23.11.1976
Sameinað þing: 24. fundur, 98. löggjafarþing.
Sjá dálk 737 í B-deild Alþingistíðinda. (514)

69. mál, áhrif Framkvæmdastofnunar ríkisins og Byggðasjóðs á athugun á atvinnu- og byggðaþróun í landinu

Flm. (Albert Guðmundsson):

Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 75 till. til þál. um athugun á áhrifum af starfsemi Framkvæmdastofnunar ríkisins og einkum lánveitingum Byggðasjóðs á atvinnu- og byggðaþróun í landinu, svo hljóðandi:

„Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að láta kanna hvaða áhrif fjárhagsleg fyrirgreiðsla Framkvæmdastofnunar ríkisins, sérstaklega Byggðasjóðs, hefur haft á atvinnu- og byggðaþróun í landinu. Sérstaklega skal kanna hvaða áhrif þessi fyrirgreiðsla hefur haft á búsetu fólks, tekjuskiptingu eftir landshlutum og aðstöðumun fyrirtækja eftir staðsetningu og starfsgreinum. Til samanburðar skal höfð í huga þróun sömu mála í Reykjavík og nágrannabyggðum hennar þau 5 ár sem liðin eru frá því að lög nr. 93 24. des. 1971, um Framkvæmdastofnun ríkisins, tóku gildi.

Fyrstu niðurstöður þessarar könnunar skulu birta því Alþ. er nú situr. Endanlegar niðurstöður skulu lagðar fram þegar Alþ. kemur saman haustið 1977.“

Þessari þáltill. minni fylgir svo hljóðandi grg: „Hinn 1. jan. 1972 tóku lög um Framkvæmdastofnun ríkisins gildi. Þessum lögum hefur síðan verið breytt og starfsemi Byggðasjóðs verið efld. Stofnunin hefur gefið út greinargóðar skýrslur um starfsemi sína, en þær skýrslur gefa ekki yfirsýn yfir hvaða áhrif starfsemi hennar hefur haft á þróun byggðar í landinu, tekjuskiptingu eftir landshlutum og staðsetningu og starfsskilyrði atvinnurekstrar eftir landshlutum og starfsgreinum. Er því nauðsynlegt að kannað verði hvaða áhrif starfsemi stofnunarinnar og einkum lánveitingar Byggðasjóðs hafa haft á því 5 ára tímabili sem senn er liðið frá því að hún tók til starfa.

Æskilegt er að við könnun þá, sem till. þessi fjallar um, verði gerður samanburður við þá landshluta og þá atvinnuvegi sem farið hafa varhluta af fyrirgreiðslu Byggðasjóðs.

Byggðasjóður er mjög öflugur lánveitandi í hagkerfinu og getur því haft víðtæk áhrif með starfsemi sinni til góðs og ills. Er því eðlilegt að a.m.k. bráðabirgðayfirlit um áhrif hans verði lagt fyrir það Alþ. sem nú situr, en endanlegar niðurstöður könnunarinnar þyrftu að liggja fyrir þegar Alþ. 1977 kemur saman.“

Herra forseti. Fyrir réttum 1100 árum fluttust til þessa lands einstaklingshyggjumenn sem ekki vildu una því að stjórnvöld réðu málum þeirra í einu og öllu. Sama þjóð byggir enn landið, en sú breyting hefur orðið á hlutskipti þegnanna, að ýmsar opinberar stofnanir hafa æ meir tekið að sér að ráðskast með málefni þeirra. Ein þessara stofnana er Framkvæmdastofnun ríkisins með sínum þrem deildum: áætlanadeild, byggðadeild og lánadeild sem starfrækir bæði Framkvæmdasjóð Íslands og Byggðasjóð. Stofnanir þessa þjóðfélags eru ekki settar á stofn þeirra sjálfra vegna, heldur til þess að annast sameiginlega hagsmuni þeirra einstaklinga sem þetta land byggja, — einstaklinga sem samkvæmt grundvallarreglu lýðræðisins eiga allir að vera jafnir fyrir lögum. Þar sem lögin um Framkvæmdastofnun ríkisins brjóta þessa grundvallarreglu er ærin ástæða til að Alþ. fylgist náið með því hvaða áhrif starfsemi stofnunarinnar hefur á hag fólksins á hinum ýmsu stöðum á landinu. Það, sem ég ætlast sérstaklega til að Alþ. láti kanna, er hvaða röskun þessi starfsemi kann að hafa haft — ekki til þess að vinna gegn uppbyggingu landsbyggðarinnar, þess er vissulega þörf að sinna henni, heldur þvert á móti til þess að kanna hvort hagsmunir einstakra landshluta hafa ekki verið fyrir borð bornir, og má þar nefna hagsmuni Reykjavíkur og Reykjaneskjördæmis.

