21.03.1977
Neðri deild: 61. fundur, 98. löggjafarþing.
Sjá dálk 2718 í B-deild Alþingistíðinda. (2034)

194. mál, atvinnuleysistryggingar

Flm. (Ragnhildur Helgadóttir) :

Herra forseti. Þessi umr. hefur nú orðið lengri en vænta hefði mátt, þar eð hér er um að ræða tiltölulega einfalt mál og í raun og veru ekki um að ræða svo mikinn efnislegan ágreining.

Ég tel mér skylt að svara atriðum sem fram komu í ræðu hv. 5. landsk. þm. þar sem hún kvað mig hafa borið sér á brýn svívirðileg ósannindi, sýnt sér óbilgirni og fleira í þeim dúr, í stuttu máli: hvergi voru spöruð stóryrðin í þessari ræðu. Ég mun skýra frá því, hvaða heimildir ég hafði fyrir því sem ég sagði hér í dag, enda spurði hv. þm. um það.

Ég sá ástæðu til að útskýra það, af hverju enginn þm. Alþb. væri meðflm. að frv. því sem prentað er á þskj. 388, en það hafði verið svo um talað meðal okkar flm. að við byðum þm. úr öllum flokkum að gerast meðflm. Ég skýrði það hér hvers vegna ekki hefði orðið úr því að þm. frá Alþb. hefði orðið meðflm., og þegar ég skýrði frá því að eftir að ég hefði afhent hv. þm. uppkast að frv. til skoðunar sem trúnaðarmál og áður en ég fékk það í hendur aftur hefði verið lagt inn sem þskj. frv. það sem hún er flm. að, þá er það samkv. upplýsingum úr skjalavörslu Alþingis. Þegar ég á þriðjudagsmorguninn sá hið prentaða þskj. með umræddu frv., þá spurði ég hvenær þetta mál hefði verið lagt inn, og var mér tjáð að það hefði verið upp úr kl. 4 á mánudeginum. Hins vegar fékk ég frv. aftur í hendur kl. rúmlega 5 — eða nánast tiltekið um það bil klukkan kortér yfir fimm fyrir framan þingflokksherbergi Sjálfstfl. hér niðri. Það vildi svo til að hv. 6. landsk. þm., Guðmundur H. Garðarsson, beið mín í ganginum fyrir framan þingflokksherbergið á meðan ég ræddi við hv. 5. landsk. þm., og þegar ég kom inn í þann gang sagði ég honum frá því að hv. 5. landsk. þm. hefði sagt að hún gæti víst ekki verið meðflm. að frv. þar eð hún væri að veita fyrir sér að fara aðrar leiðir. Þetta var í stuttu máli það sem gerðist, og nú hef ég tilgreint einnig heimildarmenn að tímasetningum. Ég skýrði frá þessu hér í dag nákvæmlega í þeirri röð sem það gerðist. Hins vegar var það að hv. þm. gerði mér upp hugmyndir, hún velti því fyrir sér, hvort ég teldi að hér hefði verið framinn, eins og ég skrifaði hér, „stuldur eða trúnaðarbrot.“ Ég vil taka fram að ég viðhafði þau orð alls ekki, það voru orð hv. þm. sjálfs. Þau einu ummæli, sem ég hafði um það sem hér gerðist, voru að hér væri óvenjulega að farið, og það var það vissulega.

Ég tel mig þá hafa svarað þeirri spurningu sem að mér var beint. Ég tel mér fullkomlega heimilt að draga lærdóma af þessu atviki og hafa hliðsjón af þeim í sambandi við hugsanlegt samstarf við hv. þingmenn úr þessum flokki. En ég vil taka fram að vitanlega má maður ekki alhæfa eða draga heildarályktanir af slíku. Það er vissulega rétt sem hv. þm. sagði hér í dag, að í sambandi við þetta var um að ræða eitthvað sem snerti skaplyndi mitt. Það er alveg rétt. Mér er þessi háttur ekki að skapi. Læt ég svo útrætt um það.

Mig langar til að víkja að örfáum atriðum í ræðu hv. 7. þm. Reykv.

