28.04.1978
Efri deild: 91. fundur, 99. löggjafarþing.
Sjá dálk 4140 í B-deild Alþingistíðinda. (3378)

62. mál, grunnskólar

Menntmrh. (Vilhjálmur Hjálmarsson):

Herra forseti. Ég held mér sé óhætt að segja að það er orðið langt síðan ég hef orðið jafnforviða eins og þegar ég sá að meiri hl. hv. Nd. samþykkti þetta frv. Og ég er raunar engu minna hissa á því, sumpart að sjá í nál. og svo heyra í ræðum hér í þessari hv. d. undirtektir hv. þm. sem hafa þegar tjáð sig um þetta mál. Sannleikurinn er sá, að þetta frv. er að mínum dómi gersamlega óþarft. Það eru engin rök fyrir því að flytja þetta frv. Það er ágætt samstarf um fræðsluskrifstofurnar um allt land og líka í Reykjaneskjördæmi. Reykjavík er margfalt stærri eining en Reykjaneskjördæmi, margfalt fólksfleiri. Engum dettur í hug að þar þurfi tvær fræðsluskrifstofur. Austfirðir og Vestfirðir og allir aðrir landshlutar en Reykjaneskjördæmi hafa margfalt erfiðari samgöngur og miklu lengri vegalengdir að glíma við. Enginn þar hefur hreyft því, að það þyrfti að skipta fræðsluhéruðum enginn. Og í Reykjaneskjördæmi, eins og ég sagði, hefur einnig tekist ágætt samstarf um störf fræðslustjóra og fræðsluskrifstofunnar. Það var viss stirðleiki fyrst, eins og ég skal gera nánar grein fyrir síðar, en slíkt er algerlega niður fallið og milli skólafólksins og fræðsluskrifstofunnar er hið ágætasta samstarf á þessum stað. Það eru aðeins nokkrir bæjarfulltrúar, að því er ég best veit, í Hafnarfirði sem ekki una því skipulagi sem nú er á.

Með þessu frv. er stefnt að því að sprengja heillegt skipulag um skólastjórnunina, sem byggt er upp á fræðsluhéruðunum 8, jafnmörgum og kjördæmin eru, þó að þau séu ekki byggð á kjördæmunum sem slíkum, heldur eru þau byggð, eins og segir í grunnskólalögunum, á lögsagnarumdæmunum sem fyrirfinnast í hverju einstöku fræðsluhéraði sem hefur sömu landfræðileg mörk og kjördæmin. Nú eru sem sagt 8 fræðsluskrifstofur í landinu samkv. þessu kerfi, en af þetta frv. verður að lögum og heimildirnar notaðar sem í því eru, þá yrðu þær 11. Og þá kæmi það upp úr dúrnum að það yrðu 4 fræðsluskrifstofur hér á ca. 14 km. vegalengd, þær yrðu eins og perlur á festi, 4 skrifstofur, 3 þarna á eitthvað 6–7 km svæði. Og enn bætist það við, að allar umsagnir, sem hafa komið um þetta, eru líkar. Menn segja: Það er ekki þörf á þessu. Við skiljum ekki, hvað þarna er um að ræða!

Þetta er afskaplega furðulegur málatilbúnaður sem hér er á ferðinni, sannast að segja. Þetta hefur náttúrlega aukinn kostnað í för með sér. Öll ný embætti hljóta að kosta nokkuð. Þetta stækkar báknið, eins og sagt er. Þarna er um að ræða þrjú ný embætti með tilheyrandi kostnaði, skrifstofuhaldi, húsnæði og öðru slíku. Og það, sem gerir þetta enn þá fáránlegra en nokkur hefur kannske í fljótu bragði gert sér grein fyrir, er það, að nokkrir menn, sem skipa bæjarstjórn Hafnarfjarðar, hafa látið í ljós óskir um að fá fræðsluskrifstofu í Hafnarfirði, en hliðstæður hópur í Kópavogi mótmælir þessu! Þetta eru bæir með yfir 10 þús. íbúa. Kópavogur mótmælir þessu, og frá Akureyri, hefur engin rödd komið um þetta. Samt dettur hv. þm. í hug að setja löggjöf um þrjár nýjar fræðsluskrifstofur í viðbót, þó að aðeins hafi komið fram óskir um eina frá nokkrum bæjarstjórnarmönnum á viðkomandi stað, en á næsta svæði er því mótmælt og á þriðja svæðinu hefur enginn lifandi maður farið fram á það og ég veit ekki til að nokkur hafi leitt hugann að því. Hvers konar vinnubrögð eru þetta hjá hv. þm., hjá hv. flm. þessa frv. og hjá þeim hv. þm., sem fallast á þennan málatilbúnað með því að gjalda samþykki sitt við þessu frv.? Fyrir utan þetta er með svona lagasetningu gefið undir fótinn með það síðar að fjölga þessum skrifstofum enn. Hví skyldu ekki Suðurnes með yfir 10 þús. íbúa og samfellda byggð, fráskilda öðrum byggðum mjög svo, vilja fá sína skrifstofu? Og hví skyldu ekki þeir landshlutar, þó að fólk sé þar eitthvað færra, sem hafa við mesta samgönguerfiðleika að búa, mestar vegalengdir, einnig vilja fá sínar skrifstofur síðar, og því þá ekki að láta það einnig eftir, ef á annað borð er sprengt upp það heillega stjórnunarkerfi grunnskólans sem sett var með grunnskólalögunum og ákvæðum þeirra um fræðsluhéruð, fræðsluskrifstofur og fræðslustjóra?

