15.02.1978
Efri deild: 62. fundur, 99. löggjafarþing.
Sjá dálk 2399 í B-deild Alþingistíðinda. (1792)

182. mál, ráðstafanir í efnahagsmálum

Ragnar Arnalds:

Herra forseti. Það frv., sem hér liggur fyrir, er af ætt bandorma. Í því eru ýmis óskyld ákvæði, breytingar á eldri lögum og ný ákvæði öllu vöðlað saman í eitt frv., eins og reyndar eru ýmis dæmi um áður hér í þinginu, en aðalefni frv. er í I. kafla þess. Þetta frv. er fylgifrv. þeirrar gengisfellingar sem riðið hefur yfir íslenskt efnahagskerfi seinustu dagana. Í I. kaflanum, aðalkafla frv., er verið að slá því föstu hverjir eigi að bera byrðarnar at þessari lækkun á gengi íslensku krónunnar. Það er einfaldlega aðalefni frv., að kjarasamningum, sem gerðir hafa verið við allan þorra launamanna á liðnu ári, skuli riftað. Það er aðalefni frv., að þær kjarabætur, sem fólust í þessum kjarasamningum, skuli teknar aftur. Með þessu frv. er því stríðshanskanum bersýnilega kastað. Með þessu frv. er friði á vinnumarkaðinum teflt í tvísýnu og raunar bersýnilega í hreinan voða.

Það er óumdeilt, að á þeim árum þegar kjaraskerðing var hvað mest hér á landi, þ. e. a. s. á árunum 1975 og 1976, sýndi verkalýðshreyfingin í landinu mikið langlundargeð og mikla hógværð í kröfugerð sinni, svo að mörgum þótti nóg um, og staðreynd var að á þessu tímabili tókst stjórnvöldum að þrýsta niður kaupmætti launa um 25–40%. En eftir þær stórfelldu breytingar, sem urðu á viðskiptakjörum þjóðarinnar á s. l. ári og reyndar á síðari hluta ársins 1976 með stórfelldum hækkunum á verðlagi íslenskra afurða á erlendum mörkuðum og stórhækkuðum heildartekjum þjóðarinnar, var einsýnt að launafólk í landinu og þar með þær stéttir, sem miða kjör sín við kjör launafólks, hlytu að fá hlut sinn réttan. Hjá því varð að sjálfsögðu ekki komist. Og það var þetta sem gerðist í samningunum í sumar. Þá gerðist það í fyrsta lagi, að verkalýðshreyfingin tryggði sér fulla verðtryggingu á laun og hún tryggði sér í öðru lagi nokkra kaupmáttaraukningu, sem að vísu var ákaflega takmörkuð og átti að koma í mörgum áföngum, en fól þó í sér laugþráða kjarabót. Útreikningar sýna, að kaupmáttaraukning launamanna innan Alþýðusambands Íslands á árinu 1977 mun hafa numið um 7–8% á því ári og var talin munu nema nokkrum prósentustigum til viðbótar á árinu 1978. Þetta urðu að vísu, þegar allt kom til alls, býsna háar prósentutölur þegar verðtrygging launanna bættist við, en hin raunverulega kaupaukning nam ekki nema 10–11%. Hitt var eingöngu verðbætur á laun.

Við höfum heyrt undanfarna daga í umr. um efnahagsráðstafanir ríkisstj, og nú seinast í ummælum hæstv. forsrh., að það sé að sjálfsögðu glórulaust, eins og hann tók til orða áðan, að ætla að horfa á það aðgerðalaus að kaup hækki um 10–12% á þriggja mánaða fresti. Auðvitað er þetta glórulaust ef það er skoðað alveg út af fyrir sig og einangrað frá öllum öðrum aðstæðum í þjóðfélaginu. En með nákvæmlega sama hætti er það glórulaust að horfa upp á verðlagið í landinu æða áfram um 10–12% á þriggja mánaða fresti, ellegar þá að horfa á breytingar á gengi krónunnar, hvernig það hríðfellur jafnt og þétt. Staðreyndin er sú, og það er það sem máli skiptir í þessu sambandi, en ekki einhverjar svimandi háar prósentutölur sem eru gripnar úr lausu lofti, að þær launahækkanir, sem áttu sér stað á liðnu ári, voru mjög hófsamlegar, ef þær eru eingöngu skoðaðar út frá þeirri kaupmáttaraukningu sem í kjölfar þeirra fylgdi. Og þær eru enn hógværari ef tekið er tillit til hinnar miklu kjaraskerðingar sem var undanfari þessara launasamninga. Þessar kaupbreytingar átti efnahagskerfi okkar að þola. Það átti að þola, að unnt væri að bæta kjörin að takmörkuðu leyti, eins og þarna var gert, eftir þær miklu breytingar sem höfðu orðið á viðskiptakjörum okkar og hækkanir á þjóðartekjum. En til þess þurfti vissulega að uppfylla ákveðin skilyrði. Það þurfti að sjálfsögðu að haga stjórnarstefnunni í landinu á þann veg að skapað væri rúm fyrir þessa aukningu kaupmáttar. Skynsamleg viðbrögð stjórnvalda þurfti til þess að koma í veg fyrir að þessi breyting á tekjuhlutföllum í þjóðfélaginu hefði verðbólguhvetjandi áhrif. Allar breytingar á tekjuhlutföllum í þjóðfélaginu, hvort heldur þær eru til hins verra eða hins betra, ýfa upp ákveðinn öldugang, skapa ákveðna sveiflu í þjóðfélagi okkar, og til þess að þær geti átt sér stað án alvarlegra truflana í efnahagskerfi okkar verður að sjálfsögðu að gera margvíslegar ráðstafanir af hálfu stjórnvalda til að draga úr þeim sveiflum og koma í veg fyrir að hin breyttu tekjuhlutföll hafi alvarlegar afleiðingar vegna þess öldugangs í okkar efnahagskerfi sem þær óhjákvæmilega valda. Það var einmitt þetta sem á skorti. Ríkisstj. virtist staðráðin í því, strax eftir að þessir kjarasamningar höfðu verið gerðir, að doka ekki allt of lengi við, en hefja nýja styrjöld á hendur launastéttunum, og virtist ekki láta sér til hugar koma að nokkur þörf væri á því að skapa svigrúm í okkar efnahagskerfi til þess að þessi breyting á tekjuskiptingunni gæti átt sér stað með eðlilegum hætti.

Eins og þetta frv. ber með sér er högginu að þessu sinni beint sérstaklega gegn því vísitölukerfi sem samið var um á s. l. ári. Það er athyglisvert í því sambandi að rifja upp að vísitölukerfið, sem aðildarsamtök Alþýðusambands Íslands sömdu um á s. l. sumri, er það vísitölukerfi sem sáttanefnd ríkisstj, gerði till. um. Það var sáttanefnd skipuð af ríkisstj., sem að sjálfsögðu starfaði í góðu sambandi við ríkisstj., a. m. k, þeir sem höfðu forustu fyrir þeirri sáttanefnd, og till. um vísitölukerfið, sem samið var um, var komin frá þessari sáttanefnd. Þetta er sama kerfið sem ríkisstj. er nú staðráðin í að brjóta niður.

