess að veiða og alls staðar þar sem þeir hafa veitt hingað til. Það lá eitthvað á hjá hæstv. ríkisstj. að færa mörkin úr 50 mílum út í 200 til þess svo að semja strax um það við aðrar þjóðir að þær mættu veiða þar eins og þær vildu í næstu 2 ár. Þau svæði, sem þarna eru undanskilin, svæðið úti fyrir Norðurlandi og á hinu mikla hafdýpi beint suður af landinu, eru svæði sem þjóðverjar hafa aldrei veitt á og aldrei óskað eftir að fá neinar veiðiheimildir á. En á öllu hinu svæðinu, fyrir vestan landið og á Vestfjarðamiðunum, þar mega þeir veiða á öllu svæðinu frá 50 mílum út í 200 eða út að ytri mörkum okkar landhelg i. En auk þess mega þeir svo veiða innan 50 mílnanna á fjórum tilgreindum svæðum: við Suðausturland, á einhverjum viðkvæmustu veiðislóðum okkar fiskiflota, upp að 23 mílum, á mjög viðkvæmu veiðisvæði fyrir okkar veiðiflota út af Reykjanesi upp að 25 mílum, á Vestfjarðamiðum, þar sem jafnan er mjög stór íslenskur fiskiskipafloti, mega þeir veiða upp að 34 mílum nyrst á svæðinu og að 37 mílum á syðri hluta svæðisins, en út af Breiðafirði upp að 40 mílum. Hér er því um það að ræða að veita eins rúmar heimildir til veiða á ytra beltinu og frekast var hægt í þessu tilfelli og auk þess mjög verulegar heimildir til veiða innan 50 mílnanna.

Það er svo rétt að vekja einnig athygli á því, þegar rædd eru einstök smærri atriði þessa samnings, að það er ekki í þessum samningi gert ráð fyrir því að við íslendingar höfum neitt eftirlit með heildaraflatöku vestur-þjóðverja. Þeir eiga að vera einir til frásagnar um það hvenær þeir eru búnir að taka 60 þús. tonn eða hvort þeir taka þar eitthvað meira. Þar um eigum við aðeins að fá tilkynningu frá þýskri stofnun sem á að tilkynna okkar fiskifélagi um veiðar togaranna. Það eru ekki sett inn í samninginn nein ákvæði um það að við getum haft eftirlit með því að þarna sé ekki tekinn miklu meiri afli.

Þá er það samningsatriði í þessum samningi sem ég tel sérstaklega varhugavert og mér hafði í rauninni aldrei komið til hugar að ríkisstj. mundi fallast á, þó að hún væri búlu að sannfæra mig um það áður að hún stefndi að því að gera samninga, en það er það atriði að semja til tveggja ára. Auðvitað leiðir af þessu að það verður síðan samið við aðrar þjóðir einnig um tvö ár, við breta líka um tvö ár. Og þrátt fyrir það þó að samið sé til tveggja ára taka aðilar það fram, að þeir veita enga viðurkenningu á okkar 200 mílna landhelgi. Þeir taka það fram í sérstöku bréfi og geta eðlilega í framhaldi af því tekið málið aftur upp eftir tvö ár og byrjað á þessum sama leik aftur.

Ég hef einnig veitt því athygli að það hefur nokkuð verið reynt að afsaka þennan samning við þjóðverja á þeim grundvelli að hér sé fyrst og fremst um að ræða karfaafla og ufsaafla. En það er mesti misskilningur að okkar vandamál í dag í sambandi við fiskstofna okkar snúist eingöngu um þorskstofninn. Hann er auðvitað þýðingarmesti stofninn fyrir okkur, og mest veltur á, það er rétt, að við töpum honum ekki alvarlega niður, en ufsastofninn og karfastofninn eru líka mjög þýðingarmiklir í okkar búskap, og það, sem hér er verið að semja um varðandi ufsa og karfa, fer þegar yfir þau mörk sem okkar fiskifræðingar hafa viljað láta setja. Svo að við miðum við veiðar þjóðverja hér árið 1974, síðasta árið sem skýrslur liggja fyrir um, þá veiddu þeir hér á Íslandsmiðum 36 þús. tonn af karfa, en eins og ég gat um fyrr í minni ræðu veiddum við á s. l. ári 37 þús. tonn af karfa. Þetta aflamagn er þegar farið allmikið yfir þau heildarmörk sem fiskifræðingarnir vildu setja á karfaaflann. Við erum þarna að ráðstafa til þjóðverja meiri karfaafla en við höfum efni á nema að skera niður okkar eigin veiði á karfa. Og það sama er að segja um ufsaaflann. Árið 1974 veiddu þjóðverjar 18 þús. tonn af ufsa, en við veiddum á s. l. ári 65 þús. tonn. Þegar þessar tölur eru lagðar saman erum við líka komnir alllangt upp yfir mörk fiskifræðinga. Það er líka búið að ráðstafa strax með þessum samningi meiri afla en við höfum efni á. Við lendum því í þeim vanda, um leið og á að fara að setja takmörk á okkar eigin veiðar, að við verðum einnig að takmarka veiðar okkar sjálfra á karfa og ufsa og öðrum tegundum.

