07.02.1978
Sameinað þing: 45. fundur, 99. löggjafarþing.
Sjá dálk 2020 í B-deild Alþingistíðinda. (1647)

48. mál, þjóðaratkvæði um prestkosningar

Sverrir Hermannsson:

Herra forseti. Fyrst aðeins örfá orð um fullyrðingu sem hv. 9. landsk. þm., frú Sigurlaug Bjarnadóttir, viðhafði hér, að ég hefði verið að gera séra Sigurði Stefánssyni í Vigur upp einhverjar skoðanir í þessu efni. Þetta er einkennilegt skammhlaup á flutningi frá eyrum hennar til skynseminnar, því ég sagði, þegar ég var að skýra frá því, að svo væri skipað málum í Danaveldi að þar hefði valdið til að skipa klerka verið tekið af söfnuðunum og fært í hendur stjórnmálamönnum, að svo hefðu skipast mál þar, að síðan hefði varla nokkur klerkur verið skipaður í arð gefandi og gott brauð öðruvísi en hann væri af húsi sósíaldemókrata. Og ég spurði: Hvernig líst nú hv. 9. landsk. þm., afkomanda Vigurklerksins, á þessa skipan mála, á þá skipan mála, ef við ættum við það að búa, kannske fjóra áratugi eða svo, að allir prestar, sem skipaðir yrðu í prestsembætti, væru af húsi Framsóknar. Ég man þessi orð mín alveg greinilega og þau hljóta að standa skráð orði til orðs í þingtíðindum. Þessi mín fyrirspurn til hv. þm. var alls ekki um það, hvaða skoðanir séra Sigurður Stefánsson í Vigur kynni að hafa haft á þessum málum. Að sjálfsögðu ekki. Hins vegar vil ég leiðrétta það, að Framsfl. var stofnaður löngu áður en séra Sigurður gekk fyrir ætternisstapa. Ég hygg að hann hafi dáið 1925, og Framsfl. var stofnaður fyrir þann tíma og raunar farið að slá í hann fyrir aldurs sakir.

Ég þarf svo ekki að víkja frekar að þessu. En ég verð að segja það, að ég hlýt að gripa fyrsta tækifærið til að bera til baka, að ég geri þeim þjóðkunna manni og landsfræga klerk upp skoðanir í dægurmáli sem þessu hér, og þarf ekki fleiri orð um að hafa.

En þessar umr. eru sérkennilegar, verð ég að segja. Þær eru sérkennilegar að því leyti, að hér gera þm. á víxl hver öðrum upp skoðanir, eða þeir sem ég hef getað fylgst með, sem oft og tíðum eru út í hött.

Eitt m.a. eru fullyrðingar á víxl um það, hver sé vilji meiri hl. hins háa Alþ. í þessu máli. Þar sem ekki hefur farið fram formleg afgreiðsla málsins getur auðvitað enginn fullyrt nm það. En ég fyrir mitt leyti tel að maður geti talið það sem fullgildar líkur, að svo hart og fast sem þetta mál hefur verið sótt af hálfu nýjabrumsmanna, þá hlyti afgreiðslan að hafa náð fram á þeim áratugum, sem þetta hefur verið reynt, ef hér hefði ráðið ríkjum meiri hl. sem hefði viljað þessa nýbreytni. Allt annað er útilokað. Og það er mikill misskilningur, að það sé, eins og hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir orðaði það, ekki sæmandi fyrir Alþ. að slíkt frv. um þessa nýbreytni nái ekki að ganga á milli deilda. Auðvitað er alls ekkert ásæmilegt við það. Það gerir það ekki, af því að málið hefur ekki fylgi til þess. Auðvitað kemst það ekki út úr d., ef ekki er meiri hl. fyrir því, og á ekkert út úr d. að fara. En af því sem það hefur ekki haft meirihlutafylgi, þá hefur ekki einu sinni verið haft fyrir því af hálfu flm. eða þeirra, sem fyrir málinu börðust, að biðja um atkvgr. nm það, svo vissir voru þeir um að það hlyti ekki afgreiðslu eða öllu heldur yrði beinlínis fellt.