Eins var það með samninga Bandalags starfsmanna ríkis og bæja á s. l. hausti. Það verðtryggingarkerfi, sem á endanum var samið um, fólst í till. ríkisstj. eins og þær voru í öndverðu lagðar fyrir samningsaðilann, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja. Það er því ekki hægt að segja að Bandalag starfsmanna ríkis og bæja hafi beitt verkfallsrétti sínum og þeim þrýstingi, sem í honum reyndist fólginn, til að knýja fram það vísitölukerfi sem samið var um. Verkfallsréttinum var fyrst og fremst beitt til þess að knýja fram aðra þætti samninganna. En fyrirkomulag vísitölukerfisins kom frá ríkisstj., kom frá fjmrh., og nú eru aðeins þrír mánuðir liðnir frá því að hæstv. fjmrh. býður fram þetta kerfi og þar til hann og hans ríkisstj, stendur að því að brjóta það aftur niður.

Það er reyndar mál út af fyrir sig, að þessi samningsrof af hálfu ríkisstj. hljóta að koma harla spánskt fyrir sjónir þeim sem les lög um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Í 17. gr. þeirra samninga segir ótvírætt, að hvor aðili um sig sé skuldbundinn til þess að viðlagðri refsingu að standa við gerðan samning, standa við efni samningsins, og lögð eru þung viðurlög við því, ef annar aðilinn, hvort heldur sem er Bandalag starfsmanna ríkis og bæja eða ríkisstj., gerir tilraun til þess að beita sér fyrir því að ákvæði samningsins séu rofin. Það er því ljóst að viðleitni ríkisstj. þessa dagana til að koma fram því frv., sem hér um ræðir, er beinlínis brot á ákvæðum þeirra laga.

Líka er athyglisvert í sambandi við vísitölukerfið, sem ég er að ræða hér um og ríkisstj. er fyrst og fremst að lemja niður með þessu frv., að í samningum almennu verkalýðsfélaganna við atvinnurekendur í júnímánuði á s. l. ári var gert ráð fyrir því, að vísitölubætur yrðu greiddar í krónutölu í fyrstu skiptin, þannig að allir fengju sömu krónutölu greidda, og það var ekki fyrr en 1. mars 1978 sem prósentutalan átti að taka gildi. En vísitölukerfið, sem ríkisstj. bauð, var með öðrum hætti. Það var einfaldlega þannig, að allir fengju sömu prósentuhækkun, hvort sem þeir hefðu lág laun eða há laun. Þetta er það vísitölukerfi sem ríkisstj. sjálf beitti sér fyrir með tilboði sínu til Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, og þetta er síðan það sem hún samdi um við Bandalag háskólamanna nokkru siðar. Það er hún sem hafði frumkvæði að því, að hækkanirnar yrðu í hundraðshlutum og yrðu mun hærri á hin hærri laun, þvert á móti því sem var samið um í samningum almennu verkalýðsfélaganna á s. l. sumri.

Síðan þessir samningar ríkisstj. vorn gerðir hefur nákvæmlega ekkert gerst í efnahagslífi okkar sem ætti að geta breytt þeirri mynd sem ríkisstj. átti að hafa fyrir augum þegar hún gerði þessi tilboð og gerði þessa samninga. Viðskiptakjör þjóðarinnar hafa aldrei verið hagstæðari en þau eru einmitt um þessar mundir, hafa jafnt og þétt farið batnandi, og afkoma þjóðarinnar hefur aldrei verið betri þegar á heildartekjur þjóðarinnar er litið. Það er aftur á móti tekjuskiptingin sem er gölluð. Það er hún sem verkalýðshreyfingin hefur verið að reyna að breyta. Það er hún, hin breytta tekjuskipting sem verkalýðshreyfingin knúði fram á s. l. sumri, sem nú er verið að gera tilraun til að breyta til hins fyrri vegar. Með þessu frv. er einfaldlega ákveðið, að þessar kjarabætur, sem fengust á s. l. sumri og ég nefndi hér áðan, 10–12%, skuli allar teknar aftur. Ég ítreka að þessi till. er um það, að kjarabæturnar séu allar teknar aftur.

Einhver auvirðilegasti orðaleppurinn, sem gengið hefur í gegnum þær miklu umr. um efnahagsmál sem átt hafa sér stað nú seinustu dagana, er sú fullyrðing hæstv. forsrh. og fleiri stuðningsmanna hans, að eftir þessa samninga verði kaunmáttur launa á árinu 1978 jafnmikill eða jafnhár og kaupmáttur launa var á árinu 1977. Með þessu þykist ráðh. vera að sýna fólki fram á að það megi vel við una, það haldi nokkurn veginn alveg þeim kjörum sem það hafði á s. l. ári. En því miður er þetta ákaflega auvirðilegur hálfsannleikur. Setningin sem slík er sannleikur í sjálfu sér. En það, sem máli skiptir, er einfaldlega það, að miðað er í hvoru tilvikinu um sig við kaupmátt launa á öllu árinu, og vegna þess að kaupmáttur launa var talsvert langt niðri á fyrri hluta ársins 1977, þá dregur það að sjálfsögðu meðaltal þess árs verulega niður. Hugsanlegt er þá að meðaltal þess jafnist á við kaupmátt núverandi árs þegar séð er fram á það, að kaupmátturinn muni verulega dvína á síðari hluta ársins 1978. Kjaraskerðingin, sem var viðloðandi á fyrri hluta ársins 1977, kemur sem sagt til með að jafnast á við þá kjaraskerðingu sem í vændum er á þessu ári.

Hagfræðingar á vegum verkalýðshreyfingarinnar höfðu gert spá um kaupmátt launa á árinu 1978 og miðuðu þar við, að miðað við að kaupmáttur launa væri 700 stig í janúarmánuði 1977 yrði kaupmáttur launa kominn í 109.4 stig 1. des. 1977 og yrði síðan að vísu nokkuð breytilegur á fyrstu mánuðum ársins, t. d. 107.3 stig 1. mars og 110.9 1. júní, en héldust úr því á bilinu milli 110 0g 173 stig. Þetta er sú aukning kaupmáttar sem ég hef gert að umtalsefni og var fyrirsjáanleg á árinu 1978 að öðru óbreyttu. En samkv. þeirri skerðingu, sem gerð er till. um með þessu frv. sem hér liggur fyrir, þá mun kaupmáttur launa hrapa úr þessum 109.4 stigum, sem hann var 1. des, 1977, og niður í 97–100 stig á síðari hluta ársins. Hann verður því orðinn mjög svipaður og hann var, að vísu eitthvað breytilegur eftir mánuðum, þannig að það skiptir máli við hvaða dagsetningu er miðað, en þó í grófum dráttum kominn á svipað stig á síðari hluta þessa árs og var fyrir kjarasamningana í fyrra. Kjaraskerðingin nemur því 10–12%.