Hann gat hér um þá hugmynd sína, sem hann kvaðst hafa nefnt við mig í gamni og alvöru á sínum tíma, að e. t. v. ætti hugmyndin um fæðingarorlofið heima í lögum um slysatryggingar, þar eð sá hluti trygginga væri fjármagnaður af atvinnurekendum og það einvörðungu. Það má rétt vera, að þegar lítið er til fjármögnunarinnar hefði verið rökrétt að hafa þetta mál í þeim kafla. En ég get játað það hreinskilnislega, að ég hafði hreinlega ekki uppburði í mér til þess að bera fram till. um að fæðingarorlof heyrði slysatryggingum til. Það verð ég að segja eins og er. (EðS: En þriðji möguleikinn?) Þriðji möguleikinn var nefndur. Þann möguleika hafði ég iðalega kannað og komist að þeirri niðurstöðu að sá möguleiki hefði alls ekki fylgi í Alþ. og væri þegar af þeirri ástæðu vonlaus. Í stuttu máli: Niðurstaðan er sú, að ef þessi leið hefði ekki verið farin, þá stæðum við enn í sömu sporum og við höfum staðið áratugum saman varðandi konur í launþegasamtökunum sem vinna ekki hjá hinu opinbera. Það væri einfaldlega þannig, að þær hefðu ekki fengið þessa réttarbót. Hv. þm. kallar hins vegar lýðskrum þessa réttarbót sem samþykkt var á Alþ. og framkvæmd. Það er hans mál. Ég er þeirrar skoðunar að það sé meira lýðskrum að tala árum saman um þennan hlut án þess að koma honum í framkvæmd.

Það sýnir einkennilegan hug í garð þeirra kvenna, sem hér hafa fengið verulega og mikilsverða réttarbót, og þeirra barna, sem hér hafa fengið verulega og mikilsverða réttarbót, að tala um að slíkt sé lýðskrum. Hv. þm. um það.

Svo þungt er hv. þm. um hjartarætur af einhverjum ástæðum þegar hann minnist á þetta mál að hann minntist aldrei á það í ræðu sinni, að „samþykkt hefðu verið lög“ um þetta atriði. Hann talaði ævinlega um að þessu atriði hefði verið „troðið inn í lög um atvinnuleysistryggingar“. Ég hef aldrei heyrt það orðað svo, þegar samþ. hafa verið lög á Alþ., að þeim hafi verið troðið inn í þetta eða hitt. Annaðhvort samþykkir Alþ. lög eða ekki. Það er ekki um að ræða neinn troðning í því sambandi.

Enn fremur þegar hv. þm. vitnaði til reglugerðar sem hæstv. ráðh. gaf út í þessu sambandi, þá talaði hv. þm. ævinlega um svokallaða reglugerð. Hún var þó gefin út með fyllilega lögmætum hætti og birtist á sínum stað á lögmætum tíma í Stjórnartíðindum o. s. frv. Þetta e. t. v. sýnir dálítið hvern hug hv. þm. ber til þessa máls. Ég held þó að hv. þm. hafi látið þess getið einhvern tíma í ræðu sinni að nauðsynlegt væri að konur í þessari aðstöðu fengju fæðingarorlof. Hann lýsti því hins vegar yfir skýrt og skorinort að hann væri andvígur fæðingarorlofi úr Atvinnuleysistryggingasjóði, bætti því við að hann teldi sig málsvara Atvinnuleysistryggingasjóðs. En hv. þm. lét þess ekki getið, að hann væri málsvari verkalýðsins. Hvað eru það margar konur innan vébanda — (Gripið fram í.) — innan Alþýðusambands Íslands, sem hér hafa fengið réttarbót, sem málsvarar verkalýðsins höfðu aldrei getað útvegað þeim allan sinn baráttutíma? Þeir höfðu öðru að sinna en brýnum hagsmunamálum kvenna. Og það er það sem ég held að hv. þm. sviði sárast, að þetta vita konur innan Alþýðusambands Íslands, hvort sem þær eru úr hans flokki eða öðrum.

