rannsókn á orsakaferli í aðdraganda sjálfsvíga og dauðsfalla vegna óhappaeitrana.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Ingibjörgu Isaksen einlæglega fyrir að bera upp þetta mikilvæga mál og ég tek undir með fyrri ræðumönnum og -konum að það er mjög ánægjulegt að sjá hversu breið samstaðan er. Það kemur auðvitað til af því að málefnið er þess eðlis að það lætur engan ósnortinn. Við horfum upp á allt of mörg tilfelli óhappaeitrana, við horfum upp á allt of marga einstaklinga yfirgefa okkur allt of snemma fyrir eigin hendi og það hefur svo margföld áhrif. Hvert einstakt tilfelli hefur svo mikil áhrif út á við. Það er eins og gárur á vatni hvernig áhrifin snerta svo samfélagið.

Mér finnst mikilvægt að taka þátt í þessari umræðu, ekki síst vegna þess að — eins og hv. þm. Sigmar Guðmundsson kom inn á í sinni ræðu — við erum öll, algerlega óháð pólitískum flokkum eða skoðunum, sammála um markmiðið. Við viljum sjá betri stöðu. Við viljum þjappa okkur saman um það að afla gagna, eiga góðan gagnagrunn og vísindalega nálgun í þessu til þess að við getum komið í veg fyrir harma framtíðar.

Mig langar aðeins að fara inn á það líka að það skiptir máli í hvernig samfélagi við búum. Við berum öll ábyrgð á því að samfélagið okkar sé með þeim hætti, ekki bara að við getum gripið einstaklinga þegar komið er í verulegan vanda, heldur að við byggjum upp og búum í samfélagi sem býr ekki til þær aðstæður að fólk getur hreinlega ekki meir. Eitt af því sem ég tel að sé mikilvægt er að við hægjum á samfélaginu. Það er ofboðslegur hraði og ofboðslegt álag. Frá börnum á leikskólaaldri og alveg fram á gamalsaldur þá gerum við sem samfélag gríðarlega miklar kröfur til okkar sjálfra. Við leggjum á okkur og hvort annað mikið álag sem fylgir t.d. neysluhyggju, sem fylgir t.d. útlitsdýrkun, sem fylgir alls konar menningu sem veldur því að við erum öll að hlaupa alveg ótrúlega hratt til að standa undir einhvers konar samfélagslegum væntingum sem eru okkur ekki hollar.

Ég held að það sé einmitt svo mikilvægt að afla gagna um stöðu einstaklinga. Við sjáum jú að fólk býr við félagslega erfiðar aðstæður, fólk er í neyslu áfengis eða fíkniefna en ef við köfum dýpra; af hverju leiðist fólk út í neyslu? Af hverju er fólk á þessum stað? Það kom fram í ræðu fyrr í dag hversu ótrúlega há prósenta fólks fellur á einhverjum tímapunkti í sínu lífi undir skilgreininguna að vera með einhvers konar geðvanda. Sem betur fer hefur orðið mikil vitundarvakning og við erum hætt að tala um að fólk með geðraskanir t.d. sé einhver fámennur einstakur hópur inni á einhverjum þar til gerðum spítala eins og orðræðan var hér á árum áður. Nú erum við miklu upplýstari og meðvitaðri um lýðheilsu og ekki síst andlega líðan og við erum óhræddari við að tala um það.

Það er þó enn þá mikill kynjahalli á því. Ég held að það sé — ég held það, ég veit það ekki, en ég held að drengir og karlar tali kannski minna um það þó að það sé að opnast líka hjá þeim umræðan, sem er mjög mikilvægt. Ég held að það sé líka svo dýrmætt að við erum að horfast í augu við þá stöðu að börn sem lenda í áföllum, ofbeldi, einelti, að því fylgir ára- og áratugalöng úrvinnsla. Það að þú lendir í einhverju sem barn eða ungmenni, það getur tekið öll þín fullorðinsár að vinna úr þeirri reynslu. Og ef aðstoð eða fræðsla eða einhver sem er tilbúinn til að leiða þig í gegnum þá vinnu er ekki til staðar þá verður það þitt ævistarf að bera þessi gömlu áföll.

Það er mikilvægt að við séum farin að tala meira opinskátt um hlutina en eins og hefur komið fram í máli margra þingmanna þá er það líka flókið. Það er flókið að ávarpa sjálfsvíg og óhappaeitranir og tala um það á heilbrigðan hátt með upplýsandi hætti án þess að búa til þessi smitáhrif sem hafa líka verið nefnd hérna. Ég þekki það af smærri samfélögum á landsbyggðinni. Alveg frá því ég var barn þá komu svona bylgjur sjálfsvíga þar sem voru fleiri en tveir og fleiri en þrír undir í hverri bylgju. Þá var þessi smitumræða mjög hávær. Þarna þurfum við líka að finna meðalveginn á milli þess að þagga erfiða og átakanlega umræðu yfir í það að tala um þessa stöðu sem einhvers konar norm. Það má aldrei verða norm eða eðlileg afföll af mannkyninu að svona margir eða svona há prósenta falli fyrir eigin hendi. Við getum aldrei sætt okkur við það og við verðum alltaf að horfast í augu við þá stöðu að við þurfum að leita lausna.

Mér finnst líka gríðarlega mikilvægt í allri umræðu um hjálp, um þau amboð sem við sem samfélag höfum — við höfum Rauða krossinn og við höfum Píeta-samtökin og við höfum marga snertifleti og auðvitað er fyrsta stig bara heilsugæsla og fólkið í kringum okkur. Það er líka ótrúlega mikilvægt að í allri umræðu sé ábyrgðin aldrei sett yfir á aðstandendur eða þau sem eftir lifa í sinni stóru og djúpu sorg, að orðræðan verði einhvern veginn að við hefðum getað gert betur. Það er líka flókið, af því að aðstandendur hefðu auðvitað alltaf gert allt sem í þeirra valdi stóð til að vera til staðar og aðstoða en þegar á hólminn er komið, eins og kom fram í máli hv. þm. Gísla Rafns Ólafssonar, getur verið um mínútuspursmál að ræða og það verður ekki aftur tekið.

Mér finnst líka mikilvægt að koma því á framfæri að við sem sitjum hér á þinginu og höfum hópast á þessa tillögu, að það gerist ekki í tómarúmi. Það gerist ekki bara af því að okkur finnst þetta svo gott mál. Þetta er gott mál, þetta er mikilvægt mál og af 63 þingmönnum geri ég ráð fyrir að gríðarlega stór prósenta þekki af eigin raun sorgina, sársaukann og áfallið við það að eiga einhvern sér náinn sem fellur fyrir eigin hendi eða vegna óhappaeitrunar. Ég held þess vegna líka að vegna þess að við þekkjum þessa stöðu þá sameinumst við, óháð pólitískum skoðunum, um það að vilja gera betur.