Fróðlegt væri við meðferð þessa máls í n. að fá upplýsingar Þjóðhagsstofnunar um það, hve miklir fjármagnsflutningar felast í þessu frv. En nær er mér að halda að þar sé ekki um minni upphæð að ræða en 30–35 þús. millj. kr., og er það þó að vísu ágiskunarupphæð sem byggist á lauslegum upplýsingum um hugsanlegar þjóðartekjur á árinu 1978. Þetta er atriði sem væri fyllsta ástæða til þess að leita frekari upplýsinga um við meðferð málsins í nefnd.

Hér er að sjálfsögðu um mjög harðvítuga íhlutun að ræða í kjarasamninga aðila vinnumarkaðarins, og það sem verst er við þessa svívirðilegu íhlutun er það, eins og verkalýðshreyfingin hefur bent á, að hér eru allar leikreglur þverbrotnar. Rofið er það traust sem augljóslega verður að ríkja í allri sambúð aðila vinnumarkaðarins meðan samningar standa. Og eftir þessa aðgerð, sem kemur í kjölfar nýgerðra kjarasamninga. segir sig sjálft að verkalýðshreyfingin hlýtur að verða hálfu varari um sig og á erfiðara með að treysta því, að samningar séu til að byggja á og þá verði að gera hverju sinni til afar skamms tíma. Það var einmitt einn mesti kosturinn við þá samninga sem verkalýðshreyfingin gerði í sumar, að þeir voru gerðir til alllangs tíma, til 16 mánaða. og það leit því út fyrir að með þeim væri tryggður vinnufriður í tæplega 11/2 ár a. m, k. Það er svo sannarlega eitthvað annað sem komið hefur á daginn eftir þessa seinustu aðgerð ríkisstj.

Það versta er, að þessar aðgerðir breyta engu til hins betra og þær leysa í sjálfu sér ekki nokkurn vanda. Það held ég að flestir viðurkenni. Verðbólgan æðir áfram ekki með stórum minni hraða. Misgengi innlends og erlends verðlags heldur áfram. En það eitt bætist við, að kjarasamningarnir hafa verið rifnir í tætlur og þannig stofnað til stórfelldra átaka á vinnumarkaðinum. Þessar efnahagsaðgerðir eru sem sagt einfaldlega aðeins óútfyllt ávísun á nýja kollsteypu sem bersýnilega er stefnt að á síðari hluta þessa árs. Þetta er ávísun sem gefin er út með hæfilegum fyrirvara fyrir kosningar, þannig að hægt sé að láta þetta drasla fram yfir þann tíma að kjósendur hafa gengið að kjörborðinu, en allir, í hvaða flokki sem þeir eru, viðurkenna að þessar aðgerðir breyta ekki einu eða neinu til frambúðar.

Auðvitað er það viðurkennt af öllum sem til þekkja, að í íslensku efnahagslífi er mikið vandamál á ferðinni. Auðvitað er viðurkennt að þessi vandamál verður að leysa, og auðvitað er viðurkennt af okkur stjórnarandstæðingum að ekki verður komist hjá kröftugum efnahagsaðgerðum, bæði til skamms tíma og til lengri tíma. En hver er þá þessi vandi sem við blasir? Það skal fúslega viðurkennt, sem hefur verið talin helsta ástæða þessara efnahagsaðgerða, að margar atvinnugreinar í landinu eiga í erfiðleikum þessa stundina. Sérstaklega gildir það um hluta frystiiðnaðarins sem verst er stæður. Þó ber að hafa í huga, að það er síður en svo að allur atvinnurekstur standi höllum fæti þessa stundina. Margvíslegur atvinnurekstur stendur ágætlega að vígi, þ. á. m. mörg frystihús víða um land sem fá hráefni reglulega og örugglega og hafa búið sig það vel í stakk til að vinna úr hráefninu að þau gera það með hagkvæmasta hætti. Slík frystihús eru í flestum tilvikum rekin með hagnaði í dag og þau þurfa ekki á gengisfellingu að halda. Svo eru mörg frystihús sem standa svo mjög tvísýnt að þau stefna, að því er virðist nú, í hallarekstur enda þótt þau hafi fram undir þetta bjargað sér nokkurn veginn. Og svo eru enn önnur, sem eru í stórkostlegum vandræðum með hráefnisöflun og eru illa búin að tækjum, hafa verið rekin með miklu tapi og verða bersýnilega rekin með meira tapi ef ekkert er að gert. Í þessu sambandi er rétt að undirstrika, að þær meðaltalstölur, sem byggt er á í útreikningum Þjóðhagsstofnunar, eru að sjálfsögðu ákaflega villandi. Bak við þessar meðaltalstölur felst mjög misjafn sannleikur, mismunandi staðreyndir. Það er síður en svo að einhver einföld flöt lausn, sem gengur yfir línuna og á að gilda fyrir allar tegundir atvinnutækja, þ. e. a. s. hin gamla, einfalda gengislækkunarleið, sé sérstaklega heppileg þegar þannig stendur á að afkoma fyrirtækjanna er svo misjöfn sem raun ber vitni.

Auðvitað er enginn undrandi á því, að atvinnuvegirnir eigi í erfiðleikum og standi höllum fæti um þessar mundir. Átt hafa sér stað stórfelldar kostnaðarhækkanir í framleiðslunni, og það segir sig sjálft að þegar 30–40% verðbólga gengur yfir efnahagskerfið ár eftir ár, þá hljóta atvinnuvegirnir að lenda í miklum vanda, ekki hvað síst þegar þeirri verðbólgu er fylgt eftir með svimandi háum vöxtum og ýmsum öðrum ráðstöfunum sem valda stórfelldum kostnaðarauka hjá atvinnurekstrinum. Þetta er auðvitað meginvandinn sem við blasir. Það er vandinn sem við er að etja í atvinnurekstrinum og um leið sá vandi, að núv. ríkisstj, sér ekki neina aðra leið til að leysa þann hnút en rifta samningum og stofna til nýrra átaka á vinnumarkaðinum, þó að við blasi að kjörin eru gersamlega óviðunandi og því bersýnilegt, að verkalýðshreyfingin mun ekki og getur ekki sætt sig við slíkar vinnuaðferðir, síst af öllu þegar aðrar leiðir eru færar og verkalýðshreyfingin hefur m, a. beitt sér fyrir því að þær væru farnar.