Hér eru hafðar fullyrðingar í frammi, og upphafsmenn fullyrðinganna og þeir, sem dýpst taka í árinni, eru sjálfur herra biskupinn og skutilsveinar hans í þessu máli, eins og um það, að óánægja fari hraðvaxandi eða sívaxandi meðal safnaða landsins um óbreytta skipan þessara mála. Það vita þeir ekki nokkurn skapaðan hrærandi hlut um. Og mönnum þarf ekkert að vera ofhasað, þó að menn hér frá þessum ræðustól orðfæri aðeins þau ummæli, sem herra biskupinn hefur leyft sér að hafa um þessa samkundu, af því sem Alþ. vill ekki hlýða honum í því að fara að hans tillögum í þessu efni. Það hefði þá verið hægt að leggja víða út frá heilagri ritningu um það, að svona málflutningur passar ekki við það sem þar er víða sagt. Hann segir ekki sæmandi að afgreiða ekki margendurtekin málskot Kirkjuþings til Alþ. Hvað á svona orðfæri að þýða? Þetta þýðir sem sagt það, að hv. þm. er ekki sæmandi að standa við skoðanir sínar og halda þeim fram og greiða atkvæði eftir samvisku sinni. Það getur ekkert annað þýtt. En rétt er það sem hv. þm. Steinþór Gestsson sagði, ég er hræddur um, að menn geri allmikinn meira úr þessu máli en efni standa til og ástæður liggja til. Ekki það, að ég geri lítið úr þeim sjálfsagða rétti sem ég tel fólki bera til að velja sér sinn sálusorgara.

Hvað er það sem gerir þetta að slíku örlagamáli sem menn svo vilja vera láta hér í ræðum sínum sumir hverjir? Hvaða ógnarvandamál hafa upp risið í sambandi við kosningar og einhver blæðandi sár, skilst mér, sem að bana hafa orðið? Ég hef haft spurnir af og fylgst með prestskosningum, og ég kann engin dæmi um þetta. Það getur vel verið að fólk, sem ekki hefur líkað við úrslit prestskosninga, hafi frestað því um stundarsakir, að börn þess gengju fyrir gafl, ég skal ekkert um það segja, eða einhver frestað brúðkaupi sínu um hríð. En ég hef ekki heyrt neinar alvarlegar afleiðingar þess arna. En mætti kannske skjóta því hér inn í. að það eru vissulega lagaheimildir til þess að fara ekki að úrslitum almennra kosninga, prestskosninga? Og mér er nær að halda, a.m.k. varðandi það dæmi sem mér er kunnugt um. Þar sem ekki var farið að niðurstöðum þessara lýðræðislegu kosninga, að það hafi valdið meiri þrengingum og erfiðleikum en nokkur önnur prestskosning, þegar farið er að úrslitum hinna lýðræðislegu kosninga, án þess þó að ég sjái nokkra ástæðu til þess að fara að rifja það upp hér og nú. Sannleikurinn er sá, að sá prestur er ekki mikilhæfur, sem valinn hefur verið til embættis, sem tekst ekki eftir það að lækna eða sníða af einhverja þá hnökra sem kynnu að hafa hlaupið á þráðinn meðan á sjálfri kosningunni stóð, vegna þess að engum gefst betur færi á því að sættast og semja við sín sóknarbörn heldur en sálusorgaranum sjálfum, enda held ég að þetta sé allt saman hugarburður einn, að hér hafi einhver stórvandamál upp risið sem hafi orðið kirkjunni til tjóns.