Þetta er enn furðulegra þegar þess er gætt, að um þessar mundir gengur maður undir manns hönd víðs vegar í þjóðfélaginu um að fordæma útþenslu og aukningu opinberrar starfsemi. Maður gengur undir manns hönd — og þar er nánast enginn undanskilinn. Það vill nú svo til að sá stjórnmálaflokkur, sem hvað heillegast, að ég held, stóð að þessu máli í Nd., Sjálfstfl., hefur uppi sérstaka baráttu undir forustu ungra manna í flokknum: Báknið burt. Um þetta er alþjóð kunnugt. En menn virðast í þeim flokki, með að vísu fáum heiðarlegum undantekningum, eins og ég heyrði á ræðu hv. frsm. minni hl., vera samtaka um þetta. Mér er þetta alveg óskiljanlegt. Ég hygg að fjmrh., sem sýnt hefur mikla viðleitni til aðhalds á ýmsum sviðum, fylgi þessu. Ég veit raunar að hann hefur haft mikinn áhuga á þessu máli, því að við höfum oft rætt það. Og það bætist svo enn ofan á, að sjálfur núv. form. fjvn., hv. frsm. meiri hl. n., styður þetta. Þessi hv. þm. hefur barist hinni góðu baráttu í fjvn. við að reyna að beita aðhaldi eftir því sem mögulegt var og eftir því sem lipurð hans, ágætir mannkostir og samvinnuvilji gat frekast leyft, en einnig hann styður þetta eindregið. Ég tala nú ekki um, — ja, maður lítur nú öðruvísi á það með stjórnarandstöðuna e. t. v., en ég sé að hún fylkir sér um þetta nál. og er með þessu. Og hv. 7. landsk. þm. ætlaði að sitja hjá, að vísu. Hann var ekki alveg öruggur með það, að óhætt væri að vera á móti þessu, þó að honum litist ekki á það!

Ég verð að segja að mér finnst flutningur frv. af þessu tagi, eins og þetta frv. er uppbyggt, og ég skal koma örlítið nánar að því síðar, ákaflega ógeðfelldur satt að segja, þegar þm. heils kjördæmis sameinast um að flytja frv., og það í því formi sem þetta frv. er, til þess að þjóna duttlungum fárra manna á sínu svæði og fjöldi annarra þm. síðan geldur því jákvæði sitt. Ef við lítum á frv. og lítum á þá grg. sem fylgir frv., þá a. m. k. sjá kunnigir strax að þar eru sett fram fullkomin falsrök. Það er talað um að árið 1969 hafi Hafnarfjarðarbær stofnað eigin fræðsluskrifstofu og jafnframt réði bærinn fræðslustjóra samkv. sérstökum samningi við menntmrn. Svo segir:

„Hafnarfjörður hafði því að eigin frumkvæði komið þessari stjórnunar- og þjónustuaðstöðu upp í sínum skólamálum mörgum árum áður en grunnskólalögin tóku gildi. Er eðlilegt að svo fjölmennt sveitarfélag fái að halda þessari afstöðu sinni áfram.“

Það er kannske eðlilegt að þeir menn, sem ekki hafa sett sig mjög vel inn í grunnskólalögin í einstökum atriðum, ákvæði þeirra og framkvæmd síðan, sjái ekki í gegnum þessi falsrök sem ég vil kalla svo. En fræðsluskrifstofurnar voru allt annars eðlis áður en grunnskólalögin voru sett og höfðu allt öðrum verkefnum að gegna að verulegu leyti en fræðsluskrifstofurnar samkv. grunnskólalögunum, þó að nafnið sé hið sama. Í grunnskólalögunum er hins vegar gert ráð fyrir embættum í sveitarfélögunum, þar sem eru skólafulltrúarnir, og verkefni þeirra eru nokkuð hliðstæð því sem skrifstofurnar höfðu áður.

Ég vil aðeins nefna það, að fræðsluskrifstofunum er samkv. grunnskólalögunum ætlað að samræma og fara yfir áætlanagerð skólanna og staðfesta hana til fullnustu, nema eitthvert sérstakt ágreiningsmál komi upp sem sé þá vísað til rn. Þeim er einnig ætlað að endurskoða reikninga skólanna og samræma þá og úrskurða þá. Þetta var alls ekki verkefni fræðsluskrifstofanna eins og þær voru áður. Með þessu er reynt að dreifa valdinu, dreifa þeirri starfsemi, sem áður fór fram í menntmrn., nokkuð út um landshlutana, en slíkri dreifingu verður ekki við komið nema mikil alúð sé lögð við það að allir vinni í samræmi, og það er eitt, sem mælir gegn þessu frv., að því fleiri sem þessi embætti verða, því erfiðara er að koma við fyllstu samræmingu að þessu leyti.

Þá er það einnig verkefni þessarar skrifstofu, sem hvergi nema í Reykjavík, hygg ég, var áður komið á, að skipuleggja og samræma sálfræði- og ráðgjafarþjónustu fyrir heil fræðsluhéruð.