Verðbólgan, sem núv. ríkisstj. ber ekki litla ábyrgð á, lýsir sér að sjálfsögðu í margháttuðum öðrum vandamálum tengdum þeim sem ég hef nú nefnt. Fjárfestingarsjóðir rýrna að eigin fjármagni ár frá ári. Tryggingasjóðir fólksins í landinn, atvinnuleysistryggingasjóðir, lífeyristryggingasjóðir, húsnæðismálasjóður, yfirleitt hvers konar sjóðir, sem þjóðin hefur komið sér upp á undanförnum árum, rýrna gífurlega í þessu verðbólgubáli og af því stafar margvíslegur vandi. Enn einn vandinn í þessari súpu allri saman er skuldasöfnunin við útlönd, sem hefur aldrei verið meiri en á núverandi stjórnartíð, og það sem verra er, aldrei erfiðara að réttlæta hana en einmitt nú. Ég er ekki einn þeirra, sem býsnast yfir því þó tekin séu erlend lán til arðvænlegra framkvæmda, framkvæmda sem við vitum að fyrr eða síðar skila okkur stórfelldum hagnaði, eins og gildir t. d. um orkuframkvæmdir eða uppbyggingu í atvinnuvegum landsmanna. Ég hef aldrei talið það eftir eða talið það neina synd að erlend lán væru tekin til slíkra framkvæmda. Satt að segja blöskrar mér oft og tíðum yfirborðsmennskan og kjafthátturinn í sambandi við þá hlið málanna, þegar menn eru að býsnast yfir t. d. of miklum orkuframkvæmdum, sem allir skynsamir menn sjá að munu koma okkur Íslendingum að miklu gagni fyrr en síðar. Það er ekki til að harma þó að við stöndum í einhverri skuld við erlenda lánardrottna af slíkum ástæðum. Hitt er miklu verra, að tekin hafa verið erlend lán bæði til að jafna stórfelldan viðskiptahalla, sem vafið hefur upp á sig ár frá ári, hrein eyðslulán til þess að bjarga úr þeirri erfiðu gjaldeyrisstöðu sem hefur hvað eftir annað komið upp, og í öðru lagi hafa verið tekin erlend lán í stórum stíl til þess að standa undir innlendum kostnaði af framkvæmdum, — framkvæmdum sem geta út af fyrir sig átt fyllsta rétt á sér, en eru hins vegar ekki á neinn hátt gjaldeyrissparandi beint eða til þess fallnar að afla okkur útflutningstekna. Það er slík skuldasöfnun sem er illréttlætanleg. Hún hefur viðgengist í allt of ríkum mæli á undanförnum árum, svo að þannig er nú komið að erlendar skuldir okkar eru bersýnilega orðnar ískyggilega háar. Að vísu er aldrei hægt að setja nein ákveðin takmörk í þeim efnum og halda því fram, að nú séum við nákvæmlega komin yfir eitthvert ákveðið mark frekar en fyrri daginn. Ég skal viðurkenna að þeir tímar hafa komið hjá þessari þjóð, að hin erlenda skuldabyrði hefur verið þyngri í hlutfalli við útflutningstekjur þjóðarinnar en hún er þessa stundina. En ég tel að sá samanburður sé ævinlega nokkuð villandi, vegna þess a ð hann segir auðvitað ekkert minna um breytingar á útflutningstekjunum en breytingar á erlendum skuldum, og þegar þetta hlutfall erlendra skulda hefur orðið hvað hæst hér á landi hefur venjulega verið á sama tíma um að ræða óvenjulega lélegar útflutningstekjur vegna verðfalls á afurðum eða vegna framleiðslusamdráttar, Um slíkt er hins vegar ekki að ræða þessa stundina. Við búum við ört vaxandi framleiðslu vegna mikilla loðnuveiða og einstæðra viðskiptakjara, og það er af þeirri ástæðu sem þetta hlutfall, sem nú er komið vel yfir 14% er orðið ískyggilega hátt.

Enn einn vandi, sem við stöndum frammi fyrir, er hæg þróun íslenskra atvinnuvega. Ég held að það fari ekkert milli mála, að þó að loðnuvinnsla sé ört vaxandi, og er það eina sem eitthvað verulega vex í okkar þjóðarbúi í dag eða hefur vaxið núna á seinustu 2–3 árum, loðnubræðslan, sem vonandi á eitthvað eftir að vaxa enn, verður hið sama ekki sagt um aðra þætti íslenskra atvinnuvega. Íslenskir atvinnuvegir vaxa ekki og þróast með eðlilegum hætti og þrátt fyrir gífurlega mikla fjárfestingu, sem átt hefur sér stað á seinustu árum, er framleiðslan bersýnilega of lítil. Þetta er eitt af höfuðvandamálum íslensks efnahagslífs í dag: framleiðslan er of lítil, gjaldeyrisöflunin er ónóg og þarf að aukast, og þá ekki síður hitt, að gjaldeyririnn verður að skila sér betur en verið hefur.

Ég hef fjallað fyrst og fremst um það, í hverju vandinn er fólginn. Ég vil bæta því við, að leita má margra skýringa á því hvers vegna þessi vandi er til kominn. Auðvitað liggur í augum uppi að kerfið sjálft, sem við búum við, er ein helsta orsök þess vanda sem ég hef hér verið að rekja. Mótsagnirnar innan kerfisins eiga sök á þessum vanda. Andstæðurnar í þjóðfélagi okkar hafa líklega aldrei verið meiri en þær eru í dag, sveiflurnar í okkar efnahagslífi hafa aldrei verið meiri og gengisfellingum hefur áreiðanlega aldrei áður verið beitt af slíkri hörku, slíku tillitsleysi eins og einmitt nú á seinustu árum. Án þess að fara nánar út í þessa sálma er þetta samt kannske grundvallarástæðan. Kerfið er þannig uppbyggt, að það ræður ekki við þau vandamál sem í því myndast. T. d. er eitt það helsta vandamál sem ég nefndi áðan, of lítil framleiðsla, í nánum tengslum við þá yfirbyggingu sem við höfum byggt þessu kerfi. Yfirbyggingin í þjóðfélaginu er allt of margbrotin, allt of dýr í rekstri, tekur til sín of mikinn mannskap. Þá á ég við þjónustuyfirbyggingu ríkisins og einkaaðila. Hún er of dýr og hana þarf að skera niður til þess að fleiri hendur geti tekið á framleiðslustörfum, til þess að framleiðslan geti aukist. Nú vil ég að vísu vara við því, að nokkur túlki orð mín svo, að við Alþb.- menn viljum skera niður félagslega þjónustu opinberra aðila. Það felst ekki í mínum orðum, enda þótt svipuð ummæli af hálfu okkar Alþb.- manna hafi stundum verið túlkuð á þennan veg. Við erum t. d. alls ekki á því, að skera eigi niður íslenska skólakerfið eða veita eigi lélegri heilbrigðisþjónustu en gert hefur verið ellegar almannatryggingakerfið sé of dýrt. Það eru ekki þessir þættir kerfisins sem við teljum að séu of dýrir, En ýmsir þjónustuliðir sem snúa að viðskiptalífinu, hafa þanist út yfir allan þjófabálk og eru bersýnilega orðnir allt of dýrir fyrir þjóðfélag okkar, Þar er t. d. bankakerfið einn þátturinn sem verður nauðsynlega að skera niður, og þar mætti margt fleira nefna. Í einkageiranum er auðvitað fjöldamargt sem mætti skera niður, sérstaklega á viðskiptasviðinu, í milliliðastarfseminni, og á ég þar að sjálfsögðu fyrst og fremst við dreifingarkerfi af ýmsu tagi, olíudreifingarkerfið, innflutningskerfið, smásölukerfið ellegar tryggingakerfið. Þetta er kannske mergurinn málsins, að meginvandinn liggur í kerfinu sjálfu. En vandinn liggur auðvitað um leið í miklu stjórnleysi, miklu skipulagsleysi af hálfu stjórnvalda.