Hv. þm. nefndi hér hina ýmsu bagga sem hvíldu á Atvinnuleysistryggingasjóði, hneykslaðist þar mest á greiðslunum, sem færu til fæðingarorlofs, nefndi samt í leiðinni að önnur upphæð álíka færi til eftirlauna aldraðra. Ég veit ekki hvort það er miklu óskyldara atvinnuleysisbótum heldur en fæðingarorlofsgreiðslurnar. Ég læt hv. þm. dæma um hvort skyldara er innbyrðis. Hv. 6. landsk. þm. benti einnig á kauptryggingargreiðsluna hér í dag. Fleira mætti lengi upp telja, en ég tel það óþarft í þessu sambandi.

Eitt atriði enn vil ég sérstaklega nefna úr ræðu hv. 7. þm. Reykv. Hann nefndi að það hefði verið opin leið fyrir þá, sem óánægðir væru með úrskurð stjórnar Atvinnuleysistryggingasjóðs, að fara dómstólaleiðina til að fá réttan sinn hlut, bætti svo við að á því hefði hann eiginlega átt von. Ég spyr nú: Hvar er umhyggjan fyrir launþegunum sem hér eiga hlut að máli? Hver er hugsunin? Áttu þeir endilega að fara dómstólaleiðina sem menn vita hvern tíma vill nú taka? Samt á hv. þm. sjálfur sæti á Alþ. og fleiri stjórnarmenn í Atvinnuleysistryggingasjóði.

Ég sem 1. flm. þessa máls skammast mín ekkert fyrir að flytja frv. til þess að gera skýrara innihald þeirra laga sem hér voru sett vorið 1975 til þess að rétta hlut þeirra sem þarna var að mínu mati brotinn réttur á. Um það kann að vera deila, en ég tel að þarna hafi verið brotinn réttur á slíkum hópi sem þeim er hlaut sitt fæðingarorlof óskert s. l. ár.

Menn geta velt því fyrir sér fram og aftur, hvort í öllum umboðum og öllum úthlutunarnefndum bóta hafi verið farið eins að allt árið. Það skiptir ekki höfuðmáli. Mér dettur ekki í hug að fara að halda því fram, að stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs hafi raunverulega ætlað sér að ganga gegn lögum og reglugerð, sem hefur líka lagagildi. Ég geng út frá því að í velflestum umboðum hafi bæturnar, eins og til stóð, verið greiddar óskertar allt árið. Það kann að hafa verið misbrestur á einhvers staðar í einstökum umboðum almannatrygginga ellegar bótaúthlutunarnefndum. En höfuðmálið er þetta, að stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs gerði stefnumarkandi samþykkt í janúarmánuði sem — ég segi það enn og aftur — gekk þvert á vilja löggjafans þegar lög þessi voru sett. Því held ég að hvorki hv. 7. þm. Reykv. né annar þm. geti mælt í mót. En hvað sem því líður, þá tel ég hvorki mig né aðra hv. þm. of góða til þess að gera hér bragarbót til þess að ekki verði frekari töf á því að þær konur, sem hér eiga hlut að máli, fái hlut sinn réttan, og engin ástæða til þess fyrir alþm., sem geta með hægu móti gert þessa leiðréttingu, að vísa á seinfarna dómstólaleið.