Ég verð að segja alveg eins og er, að mér finnst gerð þessa frv. og flutningur alveg dæmigert um óæskileg vinnubrögð alþm. Ég vil aftur vitna í grg. þeirri ályktun minni til stuðnings, en þar segir: „Það verður að teljast óeðlilegt að fela ábugasamtökum svo veigamikið hlutverk sem kosningu í fræðsluráð.“ — Gott og vel. En síðar segir í grg., og það eru ekki mín orð, heldur flm. frv.: „Frv. þetta bætir ekki þá annmarka grunnskólalaga, sem stafa af því, að landshlutasamtök sveitarfélaga hafa ekki fengið lögfestingu.“ — Bætir ekki! Ef þm. sáu sig knúna til þess að flytja frv. um þetta efni, þá áttu þeir vitanlega að orða það þannig, að það bætti þessa annmarka sem voru á lögunum, en ekki annars vegar að miða það eingöngu við að þjóna duttlungum þessara manna, sem hér hafa harðast barist fyrir breytingu, og þó jafnframt að taka með í leiðinni nánast að reyna að troða nýjum embættum upp á sveitarfélög sem ekki kæra sig nokkurn skapaðan hlut um þau!

Nei, hér er alls ekki tekið á því sem þarf að lagfæra fyrr eða síðar, þ. e. a. s. kosningafyrirkomulaginu, því að það er hugsanlegt og hefur auðvitað sýnt sig þarna, að landshlutasamtökin, sem við köllum svo, sem ekki eru lögbundin, bæði geta lagst niður hreinlega og eins geta þau riðlast, þannig að eitt eða fleiri sveitarfélög segi sig úr þeim. Hins vegar álít ég að það sé enginn vandi að koma því fyrir í lögunum og það álít ég að þurfi að gera, eins og ég sagði, fyrr eða síðar, þ. e. ákvæðum um það, hversu með skuli fara, ef þannig ber til. Eins og hv. frsm. minni hl, tók fram, þá eru fræðsluhéruðin byggð upp á lögsagnarumdæmunum og ekkert auðveldara en að koma fyrir breytingum að þessu leyti.

Gerð frv. ber sannarlega ekki vott um að flm. og aðrir, sem hafa fylgt frv. fram til þessa, hafi haft mikla viðleitni í frammi til þess að skoða hlutina í víðara samhengi, heldur er litið á þá eingöngu frá þrengsta sjónarhorni, og til þess að reyna að gera þetta líklegra til framgangs og reyna að knýja fram vilja sinn er gripið til þess fáránlega ráðs að taka með tvo aðra kaupstaði, þar sem beinlínis er mótmælt þessu ákvæði í öðru tilvikinu og á hinum staðnum, eins og ég hef líka tekið fram, hefur ekki komið fram nokkur minnsta ósk um þessa breytingu.

Nú hefur þetta gerst, sem hefur komið hér fram og allir vita, að Hafnarfjarðarkaupstaður hefur sagt sig úr Sambandi sveitarfélaga í Reykjaneskjördæmi. Það má vera, að æskilegt sé að sundra samtökum sveitarfélaga. Ég er algerlega á öndverðum meiði. Ég álít að þessi samtök geri mikið gagn. Ég álít að það að nýta þessa félagslega einingu, kjördæmin, til þess að mynda þar stjórnunarkjarna líkt og þarna er gert og líkt og hefur verið gert í fleiri greinum sé mjög æskilegt. En það er auðheyrt að þeir, sem ráðið hafa ferðinni í Hafnarfirði, eru á annarri skoðun. Þeir telja þetta ekki æskilegt, ekki á því landssvæði a. m. k. Þeir kannske leggja ekki dóm á það annars staðar. Það er þeirra mál. En maður getur þó ekki annað en veitt því athygli, að það er hvergi á landinu þægilegra fyrir sveitarfélög að vinna saman en einmitt í þessu kjördæmi, þar sem búið er að teppaleggja mikinn hluta af vegunum. Og þetta er nánast að því leyti til eins og menn byggju í einni borg. Og þrjár skrifstofur í einum hnapp þarna, Hafnarfjörður, Garðabær og Kópavogur, þetta er svo furðulegt að maður á varla nokkur orð yfir þetta satt að segja.

En það er nú ástæða til að vekja athygli á því, hvernig þetta mundi henta annars staðar. Hvað um Akureyri, Norðurland eystra, í þessu sambandi? Hvernig er líklegt að það henti norður frá að skipta svæðinu upp á milli tveggja fræðsluskrifstofa? Væntanlega yrði þá önnur skrifstofan austur á Húsavík, en Akureyrarkaupstaður yrði með sérstaka skrifstofu eingöngu fyrir sig eftir þeim ákvæðum sem eru í þessu frv. Þá slitnuðu Eyjafjarðarbyggðirnar nánast út úr, þær þyrftu þá að sækja langt yfir skammt austur til Húsavíkur, en Akureyri er eins og allir vita kjarni byggðar við Eyjafjörð. Í Norðurlandskjördæmi eystra hefur heldur enginn ágreiningur verið um það, hvar fræðsluskrifstofan ætti að vera, ekki svo að mér sé kunnugt um. En þetta náttúrlega byði ágreiningi heim, ef þeir norður þar kynnu að óska eftir því að nota þessa heimild. En það er ekki verið að hugsa um þetta.