Við búum við heimatilbúna verðbólgu 1ér á Íslandi. Þegar stjórnarsinnar, stuðningsmenn núv. stjórnar, eru að éta það hver upp eftir öðrum dag eftir dag, viku eftir viku og mánuð eftir mánuð, að verðbólgan sé vinstri stjórninni að kenna vegna þess að verðbólga hafi orðið óvenjulega mikil á seinasta ári þáv. stjórnar, þá vita þeir sem er, að þetta er blekking ein sem allir þeir sjá í gegnum sem eitthvað þekkja til. Margoft hefur verið rakið, hvílíkar verðhækkanir urðu hér á landi á seinasta ári vinstri stjórnarinnar af völdum erlendra verðhækkana. Við minnumst þess hvernig var með olíuverðið, sem þrefaldaðist á skömmum tíma, ellegar verð á málmum, verð á timbri, verð á plastvörum og yfirleitt verð á hvers konar hráefnum til iðnaðar. Þar var um að ræða tvöföldun á hráefnisverðlagi á aðeins einu ári, sem leiddi til þess að verðlag á innfluttum vörum hækkaði á árinu 1974 á föstu gengi um 32%. Þetta var að sjálfsögðu meginástæða þeirra erfiðleika sem vinstri stjórnin lenti í á seinasta valdaári sínu. — Það var reyndar 34%. En þegar ég segi að vandinn stafi af stjórnleysi, hann sé heimatilbúinn, þá á ég m. a. við það, að núv. stjórn hefur alls ekki þurft að kenna á þessum erlendu verðhækkunum, því að verðhækkunarskriðan, sem gekk yfir veröldina á seinasta ári vinstri stjórnarinnar, er löngu gengin hjá garði. Hún gekk hjá garði á árinu 1975. Á því ári varð ekki nema 7 eða 8% hækkun á verðlagi innflutnings á föstu gengi og síðan hefur þessi prósentutala numið 4–5%. Eftir sem áður hefur verðbólga hér verið litlu minni en hún var á þessu seinasta ári vinstri stjórnarinnar. Hún hefur jafnvel sum árin verið talsvert meiri, eins og hún var árið 1975 þegar verðbólga hér á landi varð hvað mest, og það er hrein blekking og ekkert annað, þegar ýmsir talsmenn núv. stjórnar reyna að telja fólki trú um að verðbólga hafi orðið mest á seinustu mánuðum vinstri stjórnarinnar. Það er alls ekki rétt. Verðbólgan varð meiri eftir að þessi stjórn tók við, þrátt fyrir það að sú stjórn ætti sér ekki afsakanir fólgnar í hinum erlendu verðhækkunum.

Verðbólgan hefur verið heimatilbúin. Hún hefur stafað af því. að þessi stjórn hefur fylgt ósveigjanlegri stefnu í viðskiptum sínum við verkalýðshreyfinguna í landinu. Hún hefur ekkert svigrúm viljað skapa til leiðréttingar á tekjuskiptingunni, heldur haldið uppi látlausri viðleitni til þess að viðhalda þeirri ósanngjörnu tekjuskiptingu, sem hún stóð fyrir að komið var hér á í árslok 1974 og í byrjun árs 1975. Hún hefur haldið stíft í það, að þessari tekjuskiptingu skyldi ekki raskað, öllum meðulum skyldi beitt til að koma í veg fyrir það, hvaða afleiðingar sem þær aðferðir hefðu. Þessi úrræði, sem ríkisstj, hefur verið að beita til þess að koma í veg fyrir að tekjuskiptingunni yrði breytt, eru meginorsök verðbólgunnar. Það eru gengisfellingarnar og aðrir þeir þættir sem henni eru skyldir sem eru höfuðorsökin.

Einn náskyldur þáttur, sem sannarlega er ein af orsökum vandans, er skattakerfið sem við höfum búið við. Núv. ríkisstj. hefur beitt sér fyrir mjög verulegri hækkun óbeinna skatta. en á sama tíma hefur tekjuskatturinn farið hlutfallslega lækkandi ár frá ári. Enginn vafi er á því, að þessi stefna á sinn þátt í þeirri verðbólguþróun sem við höfum staðið frammi fyrir á liðnum árum. Þegar ég tala um lækkaðan tekjuskatt á ég ekki við það, að tekjuskattur á launatekjur hafi lækkað, sem hann hefur sannarlega gert, heldur hefur flestum fyrirtækjum landsins liðist um árabil að sleppa við að borga skatt af veltu sinni, þannig að um mjög óverulegar skattgreiðslur hefur verið að ræða. Þetta mál væri sannarlega efni í langa ræðu og gefur vafalaust tilefni til þess innan tíðar, þar sem ég hef leyft mér að leggja hér fram í þinginu mjög ítarlega till. um breytta stefnu í skattamálum. Gefst þar tækifæri til þess að ræða skattamálin sérstaklega og þá alveg sérstaklega skattleysi fyrirtækjanna. En ég vil bara minna á það í þessu sambandi, að í þeirri till., sem ég hef lagt fram og kemur innan tíðar til umr, í Sþ., eru færðar sönnur á það, að hvorki meira né minna en helmingurinn af allri veltu fyrirtækja í landinu sleppur með að borga lítinn sem engan tekjuskatt, þ. e. a. s. um 160 þús. millj, kr. hjá 1600 fyrirtækjum af 325000 millj. kr. veltu hjá um það bil 3400 fyrirtækjum sem alls voru höfð til viðmiðunar í þessum útreikningi. Enginn vafi er á því, að ef fyrirtæki hér á landi hefðu verið skattlögð með eðlilegum hætti á undanförnum árum hefði þar á 3–4 árum verið um tugþúsund milljóna kr. tekjur ríkisins að ræða. Auðvitað segir það sig sjálft, að þegar ríkissjóður afsalar sér þeim tekjumöguleikum sem þarna eru fólgnir, en leggur á sama tíma alla áherslu á það að innheimta sem mestan söluskatt og það fyrst og fremst í gegnum verðlagið, þá hlýtur slík stefna að hafa mjög alvarleg áhrif á verðmyndunarkerfið, verðþróunina í landinu.

