rannsókn kjörbréfa.
Virðulegi forseti. Ég vil gera nokkra grein fyrir þeirri vinnu sem ég hef tekið þátt í síðustu vikurnar, fyrst í undirbúningskjörbréfanefnd og síðan í kjörbréfanefnd sem kjörin var hér í þingsal. Ítarlegar upplýsingar um vinnuna og afrakstur hennar liggja fyrir í greinargerð undirbúningsnefndar fyrir rannsókn kjörbréfa og í nefndaráliti sem ég stend að og skrifa undir ásamt fimm öðrum nefndarmönnum, auk þess sem margvísleg gögn varðandi vinnuna er að finna á vef Alþingis.
Hv. þm. Birgir Ármannsson, formaður nefndarinnar, hefur rakið nefndarálitið allvel hér fyrr á fundinum en ég vil samt fara yfir og koma inn á ýmis atriði í starfinu.
Fyrst vil ég nefna að kjörbréfanefnd hefur það hlutverk eftir hverjar kosningar til Alþingis að athuga kjörbréf alþingismanna sem landskjörstjórn gefur út. Samkvæmt þingskapalögum skal nefnd níu alþingismanna koma saman að loknum alþingiskosningum til að undirbúa rannsókn þeirra sem fram fer á fyrsta þingsetningarfundi. Þar erum við stödd í dag. Hlutverk nefndarinnar skiptist í raun í fimm þætti: Að taka til skoðunar kosningu einstakra þingmanna, að taka til skoðunar ágreining sem umboðsmenn framboðslista hafa gert við úrskurð yfirkjörstjórnar um gildi vafaatkvæða, að taka til skoðunar kosningakærur, að fjalla um bókanir sem umboðsmenn hafa gert, þyki þeim kosningaathöfnin ólögmæt, og að fara yfir bókanir sem umboðsmenn hafa gert í gerðabók landskjörstjórnar. Í ár hefur, eins og alþjóð þekkir, vinna nefndarinnar reynst umfangsmeiri en nokkru sinni fyrr, einkum vegna eftirmála talningarferlisins í Norðvesturkjördæmi.
Auðvitað var það mér eins og mörgum og sennilega flestum kjósendum þessa lands ákveðið áfall þegar í ljós kom að tölur í Norðvesturkjördæmi breyttust við skoðun kjörgagna sunnudaginn 26. september á þann veg að það hafði áhrif á úthlutun kjörbréfa. Í kjölfarið hófst umræða um að það kynni að vera uppi vafi um hvort niðurstöður kosninga í Norðvesturkjördæmi væru réttar, hvort niðurstöðurnar endurspegluðu raunverulega vilja kjósenda í því kjördæmi. Verkefnið sem nefndin stóð frammi fyrir var því ærið og mun umfangsmeira en áður, en ég ætla að fullyrða að allir þeir þingmenn sem í nefndina voru skipaðir hafi nálgast verkefnið af auðmýkt og verið tilbúnir að fara í alla þá vinnu sem verkefnið krafðist.
Ég vil byrja á því að þakka gott samstarf í nefndinni sem einkenndist af góðri samvinnu og virðingu fyrir ólíkum sjónarmiðum og ólíkri nálgun á verkefnið. Í dag skilum við nefndarmenn verkefninu til annarra alþingismanna sem greiða munu atkvæði um fyrirliggjandi tillögur síðar á þessum fundi.
Vinna nefndarinnar hófst eftir að landskjörstjórn kom saman til fundar 1. október og þá byggði landskjörstjórn úthlutun kjörbréfa á kosningaskýrslum sem hún hafði móttekið frá yfirkjörstjórnum kjördæma. Í fundargerð landskjörstjórnar um framkvæmd kosninganna í Norðvesturkjördæmi kemur fram að ekki hafi borist staðfesting frá yfirkjörstjórn Norðvesturkjördæmis á að meðferð og varðveisla kjörgagna á talningarstað í kjördæminu hafi verið fullnægjandi. Ég skil það svo að bókun landskjörstjórnar beini sjónum kjörbréfanefndarinnar að þessu atriði sérstaklega, vörslu kjörgagna, enda er það hlutverk Alþingis en ekki landskjörstjórnar að skoða kosningu einstakra þingmanna. En svo, eins og við þekkjum, bárust nefndinni auk þess kærur varðandi framkvæmd kosninganna. Af þessu leiðir að vinna nefndarinnar hefur meira og minna gengið út á að kanna meðferð og varðveislu kjörgagna á talningarstað í Norðvesturkjördæmi og afla ýmiss konar upplýsinga varðandi kjörgögnin og meðferð þeirra. Auk þess hefur, í ljósi fjölda kosningakæra sem borist hafa Alþingi og ábendinga tengdra þeim, verið gengið lengra en áður í að afla upplýsinga og skýringa frá yfirkjörstjórnum og dómsmálaráðuneyti.