Sannleikurinn er sá að í þessum efnum er það heildaraflamagnið sem segir allt. Fiskifræðingarnir lögðu til að af þessum fjórum fisktegundum yrði ekki veitt meira en sem næmi í kringum 390 þús. tonnum, og það er einmitt í kringum það sem við höfum veitt sjálfir.

Ég tók eftir því að hæstv. utanrrh. las hér upp í sambandi við þessa þáltill. nýlegt bréf frá Hafrannsóknastofnuninni eða öllu heldur frá forstöðumanni stofnunarinnar, Jóni Jónssyni, hann skrifar undir bréfið. Ekki vil ég trúa því að þetta bréf hafi komið frá forstöðumanni stofnunarinnar af eigin hvötum, eftir að hann var búinn að senda þjóðinni allri þá skýrslu sem ég minntist á áður og mest hefur verið um talað. Að vísu er bréfið skrifað með þeim undarlega hætti að þar er rórillað ýmist með eða á móti, þ. e. eftir atvikum verður þetta að þolast, best væri þó að þetta væri minna og best hefði það verið ef það hefði ekki verið gert, en þó eftir atvikum er þetta þó kannske skást. En hvað um það, bréfið er sýnilega búið til í miklum flýti, því að það er vitnað í bréf frá rn. 25. nóv. og bréf þetta, sem er svar við því, er líka skrifað 25. nóv. En mér var að berast hér í hendur annað bréf sem væri ekki ófróðlegt að lesa og fengi ég þá að heyra það jafnhliða eins og aðrir þeir sem hér eru inni. Bréfið er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta:

„Í tilefni af bréfi Hafrannsóknastofnunarinnar til sjútvrn., sem Morgunblaðið birti 26. nóv., viljum við undirritaðir sérfræðingar taka fram eftirfarandi:

1. Við höfum ekki átt neinn þátt í að semja nefnt bréf, enda endurspeglar almennt efnisinnihald þess ekki sjónarmið okkar.

2. Við teljum að í bréfi þessu séu fiskifræðileg rök mjög svo undir áhrifum persónulegra skoðana semjenda á því hvernig standa skuli að stjórnmálalegri lausn landhelgismálsins.

3. Við teljum að sú skoðun, sem fram kemur í umræddu bréfi að samkomulagsdrögin við vestur-þjóðverja séu skásti kosturinn sem við eigum völ á í dag frá fiskifræðilegu sjónarmiði, sé rökleysa.

Hafrannsóknastofnunin hefur í skýrslu sinni um ástand fiskistofna gert grein fyrir hvaða valkostir séu skástir fyrir fiskistofnana frá fræðilegu sjónarmiði.

Af þessum sökum er engan veginn hægt að fullyrða að samningsdrögin við vestur-þjóðverja séu skásti fiskifræðilegi valkosturinn, þar sem það kemur fyrst í ljós þegar allar stjórnmálalegar ákvarðanir hafa verið teknar í þessu máli.

Reykjavík, 26. nóvember 1975.

Jakob Jakobsson,

Eyjólfur Friðgeirsson,

Hjálmar Vilhjálmsson,

Sólmundur Einarsson,

Ingvar Hallgrímsson,

Guðni Þorsteinsson,

Ólafur K. Pálsson,

Þórunn Þórðardóttir,

Gunnar Jónsson,

Sveinn Sveinbjörnsson,

Kjartan Thors,

Unnur Skúladóttir,

Jón Ólafsson,

Unnsteinn Stefánsson.“

Ætli séu til fleiri fiskifræðingar í þessari stofnun?