Þar fyrir utan bætist svo hitt við, að skattur á hátekjur hefur farið lækkandi. Þar væri vafalaust um talsverða tekjumöguleika að ræða fyrir ríkissjóð sem eðlilegt væri að nýta betur en gert er. Eins er það staðreynd að með hækkuðum vöxtum, sem fyrst og fremst hafa hækkað í tíð núv. ríkisstj., hefur vaxtafrádráttur á skattframtölum orðið miklu þyngri á metunum en nokkru sinni fyrr, en vegna þess að stjórnarflokkarnir hafa ekki verið reiðubúnir til þess nú seinustu árin, og reyndar ekki heldur í tíð vinstri stjórnarinnar, að fallast á þá till. okkar Alþb.-manna, að einhver takmörk séu sett fyrir því, hversu mikinn frádrátt menn megi hafa vegna vaxtagreiðslna, þá hefur ríkissjóður misst af mjög verulegum skatttekjum. Staðreyndin er sú, að fyrir þá aðila sem hafa háar tekjur, lenda í tekjuskatti og geta þar með nýtt sér vaxtafrádrátt, hafa þessar vaxtahækkanir, sem átt hafa sér stað á seinustu árum, ákaflega takmörkuð áhrif, því að þeir mega reikna með því, að rúmlega helmingurinn af vaxtagreiðslum þeirra sé frádráttarbær til skatts, — ja, ég segi tæplega helmingurinn sé frádráttarbær til skatts, svo að það skiptir ekki öllu máli fyrir þessa menn, þ. e. a. s. hátekjumenn sem lenda í tekjuskatti, hvort vextir eru 20%, 25% eða 30%. Það hefur í sjálfu sér engin teljandi áhrif á ásókn þeirra í lánsfjármagn til þess að geta fest fé í byggingum og þannig haft hag af verðbólguvextinum. Þeir hljóta undir öllum kringumstæðum að hafa stórfelldan hag af því að taka lán, þar sem ríkið borgar tæpan helming af vaxtagreiðslunum, en þeir aftur á móti geta verið nokkuð öruggir um talsvert miklun verðbólguhagnað ef vel er fjárfest.

Þetta er eitt með öðru, sem sýnir haldleysið í stefnu ríkisstj. sem trúir því, að með því að hækka vexti von úr viti hafi hún einhver veruleg áhrif á ásókn í fjármagnið, enda þótt ljóst sé, að með þessu minnkar ásóknin ekki. Á hinn bóginn hljóta þessar vaxtahækkanir að hafa veruleg áhrif á vöxt verðbólgu í þjóðfélaginu og þannig aftur á vaxtafótinn og svo hinn hækkaði vaxtafótur aftur á verðbólguna og þannig koll af kolli, þannig að um er að ræða augljósar víxlhækkanir sem hafa mjög verðbólguhvetjandi áhrif.

Ég læt þetta duga um skattakerfið en vil undirstrika að þessi þáttur efnahagslífsins, óskynsamlegt skattakerfi, ósanngjarnt skattakerfi, á sinn stóra þátt í því, að við höfum staðið frammi fyrir þeirri óðaverðbólgu á undanförnum árum sem raun ber vitni.

Enn einn þátturinn í þessu stjórnleysi, sem við höfum búið við í efnahagsmálum, er auðvitað meðferðin á fjármunum ríkissjóðs. Við þurfum ekki annað en fletta upp í skýrslum verðbólgunefndarinnar til að sjá viðurkennt þar svart á hvítu, væntanlega af öllum nm., að fjármálapólitík núv. ríkisstj. undir forustu Sjálfstfl. og undir forustu núv. fjmrh. og hæstv. forsrh. á sinn stóra þátt í verðbólgunni á undanförnum árum. Þar er einmitt bent á að síhækkandi yfirdráttur ríkisins hjá Seðlabanka Íslands hljóti að hafa veruleg verðbólguhvetjandi áhrif. Þessu held ég að enginn neiti. En þetta er bara enn eitt dæmi af mörgum um það, hversu léleg efnahagsstjórnin hefur verið í landinu á undanförnum árum.

Í þessu nál. er líka á það bent og tekið undir það með okkur Alþb.-mönnum, sem höfum haldið því fram mörg undanfarin ár, að léleg stjórn fjárfestingarmála og reyndar óstjórn í þeim efnum á sinn þá!t í skipulagsleysinu og þeim dýrtíðarflaumi sem við höfum staðið frammi fyrir.

Margt fleira mætti tína til, sem ástæða væri til að nefna og vakin er athygli á í þessu nál. mjög réttilega, eins og t. d. það, að jöfnunarsjóðir atvinnuveganna hafa alls ekki gegnt hlutverki sínu með eðlilegum hætti og lítil stjórn verið á þeim sveiflum sem óhjákvæmilega verða í okkar efnahagslífi vegna þess, hvernig atvinnuvegum okkar er háttað, og vegna þeirra sveiflna, sem verða á verðlagi afurða okkar erlendis. Enn eitt atriði, sem við Alþb.-menn höfum mjög bent á, er gjaldeyriskerfið sem er auðvitað stórlega gallað og felur í sér að skotið er undan stórum fjárfúlgum sem ekki koma til skila.

Ég hef almennt gert að umtalsefni vandann sem við blasir í okkar efnahagslífi, og helstu orsakir þessa vanda. Ég hef samtímis drepið á nokkur þau atriði sem horfa mundu til bóta, enda þótt ég hafi ekki tínt til till. okkar sundurliðaðar. Það verður að sjálfsögðu að biða betri tíma. Við 2. umr. málsins mun ég gera nánari grein fyrir þeirri leið sem stjórnarandstöðuflokkarnir og verkalýðshreyfingin hafa bent á til lausnar þessum vanda, þ. e. a. s. verðlækkunarleiðinni, og við síðari tækifæri mun ég gera grein fyrir öðrum þáttum þessa máls, annars vegar gerbreytingu á skattastefnunni og hins vegar þeirri nýju atvinnustefnu sem við Íslendingar þurfum nauðsynlega að taka upp ef betur á að fara í okkar efnahagskerfi.