Mér finnst fara mjög illa á því að bjóða öðrum bæjarfélögum upp í þennan dans, þó að bæjarstjórn Hafnarfjarðar eða meiri hl. þar hafi óskað þess arna, og hefði verið eðlilegt, eins og þetta er allt í pottinn búið, að flm. þessa frv. hefðu hreinlega bundið frv. við Hafnarfjörð einan. Ég tala nú ekki um hvað manni finnst þetta fráleitt eftir að mótmæli eru beinlínis komin fram frá bæjarstjórninni í Kópavogi. Nei, hér er allt á eina bókina lært !

Minni hl. menntmn. í Nd. gerði að mínum dómi ákaflega glögga grein fyrir þessu í örstuttu máli, sem ég sé ástæðu til að vekja athygli á hér, með leyfi hæstv. forseta, en þar segir svo: „ef frv. þetta verður samþykkt verði brotið niður það skipulag fræðslumála á grunnskólastigi sem kveðið er á um í lögum grunnskóla“ — og vitnað í tilteknar greinar, — „er landinu skipt í fræðsluumdæmi. Í öllum umdæmunum hafa fræðsluskrifstofur tekið til starfa og fræðslustjórar verið ráðnir. Ef horfið yrði að því ráði að heimila stofnun fræðsluskrifstofu í sveitarfélögum með 10 þús. íbúa eða fleiri, er um grundvallarstefnubreytingu að ræða. Undir þau heimildarákvæði féllu nú þrjú sveitarfélög, þ. e. Akureyri, Hafnarfjörður og Kópavogur. Hugsanlega mundi breyting nú í samræmi við frv. leiða til þeirrar breytingar síðar, að undir heimildarákvæðin féllu tvö eða fleiri nágrannasveitarfélög með samtals 10 þús. íbúum, ef þau sameinast um að óska eftir sérstakri fræðsluskrifstofu. Það yrði stigsmunur, en ekki grundvallarbreyting.

Stofnun og rekstur fræðsluskrifstofa er liður í þeirri viðleitni að dreifa valdi og færa yfirstjórn út til héraðanna. Á þetta ekki aðeins við um skólamál, heldur og fleiri málaflokka. Kjördæmi til alþingiskosninga móta nú umdæmi fræðsluráðanna. Til athugunar er hjá stjórnskipaðri nefnd, hvort þetta séu hin einu réttu mörk. Eðlilegt virðist að samræma umdæmi yfirstjórnar í héraði varðandi einstaka málaflokka.“

Þetta tel ég þýðingarmikið atriði og hér samanþjappað í eðlilegri ályktun um þetta mál.

Ég verð svo að segja það, að mér er alveg óskiljanleg afstaða samstarfsmanna minna í ríkisstj.-samstarfi, bæði einstakra hv. þm. og hæstv. ráðh. Annars vegar er það, sem mörgum er kunnugt um, en mér betur en öðrum mönnum, að það hefur verið gífurleg tregða frá byrjun og sérstaklega í fyrstu gegn því að stofna þessar fræðsluskrifstofur, að hleypa þeim af stað. Hins vegar hafði Alþ. veitt fé til þeirra á fjárl. Síðan höfðu þær fjárhæðir verið endurskoðaðar og lækkaðar nokkuð við niðurskurð sem gerður var á þeim tíma, en ekki meira en svo, að unnt var og þar með eðlilegt að auglýsa störf fræðslustjóra. Og það gerði ég á sínum tíma, en tregðan var mikil gegn því hjá ýmsum innan stjórnarliðsins. Síðan kemur það, að fjárveitingar til þessara stofnana hafa verið ákaflega naumar. Nú er það út af fyrir sig eðlilegt, að ekki sé hægt að gera allt í senn og ekki hægt að hleypa í gang fullbúnum fræðsluskrifstofum eins og þær eru hugsaðar þegar allt kemur til alls. En ég vil þó segja að fjárveitingar til þessara starfa hafa verið það naumar, að það hefur valdið stórkostlegum erfiðleikum, sérstaklega fyrst í stað. Svo naumt var gefið hvað þetta snerti, að um tíma þurftu fræðslustjórarnir sjálfir að leggja fram fé fyrir útlögðum kostnaði, af því að það fengust ekki greiðslur til skrifstofanna — já, svo langt gekk þetta í einu tilviki að ég þurfti að taka persónulegt lán til þess að koma í veg fyrir að loka yrði tiltekinni fræðsluskrifstofu! Þannig var staðið að þessu þá. Og þegar færð voru verkefni á milli ríkis og sveitarfélaga tókst mér ekki að fá þetta mál uppgert þá um leið. Það tókst ekki. Þetta er á öðru leitinu, þetta blasir við frá mínum sjónarhóli séð, en á hinu leitinu er það, að nú er til reiðu að stofna þrjár nýjar skrifstofur! Auðvitað kosta þær ríki og sveitarfélög peninga. Ríkið á að borga laun fræðslustjóranna á þessum skrifstofum og hluta af öðrum kostnaði og svo sveitarfélögin afganginn auðvitað, og skiptir ekki meginmáli hvort það eru sveitarfélög eða ríki. Þetta verður tekið að sjálfsögðu af skattborgurunum eins og annar opinber kostnaður. Hvar er aðhaldið, samdráttarstefnan og það allt saman, að ég tali nú ekki um hugsjónina „báknið burt“, þegar hér er komið sögu og menn standa frammi fyrir þessunt tilburðum?