Þá ætla ég að fara frekar hratt yfir sögu og í stuttu máli segja að nefndin hefur lagt mikla vinnu í að skoða talningarferlið og það liggur fyrir að gallar voru á framkvæmdinni, á færslu gerðabókar, á aðkomu umboðsmanna að talningarferlinu, á umgjörð um framkvæmd talningar eftir að villur uppgötvuðust í flokkun atkvæðaseðla og það var galli á vörslu kjörgagna meðan á fundarhléi yfirkjörstjórnar í Norðvesturkjördæmi stóð. Í greinargerð nefndarinnar er þetta ítarlega rakið og af því leiðir að leggja þarf mat á áhrif galla á vörslu kjörgagnanna á úrslit kosninganna.
Þá að lagaskilyrðunum. Eins og hér hefur komið fram er í 3. mgr. 120. gr. laga um kosningar til Alþingis sagt að ef þeir gallar eru á framboði eða kosningu þingmanns sem ætla má að hafi haft áhrif á úrslit kosningarinnar úrskurði Alþingi kosningu hans ógilda. Er það í samræmi við þá grundvallarreglu að kjósendur eiga að geta treyst því að úrslit kosninga standi og lýðræðislegur vilji þeirra sé virtur. Af ákvæðinu verður ráðin sú meginregla að ekki beri að úrskurða kosningu þingmanns ógilda nema ætla megi að annmarkinn hafi haft áhrif á úrslit kosninganna, þ.e. að beita skuli sérstökum mælikvarða. Beiting almenns mælikvarða við slíkar aðstæður kemur því einungis til álita að annmarkinn sé til þess fallinn að hafa áhrif á úrslit kosninganna. Ég álít að annmarkinn á vörslu kjörgagnanna sé ekki slíkur að við úrlausn málsins skuli beitt almennum mælikvarða. Álitaefnið hefur því verið að kanna hvort hægt sé að líta svo á að þrátt fyrir að kjörgögn hafi verið óvarin um stund lýsi þau eigi að síður vilja kjósenda við alþingiskosningarnar 25. september.
Vil ég þá tæpa á atriðum sem komið er inn á í nefndarálitinu og ég tel að skipti máli við mat á áhrifum annmarkans á vörslu kjörgagna.
Í fyrsta lagi að upptökur úr eftirlitsmyndavélum sýna umferð fólks um talningarsalinn meðan á fundarhléi yfirkjörstjórnar stóð. Þeir starfsmenn sem þar fara um eru fjórir starfsmenn Hótels Borgarness og oddvita yfirkjörstjórnar, þá erum við sem sagt að tala um allan salinn, ekki það svæði sem kjörgögn eru geymd á. Hins vegar kemur það fram að starfsmenn sem fóru um svæðið hafa gert grein fyrir ferðum sínum, sem voru að gæta að læsingu á bakdyrum í talningarsal og taka saman óhreint leirtau. Þetta voru tveir starfsmenn. Þá sýna myndavélar að enginn starfsmanna gekk um talningarsalinn eftir 9.20 eða þegar síðustu tölur úr kosningum birtust í fjölmiðlum. Á meðan oddviti var einn í talningarsal var salurinn opinn og von var á öðru kjörstjórnarfólki sem einnig var statt á hótelinu og á sama tíma gekk starfsfólk hótelsins um og sinnti erindum í fremri hluta af salnum. Í þeim skilningi var oddviti ekki einn á talningarsvæðinu á því tímabili. Þegar oddviti fékk símtal frá yfirkjörstjórn þar sem upplýst var um lítinn mun á atkvæðum framboða var annar fulltrúi úr yfirkjörstjórn mættur á talningarsvæðið.
Þá liggur fyrir að könnun undirbúningskjörbréfanefndarinnar hefur sýnt fram á að fjöldi notaðra atkvæðaseðla og ónotaðra atkvæðaseðla stemmdi við heildarfjölda atkvæðaseðla sem dómsmálaráðuneytið hafði látið yfirkjörstjórn Norðvesturkjördæmis í té.
Þá liggur fyrir að fengist hefur skýring á bókhaldsvillu sem var í uppgjörsblaði í Norðvesturkjördæmi að morgni kjördags.
Þá hefur undirbúningsnefndin farið yfir kjörgögn, öll kjörgögn, alla notaða kjörseðla í Norðvesturkjördæmi, með ítarlegum hætti, með það að markmiði að kanna hvort átt hafi verið við kjörgögnin. Í þeirri yfirferð var hverjum og einum kjörseðli flett a.m.k. tvisvar. Í stuttu máli eru engin ummerki á kjörseðlunum, hvorki gildum né ógildum, sem ætla mætti að hefðu leitt til fækkunar atkvæða hjá C-lista.
Með hliðsjón af þessari skoðun kjörgagna tel ég að ekkert hafi komið fram sem bendi til þess að átt hafi verið við þau. Þá verður heldur ekki séð að fram hafi komið vísbendingar um að kjörgögnin feli í sér aðrar upplýsingar en þær sem landskjörstjórnin byggði úthlutun þingsæta á.
Loks er ýmislegt sem bendir til þess að mannleg mistök hafi orðið við flokkun atkvæða í Norðvesturkjördæmi eins og yfirkjörstjórnin bendir á í bókun sinni þannig að þó að talning og afstemming atkvæða gefi rétta mynd hafi leynst villur í upphaflegri flokkun atkvæðaseðlanna.