En áður en ég lýk máli mínu get ég ekki látið hjá líða að vekja strax athygli á mjög alvarlegum missögnum, sem fram komu bæði við umr. í Nd. og við umr. áðan, og þá fyrst og fremst í máli hæstv. forsrh. Án þess að fara að orðlengja það eitthvað frekar minni ég bara á, að hæstv. forsrh. gaf ótvírætt í skyn áðan, að fulltrúar allra flokka í verðbólgunefnd hefðu samþykkt gengislækkunarleiðina. Þetta er auðvitað hrein rangfærsla á staðreyndum og er ekki hægt að láta því ómótmælt. Í nál. stjórnarandstöðunnar og verkalýðshreyfingarinnar segir að vísu í niðurlagsorðum, með leyfi forseta: „Um hinn sérstaka vanda útflutningsatvinnuveganna gerum við ekki till. hér, þar sem ljóst er að gengislækkun er þegar ákveðin.“ Þetta segir að vísu í niðurlagsorðum nál. En þessi orð má að sjálfsögðu alls ekki túlka á þann veg, að þau feli í sér samþykki viðkomandi aðila við gengisfellingunni. Þau segja það eitt, að þegar þetta nál. er gefið út hafi ákvörðun verið tekin um gengisfellingu og því sé nál. ekki sérstaklega miðað við hana.

Eins og kom fram í mjög ítarlegum umr, fyrir fáeinum dögum, bæði í Ed. og Nd., um gengisfellingarfrv. ríkisstj., sem að vísu snerist ekki beint um gengisfellinguna, heldur um hliðarráðstafanir henni tengdar, birtist ótvíræð afstaða allra stjórnarandstöðuflokkanna: þeir voru andvígir þeirri stefnu sem tekin var með gengisfellingunni. Ég mæli hér að vísu eingöngu fyrir munn okkar Alþb.-manna, vegna þess að ég fylgdist ekki náið með umr. í Nd., en ég held ég megi fullyrða að hér í Nd. hafi ekkert á skort, að allir stjórnarandstæðingar hafi tekið afstöðu gegn gengisfellingunni, og ég hygg að á því hafi ekki verið stór munur í Nd., þó að ég vilji út af fyrir sig ekkert um það fullyrða, því að ég, eins og ég sagði, fylgdist ekki nákvæmlega með umr. þar. En um afstöðu okkar Alþb.-manna í þessu efni þarf enginn að efast.

Annað það atriði, sem ég vildi sérstaklega mótmæla, er atriði sem kom fram í ræðu hv. þm. Stefáns Valgeirssonar í Nd., en hann segir, eftir frásögn Morgunblaðsins í morgun, með leyfi forseta :

„Stjórnarandstaðan vildi mæta rekstrarvanda atvinnuveganna með nýjum veituskatti á atvinnureksturinn. Hvað þyrfti þetta gjald að vera hátt? Einn talsmaður þessa „úrræðis“ hefði talið, að það þyrfti að vera helmingi hærra en núverandi aðstöðugjald og koma til viðbótar því. Stefán Valgeirsson rakti síðan lagaákvæði um aðstöðugjöld. Aðstöðugjöld væru frá 1/2% upp í 2% af heildarveltu, hvort sem fyrirtæki skilaði hagnaði eða tapi. Samkv. þessari till. stjórnarandstöðu ætti því að koma nýtt 4% veltugjald á landbúnaði S landinu. Miðað við gjaldstofn meðalbús mundi þetta þýða rúmlega 100 þús. kr. veltuskatt á meðalbónda. Þetta væri það sem að bændum sneri. En hvern veg mundi þetta veltugjald koma við ýmsan smárekstur, sem herðist í bökkum?“ o. s. frv.

Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessa tilvitnun lengri. En ég get ekki látið hjá líða að mótmæla alveg sérstaklega þessum orðum hv. þm. Stefáns Valgeirssonar, þó að hann eigi nú að vísu sæti í annarri d., vegna þess að hér er um svo hróplegan misskilning að ræða að tekur ekki nokkru tali.

Í fyrsta lagi er það mesti misskilningur hjá Stefáni Valgeirssyni, að aðstöðugjöld séu 2% af heildarveltu. Það eru þau ekki. Þau eru 1.33%, þau sem hæst verða, og hafa ekki verið hærri nú um margra ára skeið.

Í öðru lagi er það mesti misskilningur, að landbúnaður almennt sé í hæsta flokki. Ég held að fullyrða megi að minni hluti bænda greiði aðstöðugjöld í dag. Þetta er að vísu ákaflega mismunandi eftir sveitarfélögum, þannig að í einum hrepp getur verið lagt á aðstöðugjald, en ekki í öðrum. En ég held að það láti nærri að um helmingur af sveitahreppum á landinu leggi alls ekki á aðstöðugjöld. Þá er síður en svo um að ræða, að ævinlega sé lagt á hæsta aðstöðugjald. Ég veit mörg dæmi þess, að aðstöðugjöldin eru t. d. 1% og þau eru í mörgum tilvikum miklu lægri, þannig að hér er um annan misskilning að ræða hjá hv. þm. Stefáni Valgeirssyni.

Í þriðja lagi er það stórkostlegur misskilningur, að tillögur stjórnarandstöðunnar hafi miðast við að veltugjaldið ætti að vera helmingi hærra en núverandi aðstöðugjald. Þessi ágæti þm. hefur bara tekið svona snarvitlaust eftir, þegar gerð var grein fyrir till. stjórnarandstöðunnar, vegna þess að veltugjaldið, sem um er rætt í verðlækkunarleið stjórnarandstöðunnar og kemur t. d. fram í nál. frá minni hl. fjh.- og viðskn. í Nd., er miðað við tekjuöflun sem nemur 4300 millj. kr., en það er mjög nærri því að vera það sem aðstöðugjald mundi skila á árinu 1978. Það er einfaldlega gjald sem yrði jafnhátt núverandi aðstöðugjaldi hvað heildartekjuöflun snertir, þannig að hér hefur hv. þm. óvart margfaldað með tveimur gersamlega að ástæðulausu. Þetta var þriðji misskilningurinn sem fram kom hjá hv. þm.

En svo er fjórða atriðið og það sem kannske mestu máli skiptir. Það er atriði sem þm. ber ekki sök á, vegna þess að ekki var gerð nákvæm grein fyrir till, stjórnarandstöðunnar þegar verðbólgunefndin lauk störfum.