Það er ekki hægt annað en vera nokkuð þungorður um þennan málatilbúnað allan, satt að segja. Hann er að mínum dómi endemi. Hitt er svo annað mál, að fjármál fræðsluskrifstofanna hafa verið leyst með góðu samkomulagi við fjmrn. að því leyti, að ríkið greiði það, sem ekki kemur sem framlög að heiman, þar til ákvarðanir verða teknar um verkefnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, þær sem nú eru í undirbúningi. Það varð samkomulag um að úr því sem komið væri, þá væri ekki ástæða til þess að fara að gera sérstakar ráðstafanir, heldur haga þessu svona. Hitt er svo annað mál, að þetta þýðir náttúrlega ekki að fræðsluskrifstofurnar fái ótakmarkað fjármagn, því að það er eftir sem áður miðað við nokkuð naumar fjárveitingar á fjárl. En þetta vil ég láta koma fram, að þannig stendur þetta núna og verður væntanlega þangað til menn afgreiða einhverja fleiri þætti í verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga.

Að sjálfsögðu fer Alþ. sínu fram, þm. aðeins bundnir af sannfæringu sinni o. s. frv. og hægt að meðhöndla þetta mál eins og önnur mál, samþykkja það eða fella eftir því hvað er með hv. þm. þegar þar að kemur. En ég hlýt hins vegar að benda á að það er fremur sjaldgæft og óviðfelldið, að samstarfsmenn í stjórnunarsamstarfl beiti sér af hörku fyrir skipulagsbreytingum á þýðingarmiklum þætti algerlega gegn vilja viðkomandi ráðh., sem er samstarfsmaður í stjórnarsamstarfinu. Ég hlýt að vekja athygli á því, að þetta eru ekki venjuleg vinnubrögð á Alþingi Íslendinga, að samstarfsmenn í stjórnarsamstarfl beiti sér fyrir skipulagsbreytingu á viðkvæmum þætti gegn vilja viðkomandi ráðh. og samstarfsmanns. Þetta eru óvenjuleg vinnubrögð. Hér hefur hins vegar verið unnið að af fullum krafti og þó meira í kyrrþey en í umr., því að umr. hafa ekki verið miklar um þetta mál, og með þeim árangri sem þegar liggur fyrir í Nd. og að nokkru leyti hér, eins og ég sagði í upphafi, í nál. og í ræðum hv. þm., sem þegar hafa tjáð sig um þetta mál.

Nú vil ég taka það fram í þessu sambandi og vil láta það koma skýrt fram, að þarna var í engu farið á bak við mig. Ég og hæstv, fjmrh., hv. 1. þm. Reykn., ræddum þetta mál oftlega og reyndum að komast að sameiginlegri niðurstöðu til þess að leysa málið, — niðurstöðu sem ég sem menntmrh. gæti sætt mig við og þá staðið að. En þetta tókst ekki. Þá var farin þessi leið, sem ég tel mjög óvenjulega í stjórnarsamstarfi á Íslandi. En einnig þegar farið var af stað með það var mér kunnugt um það, það fer ekkert á milli mála, og ég þarf ekki að bera hæstv. fjmrh. það á brýn að hafa farið á bak við mig í þessu efni, það er annað mál. En hitt endurtek ég í þriðja sinn, að þessi aðferð er ekki venjuleg í þingsögu okkar.

Ég verð nú að segja, að ég hefði ekkert vorkennt þessum hv. þm. úr Reykjaneskjördæmi að standa gegn þessari ásókn þarna sunnan að um þetta. Ég hef sjálfur staðið frammi fyrir álíka atburðum í mínu kjördæmi, um breytingu á læknishéraðaskipan. Sveitarstjórnarmaður, oddviti, minnir mig, skrifaði mér bréf og sagði að þessi breyting gæti orðið örlagarík, því hún gæti kostað mannslíf, og færi svo mundu kjósendur gjalda í sömu mynt. Ég áleit hins vegar að þarna væri um órökstuddar ástæður að ræða og féllst ekki á þetta og stóð að þeirri skipan sem mér sýndist vera heildstæð, enda var viðkomandi byggðasvæði tryggð læknisþjónusta úr hvoru héraðinu sem var. Ég á erfitt með að viðurkenna að menn þurfi að bogna fyrir skrúfum eins og þarna er um að ræða auðsjáanlega og frá þessum eina stað, með eiginlega alla aðra staði í kjördæminu gegn þessu og harðar yfirlýsingar frá þeirri bæjarstjórn, eins og ég hef margtekið fram, annarri, sem átti að fá þá náð að fá fræðsluskrifstofu hjá sér. En þeir menn virtust hafa sett sig meira inn í grunnskólaframkvæmdina heldur en ýmsir aðrir.