Mig langar í því sambandi að nefna sérstaklega að við tölum gjarnan um villur við talningu atkvæðaseðla, en ég álít að könnun nefndarinnar á kjörgögnum hafi leitt í ljós að flokkun atkvæða sé einmitt sá hluti talningarferlisins sem í felst hvað mest hætta á villum. Sá þáttur er tímafrekastur og skapar mesta hættu á að villur verði. Við það bætist að fleiri en eitt atriði í könnun nefndarinnar vísuðu til þess að það hefði verið ákveðinn vilji til þess að drífa verkið áfram, vinna hraðar en upphaflegt verklag leyfði. Staðfest hefur verið að verklagi við flokkun og talningu var breytt í miðjum klíðum verkefnisins.
Þegar framangreind atriði eru virt í heild sinni tel ég að ekki hafi komið fram vísbendingar sem gefa tilefni til að ætla að sá annmarki sem var á vörslu kjörgagnanna hafi haft áhrif á úrslit kosninganna í Norðvesturkjördæmi, þ.e. hafi leitt til þeirra breytinga sem urðu á atkvæðatölum framboðslista við seinni talningu atkvæða. Jafnframt verður ekki séð að breytingarnar megi rekja til þess að þingmaður, umboðsmaður hans eða meðmælendur hafi vísvitandi átt sök á þeim annmörkum sem áður er getið, skv. 3. mgr. 120. gr. laga um kosningar til Alþingis.
Ég vil samt að lokum taka fram, eins og gert er í álitinu og fleiri hafa komið inn á hér, að þrátt fyrir framangreinda niðurstöðu mína og okkar sem stöndum sameiginlega að nefndaráliti og tillögu þá hafa komið í ljós umtalsverðir annmarkar á framkvæmd talningar atkvæða í Norðvesturkjördæmi sem mikilvægt er að draga lærdóm af og koma í veg fyrir að endurtaki sig. Í því sambandi vil ég leggja áherslu á að fylgt verði eftir þeim ábendingum og áréttingum sem lagðar eru til í IV. kafla greinargerðar undirbúningskjörbréfanefndarinnar. Þar er mikilvægt að stjórnvöld og stjórnmálasamtök verði í fararbroddi um að bæta upplýsingagjöf og samræma hlutverk við kosningar.
Mig langar aðeins að koma inn á kaflann um ábendingar og áréttingar sem fleiri hafa komið inn á hérna, það sem nefndin taldi, eftir athugun undirbúningsnefndar á framkomnum ágreiningsatkvæðum, kærum, bókunum og öðrum erindum, mikilvægast að koma á framfæri, m.a. í ljósi innleiðingar nýrra kosningalaga og hugsanlega frekari breytinga á kosningalögum nú í aðdraganda gildistöku þeirra. Það er mikilvægt að fylgja eftir samræmdu verklagi við framkvæmd kosninga. Allt í okkar vinnu hefur leitt það í ljós. Það er mikilvægt að setja viðmið um næmisgreiningu og hvernig skuli standa að endurtalningu eða hvers konar endurskoðun á niðurstöðu kosninga sem hefur verið tilkynnt. Það er mikilvægt að jafnt stjórnmálaflokkar og stjórnsýslan, kjörstjórnir, beri virðingu fyrir störfum umboðsmanna. Ég vil leggja mikla áherslu á það héðan úr þessum ræðustól að við sem störfum í stjórnmálaflokkum miðlum því út í okkar flokka hvað þetta er mikilvægt atriði varðandi kosningar. Þá er mikilvægt að við virðum þau lög og reglur sem við höfum sett um aðstöðu fatlaðs fólks á kjörstað og er sjálfsagt jafnréttismál til að tryggja öllum þátttöku í lýðræðislegum kosningum. Í fimmta lagi er í kaflanum komið inn á meðferð utankjörfundaratkvæða. Eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson fór yfir áðan þá er brýnt, eins og ný kosningalög gera í rauninni ráð fyrir, að umgjörð utankjörfundaratkvæðagreiðslu verði traustari en hún er í dag að öllum líkindum. Þá eru líka ábendingar í álitinu varðandi undirbúningsnefnd fyrir rannsókn kjörbréfa.
Ég vil að lokum ítreka það að í vinnu minni í nefndinni hef ég haft að leiðarljósi að hlutverk þingmanna sé að úrskurða um gildi kjörbréfa á grundvelli gildandi laga. Þingmenn mega hvorki fara í það hlutverk að horfa á hvað tekur við að úrskurði loknum, verða uppteknir af ásýnd ákvörðunar né að niðurstöðunni af úrskurðinum sé ætlað að kenna einhverjum öðrum hvernig fara eigi að.
Hér hef ég gert grein fyrir minni sýn á vinnuna, útskýrt hvers vegna ég styð tillögu um að kosningar teljist gildar og að kjörbréf þeirra aðalmanna og varamanna sem tilgreind eru í þeirri tillögu sem ég skrifa undir verði samþykkt. Það er tillaga sem ég stend að ásamt fimm öðrum nefndarmönnum.