Þessi veltuskattur, sem við Alþb.-menn höfum m. a. talið að ætti fyllsta rétt á sér, getur að sjálfsögðu lagst mjög misjafnt á einstakan atvinnurekstur, og við Alþb: menn höfum aldrei dregið neitt úr því, heldur einmitt lagt ríka áherslu á það, að við álagningu þessa sérstaka veltuskatts yrði að vera um mjög mismunandi álagningu að ræða eftir atvinnurekstri. Ég hef satt að segja aldrei gert ráð fyrir því, að veltugjald af þessu tagi lenti yfirleitt á landbúnaði. Ég hef gengið út frá því sem sjálfsögðu, að landbúnaðurinn slyppi algerlega við þetta aðstöðugjald eða þennan nýja veltuskatt, einfaldlega vegna þess að aðstöðugjald er ekki lagt á nema um það bil annan hvorn bónda í dag og það væri því mjög óeðlilegt og ósanngjarnt að fara að leggja veltugjald á þá bændur eina sem hafa greitt aðstöðugjald undanfarin ár. Slíkt væri fráleitt og hefur engum dottið í hug, þannig að ég geng út frá því sem gefnu að veitugjaldið mundi alls ekki leggjast á landbúnaðinn, enda yrði þar um svo smáar upphæðir að ræða í heild að ekkert mundi um það muna. Ég geri ráð fyrir því, að jafnvel þótt þetta nýja veltugjald væri ekki nema í kringum 1.2% á rekstur að meðaltali, þá mætti undanþiggja að öllu leyti landbúnaðinn, fiskiðnaðinn, sjávarútveginn og iðnaðinn. Staðreyndin er nefnilega sú, að þessir fjórir atvinnuvegir standa ekki fyrir nema hluta af veltunni. Það er reyndar minni hl. af veltunni sem fellur til í gegnum þessa fjóra atvinnuvegi. Langsamlega stærsti hlutinn af veltunni fellur til í viðskiptum og þjónustustarfsemi og gæti ég nefnt tölur því til sönnunar, en læt nægja að vísa til þeirrar till. sem ég hef lagt hér fram í skattamálum, þar sem gerð er nákvæm grein fyrir því, hvernig velta fyrirtækjanna skiptist. Á árinu 1976 var heildarvelta talin vera 9.26 000 millj. kr. og þar af var verslunin ein með um 151000 millj. kr. Landbúnaðurinn var hins vegar með að eins 20000 millj. kr. og t. d. sjávarútvegurinn var aðeins með 81 000 millj. kr. Auðvelt er því að færa að því rök, að þetta veltugjald þyrfti ekki að vera — enda hef ég reiknað þetta út — nema 1.2% á allan annan atvinnurekstur en landbúnað, fiskiðnað, sjávarútveg og iðnað til þess að það skilaði þessari tölu, sem hér er getið í sambandi við verðlækkunarleiðina. Ég vil hins vegar taka það fram, að stjórnarandstaðan hafði ekki útfært þetta veltugjald í smáatriðum, hafði ekki gert grein fyrir því í smáatriðum, hvernig það yrði á lagt og hversu háa prósenttölu þar yrði um að ræða. Hún hafði einungis miðað við það, að þetta veltugjald skilaði 3000–4000 millj. kr. En ég vil láta koma skýrt fram, að það er hrein fjarstæða að þetta gjald yrði lagt á landbúnaðinn og persónulega, — vegna þess að þetta er persónuleg skoðun mín, en hefur ekki hlotið samþykki neins formlegs aðila, hvorki míns flokks né stjórnarandstöðuflokkanna í heild, — persónulega er það skoðun mín, að eðlilegast hefði verið að þessi veltuskattur hefði eingöngu verið lagður á verslun, viðskipti og þjónustustarfsemi. Reyndar hefði komið til greina að leggja hann á innlenda framleiðslu, en ég hefði talið að algerlega hefði átt að undanskilja í fyrsta lagi landbúnaðinn og í öðru lagi útflutningsatvinnuvegina í heild. Auðvitað gæti verið þarna um margar leiðir að velja, en í grófum dráttum hefði þetta verið eðlilegasta og sjálfsagðasta lausnin.

Með þetta í huga hljóta menn að skilja, hversu fáránlega þessi fullyrðing hljómar í mínum eyrum, sem fram kemur af munni Stefáns Valgeirssonar, að í till. felist 4% veltugjald á landbúnaðinn. Í fyrsta lagi misskilur hann hver er hámarksprósenta aðstöðugjalda í dag. Í öðru lagi veit hann ekki, að það er síður en svo að aðstöðugjaldið sé ávallt í hámarki í landbúnaði. Í þriðja lagi, og það er í sjálfu sér afsakanlegt, gerir hann sér ekkí grein fyrir því, að við gengum út frá því að þessi skattur lenti ekki á landbúnaðinum.

Margt fleira mætti auðvitað taka hér til umr. sem fram hefur komið í málflutningi stjórnarsinna undanfarna daga. En ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð öllu fleiri að sinni. Ég vildi bara undirstrika það hér, að að sjálfsögðu verður Ed. að fá hæfilegan tíma til að skoða þetta mál. Að sjálfsögðu verður að ganga út frá því sem gefnu að málið fái eðlilega skoðun í n., úr því að ekki var um að ræða sameiginlega fundi í báðum d. þingsins. Það eru ýmis atriði sem nauðsynlegt er að afla upplýsinga um hjá Þjóðhagsstofnun um leið og við afgreiðum þetta mál, og ég legg á það áherslu, að nefndarfundur verði ekki fyrr en í fyrramálið og við fáum þá hæfilegan tíma til að afla þeirra upplýsinga sem þörf er á. Það má vel vera, að n. verði tilbúin til að skila störfum á morgun, og verður það að sjálfsögðu reynt, sérstaklega ef allar upplýsingar verða þá fyrir hendi. En ég sé satt að segja ekkert því til fyrirstöðu að málið kæmi til meðferðar á föstudag eða jafnvel eftir helgi, ef mönnum sýndist svo og ekki ynnist tíma til að afgreiða málið með meiri hraða en það. Satt best að segja fyndist mér, þegar Alþýðusamband Íslands og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja eru á sérstökum fundum um þetta mál þessa dagana og hér er um að ræða mál sem felur í sér einhverja grófustu árás sem þessi samtök hafa nokkru sinni orðið fyrir og það meira að segja fáum mánuðum eftir að ríkisvaldið hefur staðið að samningum við þessa aðila, þá fyndist mér að ríkisstj. ætti að beita sér fyrir því, að Alþ. gerði hlé á meðferð sinni á þessu máli, að því yrði frestað þangað til þessir aðilar hafa fengið tækifæri til þess að segja álit sitt. Auðvitað er það ríkisstj. sem ræður því, hver er hraði á málsmeðferð hér í hv. Ed. Auðvitað getur hæstv. forsrh. beitt sér fyrir því, að málið verði afgreitt með fyllsta hraða, sem yrði þá þannig að málið yrði afgreitt á morgun. En ég vil leyfa mér að skora á hæstv. forsrh. að fallast á það, að hægt yrði á málsmeðferð svo að málið yrði tekið fyrir í næstu viku, þannig að þá lægi fyrir að hvaða niðurstöðu þessi samtök, sem nú eru að fjalla um þetta mál, hafa komist.

Það hlýtur að skipta ákaflega miklu máli fyrir ríkisstj., hvort hún er að leysa einhvern vanda með þessu frv. eða hvort hún er að kalla yfir sig miklu meiri vanda en hún þykist vera að leysa með frv. Ég hefði talið það hygginna manna hátt að doka við og sjá hvað stærstu stéttasamtök landsins hafa um þetta frv. að segja, áður en örlög þess eru endanlega ráðin.