Í þessu sambandi ber sérstaklega að hafa í huga að afskipti stofnunar eins og Framkvæmdastofnunar ríkisins af byggðaþróun ílandinu geta hæglega leitt til þess að hagþróun í landinu verði minni en ella ef ekki er farið að öllu með gát. Ástæðan er einfaldlega sú, að frjáls byggðaþróun og frjáls atvinnustarfsemi hefur tilhneigingu til þess að beinast þangað sem mestrar arðsvonar er að vænta og þar með að ná hámarksframleiðslu landsins. Nú ber hins vegar á það að líta einnig, að hér ríkir ekki þess konar athafnafrelsi og jafnrétti atvinnuveganna sem best getur tryggt alla hagþróun og því er hugsanlega réttlætanlegt að stjórnvöld beini fjármögnuninni frekar í eina átt en aðra. Ég hef hins vegar grun um, þó ekki vissu, að framkvæmd þessara mála hafi verið þannig að hún dragi úr almennri hagþróun í landinu, og ef það er rétt, þá hefur Framkvæmdastofnun ríkisins unnið gegn hagsmunum allra landsmanna, einnig landsbyggðarinnar.

Í þessu sambandi þarf einkum að taka þrennt til athugunar:

1) Hvaða áhrif hefur þessi starfsemi haft á tekjuskiptingu eftir landshlutum? Árið 1970 voru meðaltekjur á framteljanda í Reykjavík yfir meðaltali, en í fyrra voru þær undir meðaltekjum.

2) Hvaða áhrif hefur þessi starfsemi haft á dreifingu byggðarinnar eftir landshlutum og aldursskiptingu? Á síðasta ári fjölgaði íbúum Reykjavíkur um 84 og íbúar Reykjavíkur eru nú lægra hlutfall af íbúafjöldanum en var árið 1950. Einnig búa þar nú 46.2% íbúa landsins sem eru 67 ára og eldri, en 1950 var hlutfallið 33.6%. Gjaldheimtendum í Reykjavík fjölgar lítið sem ekkert, en þjónustuhlutfall höfuðborgarinnar eykst jafnt og þétt.

3) Hvaða áhrif hefur þessi starfsemi haft á aðstöðu fyrirtækja til öflunar fjármagns miðað við hvar þau eru staðsett á landinu og í hvaða atvinnugrein þau starfa?

Allar þær tölur, sem ég mun nú fara með, eru í ársskýrslu Framkvæmdastofnunar ríkisins 1975 ef einhver vill kynna sér þær hér á eftir.

Fram kemur í ársskýrslu Framkvæmdastofnunarinnar árið 1975 að lán Framkvæmdasjóðs, sem einkum lánar til stofnlánasjóða atvinnuveganna, nema samtals það árið á fimmta þúsund millj. kr., þar af fara aðeins 25 millj. til verslunarlánasjóðs og ekkert til Ferðamálasjóðs. Aftur á móti fær Stofnlánadeild landbúnaðarins lánaðar 1387 millj. — og ég vil biðja menn að taka eftir því: 1387 millj. úr Framkvæmdasjóði, sem er 2 millj. kr. meira en nemur heildarútlánum Stofnlánadeildarinnar samkvæmt þessum skýrslum. M.ö.o. hefur Stofnlánadeild landbúnaðarins árið 1975 ekki getað endurlánað allt það fé sem hún fékk úr Framkvæmdasjóði.

Árið 1975 voru samþykkt 425 ný lán úr Byggðasjóði að upphæð 1603 millj. kr. Þar af fóru tvö lán til Reykjavíkur að upphæð 15 millj. og 13 lán til Reykjaness að upphæð 148 millj. kr. Aftur á móti fær Austurland — ég tek það bara sem dæmi — 97 lán að upphæð 317 millj. kr.

Starfsemi Framkvæmdastofnunar ríkisins er því ekki jafnt í þágu allra landsmanna. Þessari starfsemi er jafnvel stefnt gegn lífs- og starfsskilyrðum íbúa og fyrirtækja í Reykjavík og á Reykjanesi. Sem þm. Reykjavíkur get ég því ekki lengur staðið hjá og horft á að Alþ. láti þetta lengur svo til ganga, heldur hlýt ég að krefjast jafnréttis fyrir mitt kjördæmi, en alls ekki er farið fram á nein forréttindi.

Lánadeild og stjórn Framkvæmdastofnunar ríkisins hafa haft nær 6 þús. millj. til úthlutunar árið 1975, á sama tíma og allt bankakerfi landsins er fjárvana. Sú staðreynd hlýtur að vekja okkur einnig til umhugsunar um það hvort lög og rekstur stofnunarinnar samrýmist lýðræðinu. — Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.