Það er rétt, að menn hafa stundum lítt sést fyrir í sambandi við prestskosningar, og ég er ekki fjarri því, að sumt af því megi rekja til frambjóðendanna sjálfra. En ég hef engar spurnir haft af því, frá því að ég komst til vits og ára, að neitt slíkt hafi leitt til neinna alvarlegra vandamála sem ekki hafa hlotið skjóta og farsæla lausn, þótt mönnum hafi sýnst sitt hverjum í þessu efni um stundarsakir, svo sem verða vill þegar menn keppa fyrir málefnum sínum eða keppa um menn.

En ég ætla svo að lokum að víkja að því sem ég las í fjölmiðlum, en hef ekki staðreynt að öðru leyti, að hv. þm. Gunnlaugur Finnsson hafi svarað orðum mínum, þegar þetta mál var síðast til umr. hér, þar sem ég vék að því, þeirri óhæfu, sem ég kalla, að hæstv. kirkjumálaráðh. skipar n. eftir till. sem hlaut ekki samþykki hér. Ég veit ekki hvernig hv. þm. féllu orð, en ég vil aðeins endurtaka það sem segir í skipunarbréfi hans sem formanns n., að þar má lesa svo hljóðandi orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Ber nefndinni við störf sín að hafa hliðsjón af þáltill. (þskj. 352) um þetta efni, sem borin var fram á síðasta Alþ.“ — og síðan er bætt við: „enn fremur fyrri umfjöllun þessa málefnis á Alþ. og Kirkjuþingi.“ Það fer ekki á milli mála, að í þessu skipunarbréfi er lögð aðaláhersla á það, að n. hafi í störfum sínum hliðsjón af þessari þáltill., sem hv. þm. Gunnlaugur Finnsson var 1. flm. að og borin var fram á síðasta Alþ., en hlaut ekki afgreiðslu, af því sem hún hafði ekki hér hljómgrunn. Og ég vil meina að þeim væri nær, hæstv. ráðh., að hugsa betur fyrir því að framkvæma það, sem samþ. hefur verið hér og vilji Alþ. bendir til, en að fara að tillögum sem hafa ekki náð samþykki og ekki afgreiðslu, svo sem gert er hér beinlínis. Ég tel þetta hættulega þróun mála, þróun þingræðisins, ef ráðh. eiga að haldast uppi slík vinnubrögð. Þetta voru mín orð. Og ég þarf ekki að endurtaka það, að skipunarbréf hv. þm., af hverju ég hef afrit og ljósrit í höndunum. sent mér af rn. sjálfu, ber þess gleggst vitni, hver vinnubrögð voru hér höfð í frammi.

Nei, við skulum ekki halda áfram að ráða í og reyna að giska á hver vilji þings sé, meðan úr því fæst ekki skorið við atkvgr., né heldur að gera alþjóð upp skoðun í þessu efni. Við skulum grípa tækifærið og fá úr þessu skorið á þann lýðræðislegasta máta sem hugsanlegur er, og það er með því að leggja það vandlega og í skýru máli auðvitað fyrir alþjóð, hver afstaða hennar er til þess arna. Auðvitað væri það líka leiðbeinandi og mikilsvert, ef sú n., sem að hví vinnur að rannsaka þessi mál, hverrar formaður hv. þm. Gunnlaugur Finnsson er, hefur gert einhverja könnun sem marktæk er, að fá þá um það upplýsingar, hver niðurstaðan er af slíkri skoðanakönnun. Mér heyrðist hann grípa hér fram á fyrir öðrum hv. þm., að hann mundi áður en þessari umr. lyki, gefa upplýsingar um það. (Gripið fram í: Beita sér fyrir því.) Hv. þm. segir að hann muni beita sér fyrir því. Eftir þeim orðum að dæma dregur hann e.t.v. í efa að hann sem formaður n. fái til þess leyfi. En við skulum vænta þess, þar sem þessi n. er skipuð að segja má fyrst og fremst geistlegrar stéttar mönnum, að þeir noti ekki afl atkv. til þess að banna svo einfaldan og sjálfsagðan hlut.