Ég vil aðeins nefna eitt atriði í sambandi við ræðu hv. 4. þm. Reykv. Hann vék að máli, sem er í raun og veru nokkru viðtækara en þetta, og ræddi um að vissulega hefði lögum þessum verið ætlað að bæta úr, þau hefðu vissulega verið mikil réttarbót, en eins og hann sagði og ég skrifaði hér: „hefðu um leið skapað misrétti.“ Hann átti með þessu við að það, að launþegar, sem forfölluðust vegna barnsburðar, hefðu fæðingarorlof í 3 mánuði, ylli misrétti gagnvart heimavinnandi konum sem öfluðu ekki tekna utan heimilis. Hv. þm. sagði að lögin hefðu um leið skapað misrétti. Ég tel að þetta sé alvarlegur misskilningur. Þessi lög sköpuðu ekki misrétti. Þvert á móti, þau drógu verulega úr misrétti. Það, sem var misrétti, var að einungis þær konur, sem þágu laun sín hjá hinu opinbera, höfðu í 20 ár haft lögskipað fæðingarorlof, en ekki hinar, sem unnu hjá öðrum atvinnuveitendum. Það var misrétti. Hitt er svo annað mál, og ég legg áherslu á: það er annað mál, hugmyndin um fæðingarorlof til þeirra kvenna þar sem ekki er hægt að benda á nákvæmlega tekjutap við fæðingu barns. Tekjutapið liggur ljóst fyrir þegar kona þarf að leggja niður launað starf úti á vinnumarkaðnum. — Það má orða þetta öðruvísi. Þetta er ósköp einfaldlega það, að við viðurkennum að það séu lögleg forföll móður að vera heima hjá barni sínu frá vinnu sinni utan heimilis í þrjá mánuði. Það er ósköp einfaldlega þetta. Ef hins vegar við viljum fara inn á þá braut að greiða fæðingarorlof til þeirra kvenna sem ekki hafa orðið fyrir beinu tekjutapi í sambandi við barnsburðinn, — ég legg áherslu á að tekjutap er annað en útgjaldaauki, það er auðvitað útgjaldaauki sem skapast í kringum barnsburð, en ekki alltaf tekjutap, — ef við viljum fara inn á þá braut að þær konur fái einnig greitt fæðingarorlof, þá vil ég benda á að í löndum, þar sem slíkur réttur er í lögum, þá byggist sá réttur á eins konar frjálsu tryggingaskipulagi, þannig að viðkomandi kona eða viðkomandi hjón geta með iðgjöldum sínum keypt þennan rétt, og það er í sjálfu sér mjög eðlileg aðferð. Í þessu tilviki, sem við erum hér að tala um, er um að ræða rétt sem kostaður er af atvinnurekendunum í samræmi við þau iðgjöld sem þeir greiða í hlutfalli við laun þeirra kvenna sem síðan eiga að fá bætur samkv. þessu frv. Og nú má ég ekki tala um þetta atriði eins og það séu atvinnurekendur einir sem greiða í sjóðinn, svo er vitanlega um ríki og sveitarfélög líka.

Ég held að það séu út af fyrir sig ekki fleiri sérstök atriði sem ég vildi leggja áherslu á nú. Ég ítreka það, að ég óska þess að þetta mál fái greiða afgreiðslu, og ég veit, að ég er ekki ein um þá ósk. Þær konur og þeir foreldrar, sem voru fegnir þeirri réttarbót sem hér fékkst, eru jafnundrandi yfir því, að þessar greiðslur skuli nú hafa verið stöðvaðar til verulegs hóps. Þessi hópur er líka undrandi yfir því ef Alþ. leiðréttir þetta mál ekki hið bráðasta.

Ég vil ljúka þessum orðum mínum á því að skýra frá því í sambandi við það, hvernig staðið var að þessu máli, að hv. alþb.-mönnum var í þessu sambandi sýnd ýtrasta tillitssemi. Ég ítreka það sem ég sagði hér í upphafi, þegar ég nefndi að hv. 5. landsk. þm. hefði talað um að sér hefði verið sýnd óbilgirni. Hún átti þá við að henni var boðið að verða meðflm. að þessu frv. Það var nefnt við hv. þm. snemma á fundi Nd. á mánudegi og óskað eftir að svar fengist fyrir kl. 7 þann dag. Þetta kallar hv. þm. óbilgirni. Ég tek það fram, að þm. — meðflm. úr Alþfl. og þingflokki SF — höfðu ekki rýmri frest en þetta og þeim dugði þessi umhugsunarfrestur mætavel. En það má vel vera að í Alþb. þyki slíkt óbilgirni, því að þeir eru svo einstaklega sanngjarnir þar. Ég vil taka fram annað í sambandi við þetta mál. Það var tekið út af dagskránni á miðvikudaginn samkv. ósk Alþb.-þm., hv. 7. þm. Reykv., og var þó öllum ljóst hve málinu lá á. En mér fannst sjálfsagt að verða við þeirri ósk hv. þm., enda þekkir hann þessi mál vel sem stjórnarmaður í Atvinnuleysistryggingasjóði. Og síðan hélt þessi umrædda óbilgirni áfram í því, að hv. 5. landsk. þm. hélt framsöguræðu fyrir sínu máli, fyrsta dagskrármálinu á fundinum í dag. Þetta kalla þeir í Alþb. óbilgirni.