En hvað um það, hér gerist þetta, að samstarfsmenn í stjórnarsamstarfi, þ. á m. ráðh., ganga í það að brjóta niður skipulag þýðingarmikils málaflokks þvert gegn vilja viðkomandi ráðh. Mér er nú spurn: Hvað mundi t. d. hæstv. fjmrh. hafa sagt ef ég hefði tekið mig til og ef mér hefði nú tekist það, — sem mér hefði náttúrlega aldrei tekist og í fyrsta lagi hefði ég aldrei borið það við, — ef ég hefði tekið mig til og beitt mér fyrir því að stofna sérstakt skattaumdæmi suður á Hornafirði og gengið í það, kannske með samþm. mínum úr kjördæminu, að fá þetta fram gegn vilja hans, sem færi með þennan málaflokk? Ég efast um að honum hefði þótt það góð latína né nokkrum öðrum ráðh. heldur. Það mætti auðvitað taka fleiri dæmi um þetta, en ég sleppi því.

Mér er alveg ljóst, að í sumum nálægum löndum hefðu vinnubrögð af þessu tagi leitt til afsagnar viðkomandi ráðh., alveg hiklaust. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, án þess að ég sé nákunnugur vinnubrögðum þar, en svo mikið þykist ég þó vita að í mörgum tilvikum hefði það gert það. Hér hagar öðruvísi til. Það eru hér nokkuð önnur vinnubrögð að þessu leyti, og ég tel ekki að um svo stórt mál sé að ræða og miðað við íslenskar venjur að ástæða sé til slíkra aðgerða. En það má ekki minna vera en maður þakki fyrir sig — það er bæði rétt og skylt fyrir viðkomandi ráðh. að þakka fyrir svona „trakteringar“.

Ég legg að sjálfsögðu til, að þetta frv. verði fellt. Auk þess vil ég minna á það, sem fram hefur komið áður hér í d., að þær umsóknir allar, sem borist hafa hv. n. hér í Ed., hafa verið andstæðar og það hafa engin meðmæli komið fram með þessari lagasmíð neins staðar frá — engin. Á einu stigi málsins spurðist ég fyrir um það, hvernig væri háttað um samstarf þarna suður frá við fræðsluskrifstofuna, og fékk þessa frásögn að beiðni minni frá fræðslustjóranum þar, „að málefni Hafnarfjarðarbæjar fá að sjálfsögðu sömu meðferð á allan hátt hjá embætti mínu og mál annarra skólahverfa í umdæminu. Öll samskipti við skólana í Hafnarfirði hafa frá upphafi verið með eðlilegum hætti, og hið sama má nú orðið segja um samskipti embættisins við skólaskrifstofu Hafnarfjarðar (fræðsluskrifstofu Hafnarfjarðar), en nokkrir erfiðleikar voru þar á í byrjun sökum þess, að forstöðumaður skrifstofunnar hafði um það fyrirmæli frá yfirboðurum sínum að skipta ekki við fræðslustjóraembættið í Reykjanesumdæmi, en snúa sér til menntmrn. í þess stað. Með þeim hætti varð menntmrn. milliliður milli Hafnarfjarðarbæjar og fræðslustjórans í umdæminu, því að rn. tók við erindum frá Hafnarfjarðarbæ og sendi þau áfram til mín til afgreiðslu. Af þessum sökum urðu nokkrar tafir á afgreiðslu mála. En eftir að mál fóru að berast eðlilega leið og eðlileg samvinna var tekin upp ganga allar afgreiðslur mun betur á allan hátt og slík eðlileg samvinna hefur haldist síðan.“

Þetta bréf var skrifað 4. maí 1977, fyrir rétt um það bil einu ári. Ég bað einnig um það um líkt leyti, að mér væri gefin sérstök umsögn um þetta mál. Sú umsögn er mjög greinargóð og ég óska þess, að hún komist inn í Alþingistíðindi að meginmáli. Ég rifja hana upp hér í meginatriðum. Þar segir:

„Sú fræðsluumdæmaskipan, sem ákveðin er í lögum um grunnskóla, hefur nú hlotið nokkra reynslu. Sú reynsla er yfirleitt mjög jákvæð, ef dæma má eftir þeim undirtektum sem störf fræðslustjóranna hafa fengið. Nægir þar að nefna samþykktir velflestra sveitarstjórna í Reykjanesumdæmi sem fögnuðu stofnun fræðsluskrifstofuumdæmisins. Frv. gerir ráð fyrir að þessari fræðsluumdæmaskipan sé breytt. Það hljóta því að liggja veigamikil rök fyrir því, að flutt er frv. um slíka breytingu, önnur og veigameiri en fram koma í grg. með frv. Þau rök, sem þar koma fram, eru aðallega þau, að bæjarstjórn Hafnarfjarðar hafi samþykkt áskorun til Alþingis þess efnis að heimila að Hafnarfjörður verði sérstakt fræðsluhérað með sérstökum fræðslustjóra og að Hafnarfjörður hafi árið 1969 stofnað eigin fræðsluskrifstofu, ráðið eigin fræðslustjóra og hafi að eigin frumkvæði komið á stjórnunar- og þjónustuaðstöðu í sínum skólamálum og vilji halda þessari stöðu áfram. Enn fremur er minnst á samning við menntmrn. um starfið. Ef þessi rök eru skoðuð nánar og fyrst litið á þá röksemd, að Hafnarfjörður verði sérstakt fræðsluhérað með sérstökum fræðslustjóra, skal bent á eftirfarandi:

1. Í ályktun bæjarstjórnar Hafnarfjarðar frá 5. nóv. 1974, sem fylgir hér með í ljósriti, segir m. a.: Enn fremur skorar bæjarstjórn á Alþingi að gera þá breytingu á lögum um grunnskóla, að Hafnarfjörður verði hér eftir sem hingað til sérstakt fræðsluhérað með sérstakan fræðslustjóra. Í þessu sambandi skal á það bent, að Hafnarfjörður var sérstakt fræðsluhérað samkv. lögum nr. 34/1946, en er nú sérstakt skóalahverfi samkv. lögum nr. 63/1974. Á þessu tvennu er í raun enginn munur, vegna þess að í lögum um grunnskóla táknar orðið skólahverfi það sama og orðið fræðsluhérað táknaði í eldri lögunum, þegar um er að ræða sveitarfélag sem rekur tvo eða fleiri grunnskóla, sbr. 8. gr. laga nr. 34/1946, en upphaf greinarinnar hljóðar svo: „Hver sýsla og hver kaupstaður er eitt fræðsluhérað“, sbr. einnig 16. gr. laga nr. 63/1974, en þar segir m. a.: „Sveitarfélag, sem rekur tvo eða fleiri grunnskóla innan marka sinna, telst þó eitt skólahverfi.“

2. Hafnarfjörður hefur aldrei verið sérstakt fræðsluumdæmi, vegna þess að landinu var í fyrsta sinn skipt í fræðsluumdæmi með lögum um grunnskóla. Áður var landið allt eitt fræðsluumdæmi. Starfsheitið fræðslustjóri er nýmæli í lögum um grunnskóla með því starfssviði sem þar er skilgreint. Til samanburðar má sjá lög nr. 34/1946, 34. gr., og lög nr. 41/1955, 11. gr., enn fremur lög nr. 49/1967, 16. gr., þar sem alls staðar er fjallað um þessi atriði. Þegar starf fræðslustjóra Hafnarfjarðar var stofnað af bæjarstjórn Hafnarfjarðar, var starfssvið skilgreint í sérstöku erindisbréfi, sem samþykkt var af bæjarstjórn, en ljósrit af erindisbréfinu fylgir hér með. Eins og fram kemur í erindisbréfinu var fræðslustjóri Hafnarfjarðar framkvæmdastjóri fræðsluráðs, æskulýðsráðs og íþróttanefndar. Hann var einnig fulltrúi og ráðunautur bæjarráðs og bæjarstjóra í skóla-, æskulýðs- og íþróttamálum.“

Ég ætla ekki að fara lengra út í þetta hér. En það held ég að sé alveg ljóst, ef menn hugleiða það sem hér segir um verkefni fræðslustjórans áður, og bera saman við það sem ég vék að í byrjun um verkefni fræðslustjóranna nú, að það eru alli önnur störf. Það er e. t. v. rétt að fara aðeins nánar út í þetta til þess að taka af öl! tvímæli um þetta.

Ef erindisbréf fræðslustjóra Hafnarfjarðar er borið saman við reglugerð nr. 182/1976, um störf fræðslustjóra, sést að hér er um gerólík störf að ræða. Starf fræðslustjóra Hafnarfjarðar var að sjálfsögðu að langmestu leyti unnið fyrir Hafnarfjarðarbæ og fræðsluráð Hafnarfjarðar, nú skólanefnd Hafnarfjarðar, en störf fræðslustjóra samkv. grunnskólalögunum er að mestu leyti embættisfærsla á vegum menntmrn. og fagleg aðstoð við skólanefndir og sveitarstjórnir. Þessu til sönnunar nægir að taka eftirfarandi dæmi: Fræðslustjóri Hafnarfjarðar átti samkv. erindisbréfi að semja áætlanir um nemendafjölda, fjölda reiknaðra stunda og áætla kostnað ríkissjóðs annars vegar og bæjarsjóðs hins vegar fyrir hvert komandi skólaár og leggja fyrir fræðsluráð. Samþykkta áætlun fræðsluráðs skyldi leggja fyrir bæjarráð og senda menntmrn. til úrskurðar um kostnaðarþátttöku ríkissjóðs, sbr. 2. lið samnings milli rn. og bæjarstjórnar Hafnarfjarðar frá 10. febr. 1969. En fræðslustjóri, sem starfar samkv. lögum um grunnskóla, á hins vegar að úrskurða um kostnaðarþátttöku ríkissjóðs vegna slíkra áætlana, en það annaðist menntmrn, áður. Við framkvæmd þessara áætlana gerði fræðslustjóri Hafnarfjarðar kröfur um greiðslur úr ríkissjóði, en samkv. grunnskólalögum fellir fræðslustjóri úrskurð um að hve miklu leyti slíkar kröfur skuli greiddar úr ríkissjóði.

Það, sem hér gæti valdið misskilningi, er að sama starfsheiti er notað um mismunandi störf. Það er þó sameiginlegt með þessum störfum, að í báðum tilfellum er almenn námsstjórn hluti af starfinu. Í því sambandi er rétt að benda á að í samþykkt bæjarstjórnar Hafnarfjarðar frá 5. nóv. 1974 segir m. a. og því vil ég biðja hv. þdm. að taka vel eftir:

„Þá vill bæjarstjórn henda á, að hún telur eðlilegt að ein sameiginleg fræðsluskrifstofa starfi fyrir Reykjanesumdæmi, en að verkefni hennar verði kennslufræðilegs eðlis, svo sem námsstjórn, eftirlit með störfum skólanna, leiðbeiningastörf fyrir kennara, skólastjóra og skólanefndir, námskeiðahald, tilraunakennslu o. fl.”

