velsældarhagkerfið.
Forseti. Mig langar að byrja umræðuna á smávegis heimspekilegum vangaveltum um hagkerfi. Í einfaldri mynd hlýtur hagkerfið að vera bara fólk og hugmyndirnar sem það fólk fær. Hagkerfi er afrakstur hugsana og hugmynda sem hafa þróast í gegnum tímann. Hugmyndir okkar um afkomu hafa breyst mikið, þær voru einu sinni byggðar á því að veiða og safna og svo kemur landbúnaður, iðnaður og loksins nútímakapítalismi. Þetta eru allt mismunandi aðferðir til að skipuleggja samfélagsstofnanir og menningu sem eru byggðar á þekkingu og skilningi á hverjum tíma, sérstaklega þekkingu okkar og skilningi á t.d. mannlegri hegðun.
Núverandi efnahagskerfi er m.a. byggt á hugmyndum um að mannverur hegði sér með fullkomlega fyrirsjáanlegum hætti og vinni aðeins og alltaf að því að hámarka eigin möguleika og ánægju, hin svokallaða homo economicus, með leyfi forseta, afsakið latínuslettuna. Samfélagið skiptir þar litlu máli umfram það að vera samansafn einstaklinga sem vilja einungis hámarka eigin ánægju. Þetta efnahagskerfi er hannað til að stuðla að endalausum vexti. Hámörkun neyslunnar er þannig sjálfstætt og réttlætanlegt markmið og virði einstaklinganna er skilgreint út frá því hversu mikið þeir geta framleitt og hversu miklu neyslu þeir geta stundað. Þetta er alla vega raunveruleikinn eins og hann blasir við mér og mörgum öðrum sem eru komnir í hugsanir um að við þurfum að endurhugsa hagkerfið okkar alveg frá grunni og hugmyndafræðina sem liggur að baki.
Allt það sem ég nefni er byggt á mjög úreltum hugmyndum um mannlega hegðun og veldur þar af leiðandi gríðarlegum skaða. Þegar þessi hugsunarháttur ræður ferð verður jöfnuður og réttlæti yfirleitt undir á kostnað hagvaxtar. Við eltumst sífellt við það að setja lög, reglur og kjarasamninga sem tryggja einhvers konar lágmarksjöfnuð en krafa hagkerfisins um vöxt er í raun sá kraftur sem stjórnar öllu. Þegar markmiðið er neysla og vöxtur en ekki jöfnuður og velsæld verða afleiðingarnar oft fátækt eins og við sjáum í nútímaheimi, versnandi heilsa, bæði líkamleg og andleg, aukin fíknivandamál og alvarleg umhverfisspjöll með ófyrirséðum afleiðingum, sem sagt loftslagsváin sem mannkynið stendur frammi fyrir er einna helst á ábyrgð þessa hagkerfis sem hefur sett vöxt og neyslu framar öllu öðru.
Forseti. Það hefur orðið bylting á seinustu áratugum í skilningi okkar á mannlegri hegðun. Við mannfólkið getum átt það til að vera eigingjörn og eiginhagsmunadrifin, já, en í grunninn erum við hópdýr, við erum félagsverur og gagnkvæmni, samvinna og fórnfýsi er okkur í raun eðlislæg. Neysla og græðgi eru ekki náttúrulegir hvatar. Þetta er lærð hegðun. Vöxtur á að byggja á því hvernig við störfum í sameiningu. Við getum búið til kerfi sem byggja á samvinnu og gera okkur þannig kleift að leysa flókin vandamál en til þess þurfum við að tryggja sanngirni og aukna getu fólks til að hafa samkennd. Þannig byggjum við upp traust í samfélaginu og stuðlum að samvinnu og sjálfbærum vexti sem grundvallast á samheldni samfélagsins.
Nú hafa hv. þingmenn eflaust heyrt mig halda þessa ræðu frekar oft enda er hún mér hjartans mál en það er aðallega vegna þess að þær nauðsynlegu breytingar sem þarf að grípa til hafa verið lengi í fæðingu. Á síðustu vikum rofaði aðeins til með tillögum nefndar um mælikvarða um hagsæld og lífsgæði. Þar voru lagðir til 39 mælikvarðar sem nefndin taldi að gæfu raunsæjan mælikvarða um hagsæld og lífsgæði hér á landi. Þetta er mikið fagnaðarefni og ég er tiltölulega bjartsýn um að væntanlegar séu einhverjar raunverulegar breytingar.
Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvar Ísland standi þegar kemur að mælingum á þessum 39 mælikvörðum og hvaða skref ráðherra ætli að taka til að tryggja að við getum öðlast yfirsýn yfir þessa lykilþætti velsældar á Íslandi. Það skiptir gríðarlega miklu máli hvernig við förum að þessu, hvernig við mælum og hvernig tillögurnar um mælikvarða um hagsæld og lífsgæði passa við velsældarmarkmið OECD og hvernig ráðherra hyggst ná fram samanburði við árangur nágrannalanda í að ná markmiðum um aukna velsæld.
Svo eru mælikvarðar eitt og aðgerðir annað og þess vegna skiptir líka máli að fá svör við því hvaða breytingar sé nauðsynlegt að gera á rekstri ríkisfjármála og á hagkerfinu öllu til að horfið verði frá núverandi fyrirkomulagi þar sem ofuráhersla er lögð á hagvöxt og verga landsframleiðslu og í stað þess verði unnið að auknum lífsgæðum og aukinni velsæld, sem sagt: (Forseti hringir.) Hvaða framkvæmdir ætlar ráðherra að ráðast í til að tryggja þessar breytingar?