Ég held að hvað sem um þessi bréf verður sagt, þá liggi það orðið svo ljóst fyrir öllum landsmönnum hver staða okkar er í landhelgismálinu, eins og nú er komið, að hér eigi allir að vita um aðalatriði málsins, sem sagt þau að við stöndum frammi fyrir því að mega ekki taka meiri fiskafla af miðum okkar á næsta ári en við höfum gert. Við vitum öll að við þurfum á þessum afla að halda og þótt meiri væri. Við höfum tekið ákvarðanir um að stækka okkar fiskveiðilandhelgi til þess að reyna að vernda fiskstofnana og höfum meira að segja ásett okkur að gera ýmsar breytingar á okkar eigin fiskisókn í því skyni. Hins vegar er líka ljóst að ef samið verður við útlendinga um hluta af þessu takmarkaða aflamagni, þá verðum við að taka afleiðingunum, annaðhvort með því að draga úr okkar eigin afla með öllum þeim afleiðingum sem því mundu fylgja, eða að taka jafnvel á okkur enn þá harðari afleiðingar eftir tvö ár. Þannig liggja málin fyrir, og þegar þau liggja fyrir á þennan hátt ættum við auðvitað að segja útlendingum hreint og beint til um það, að við gætum ekki samið um neitt aflamagn þeim til handa, og við ættum að sjálfsögðu að gera það, sem í okkar valdi stendur, til þess að reyna að verja okkar landhelgi og halda fram okkar hlut. Við getum ábyggilega varið hana ef við leggjum okkur fram, og herskipavaldbeitingu breta getum við líka mætt á viðeigandi hátt, á þann sem hægt er að láta bretana skilja. Það er enginn vafi á því. Það þarf aðeins að kippa í strenginn. En í þessu máli er um svo mikið að tefla fyrir okkur að við megum þar ekki láta neitt ógert til að koma í veg fyrir ofveiði á okkar fiskstofnum.

Það er býsna oft um það rætt, þegar landhelgismálið er á dagskrá, að á því sé brýn nauðsyn að þjóðin standi saman í því máli. Landhelgismálið hefur réttilega verið talið mál þjóðarinnar allrar, og oft hefur verið sagt að það væri ofar daglegum deilum stjórnmálaflokka eða ætti að vera það. Það verður þó að viðurkennast að reynslan hefur orðið sú að það hefur gengið erfiðlega að halda á málinu þannig að það væri alveg fyrir utan hinar daglegu deilur stjórnmálaflokka, þrátt fyrir mjög sterkan og ákveðinn vilja þjóðarinnar til þess að halda þannig á málinu. En ég vil segja, að aldrei hefur nein ríkisstj. gengið jafnfreklega gegn augljósum meirihlutavilja þjóðarinnar í landhelgismálinu og núv. ríkisstj. hefur gert síðustu vikur og er enn að gera þessa daga. Þrátt fyrir eindregnar áskoranir úr öllum áttum og mjög ákveðnar samþykktir stærstu og fjölmennustu félagasamtaka í landinu og þ. á m. frá ýmsum, —- ja, ég vil segja stjórnmálafélögum úr öllum pólitísku flokkunum, — áskoranir um að ríkisstj. semji ekki við útlendinga um fiskveiðar í fiskveiðilandhelginni eða a. m. k. ekki innan 50 mílnanna, þá sinnir ríkisstj. slíkum tilmælum í engu, en heldur áfram samningamakki sínu, eins og menn hafa nú fyrir augunum í sambandi við ýmissa samninga við vestur-þjóðverja. Með þessari framkomu er ríkisstj. að tvístra þjóðinni á örlagastundu, því að ríkisstj. getur auðvitað ekki vænst þess að hún fái þjóðarsamstöðu með þeirri stefnu sinni að ætla að gefa eftir í landhelgismálinu, eins og hún er nú að gera.

Þau hörðu átök sem eru fram undan við breta, ef rétt verður á málum haldið, kalla á þjóðarsamstöðu, og það eru öll skilyrði til þess að þjóðin standi á bak við hvaða ríkisstj. sem er sem heldur þar rétt á málum. En með því að ætla að knýja í gegn þá till., sem hér liggur fyrir, er verið að tvístra þjóðinni. Ég vil því skora sérstaklega á ríkisstj. að breyta nú um vinnubrögð í þessu máli, og ég skora sérstaklega á hana að draga til baka þessar till., leggja þær til hliðar, hætta við samninga við vestur-þjóðverja og hætta reyndar við alla hina samningana og sameina þá um leið alla þjóðina til baráttu við höfuðfjandmann okkar í landhelgismálinu nú eins og áður, við breta. Það er auðvitað eina leiðin í þessu máli, eins og nú er komið, sem er okkur sæmandi.

Ég vil vænta þess að lokum að hæstv. ríkisstj., þrátt fyrir það sem þegar hefur gerst í þessu máli, taki þessa áskorun mína til athugunar, því að ég veit að þeir eru margir hér á Alþ. í stuðningsliði stjórnarinnar sem mundu fagna því eins og hátíðisdegi ef ríkisstj. fengist til þess að draga þessa till. til baka. Ég held að hún eigi ekki að þvinga sína stuðningsmenn til að gera það sem þeim er á móti skapi.