Í sama bréfinu og beðið er um sérstakan fræðslustjóra og sérstaka skrifstofu er þetta að finna:

„Ef svo er litið á þá röksemd, sem sett er fram í grg., að Hafnarfjarðarbær vilji halda áfram rekstri þeirrar stjórnunar- og þjónustuaðstöðu, sem bærinn kom upp mörgum árum áður en grunnskólalögin eru ákvæði um að sveitarstjórnir og skólanefndir getir ráðið sér skólafulltrúa til að sinna sameiginlegum stjórnunar- og þjónustumálum fyrir viðkomandi skólahverfi.”

Af framansögðu er ljóst að ekki þarf að breyta lögunum til þess að Hafnarfjarðarbær geti haldið áfram þeirri starfsemi sem fræðsluskrifstofa Hafnarfjarðar hefur annast frá upphafi til þessa dags. verksvið skólafulltrúa getur verið það sama og fræðslustjóra Hafnarfjarðar, ef bæjarstjórn óskar þess. Hann getur að vísu ekki annast námsstjórn á sama hátt og hann gerði, þar sem fræðslustjóri umdæmisins annast þann þátt. En á það er að líta að það er einnig í samræmi við óskir bæjarstjórnar Hafnarfjarðar sbr. tilvitnun í samþykkt bæjarstjórnar, sem ég áðan las.

Það er því ljóst, að bæjarstjórn Hafnarfjarðar getur framfylgt ályktun sinni frá 5. nóv. 1974 efnislega í öllum aðalatriðum án þess að lagabreytingar komi til. Það er á valdi bæjarstjórnar Hafnarfjarðar að ráða sér skólafulltrúa og fela honum það starf sem fræðslustjóri Hafnarfjarðar annaðist fyrir Hafnarfjarðarbæ, á sama hátt og bæjarstjórn Hafnarfjarðar stofnaði starf fræðslustjóra á sínum tíma. Það er á valdi bæjarstjórnar Hafnarfjarðar að halda áfram þeirri starfsemi sem hún stofnaði til þegar fræðsluskrifstofa Hafnarfjarðar var stofnuð. Hvorki lög um grunnskóla né nýjar reglugerðir taka nein þau völd í skólamálum af bæjarstjórn Hafnarfjarðar sem hún hafði áður. Hitt er svo það, sem lagt er til í frv., að splundra skipulaginu um dreifingu valds að því er varðar framkvæmd grunnskólalaganna.

Það er gert ráð fyrir í frv., að ríkið greiði laun fræðslustjóra og að miklum hluta annan kostnað við þessar fræðsluskrifstofur. E. t. v. er það lausn, þar sem hægt væri að koma til móts við óskir bæjarstjórnarinnar í Hafnarfirði án þess að splundra skipulaginu, að taka upp þá breytingu að ríkissjóður greiddi laun skólafulltrúa og e. t. v. einhvern rekstrarkostnað. Ég held að það væri miklu nær, miklu skynsamlegra, ef ástæða þykir til að gera þarna einhverja breytingu, sem ég hins vegar tel að ekki þurfi nú. Með því móti væri að nokkru leyti komið til móts við óskir Hafnfirðinga í þessu máli, eins og ég sagði, án þess að sundra því kerfi sem verið er að byggja upp, því að þetta er náttúrlega allt svo nýtt að starfsemi fræðsluskrifstofanna er enn í mótun og ekki líkt því komin í það form sem henni er ætlað að vera í.

Ég vil svo að lokum aðeins segja að það er, eins og nú er oft komist að orði, algert lágmark ef á að breyta ákvæðum grunnskólalaganna og það um fræðsluskrifstofur. að tekin séu með ákvæði um það, hvernig fara skuli um kosningar í fræðsluráð ef landshlutasamtök leggjast niður eða riðlast. Það getur komið fyrir og þá er nauðsynlegt að hafa slík ákvæði í lögum. Ég hef ekki talið að það í sjálfu sér skipti miklu máli að drífa þá breytingu af, skipti ekki máli hvort hún er gerð ári fyrr eða síðar, en hún þarf auðsjáanlega að koma, Ef á að fara að breyta ákvæðum grunnskólalaganna um fræðsluskrifstofur finnst mér alveg fráleitt, satt að segja, að gera það án þess að taka þetta til meðferðar. Og færi nú svo móti von minni, að hv. d. samþykkti þetta frv. nú við 2. umr., þá mundi ég vilja áskilja mér rétt til þess að flytja brtt, í þessa stefnu við 3. umr, málsins hér í hv. d. og mundi þá biðja hæstv. forseta að gefa mér tóm til að ganga frá þeim, þannig að þær gætu þá a. m. k. legið fyrir prentaðar eða fjölritaðar á borðum þm., þyrfti ekki að afhenda þær skriflega. Við erum ekki komin það naumt enn þá, að það á ekki að þurfa að hindra endanlega afgreiðslu þessa máls frá þessu þingi.