breyting á ýmsum lögum vegna launa þjóðkjörinna fulltrúa og embættismanna.
Forseti. Það sem hæstv. forsætisráðherra endaði á hérna áðan var að launahækkunin sem hefði átt að koma til framkvæmda um næstu mánaðamót er launahækkunin fyrir næstliðið ár, þ.e. launahækkun sem gerðist í raun og veru á síðasta ári hjá opinberum starfsmönnum. Það er það sem má kallast fyrirsjáanleiki. Það voru gerðir skammtímasamningar í upphafi síðasta árs út af efnahagsstöðunni og slíku, það voru nokkuð háar prósentur í ýmsum samningum, og þar af leiðandi var fyrirsjáanleikinn um það hver prósentan yrði í júlí á þessu ári fyrir æðstu embættismenn til staðar í rauninni frá upphafi árs 2023. Þetta á ekki að koma neinum á óvart. Það að bregðast við því í júní árið 2024 er ekki eitthvað sem á að vera svona: Ó, við föttuðum þetta ekki fyrr en núna. Um þetta snerust í rauninni breytingarnar á þessum lögum þegar kjararáð var fjarlægt, að það væri einhver fyrirsjáanleiki í þessu. Það er sett upp þannig að launahækkanir sem eru búnar að gerast eru uppreiknaðar, það er leiðrétt eftir á. Það er öfugt t.d. við leiðréttingar í lífeyriskerfinu, almannatryggingakerfinu þar sem þær eru gerðar fyrir fram eftir spá um launaþróun.
Það sem við höfum verið að tala um hérna í andsvörum varðandi t.d. dómarana og um þau réttindi sem er verið að skerða hérna, þ.e. að launahækkunin um næstu mánaðamót verði ekki sú sem búist var við að yrði miðað við þróun launa hjá opinberum starfsmönnum á síðasta ári, er að það sé forsendubrestur. Það sé verið að ákveða eitthvað sem fólk var ekki að búast við og um það muni ágreiningurinn verða því eins og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir sagði hérna þá eru þetta áunnin réttindi. Það er vandamál sem við glímum við. Hversu mikið sem við viljum gera gagnvart þessum aðilum alla vega — þingmenn og ráðherrar geta gert hvað sem þeir vilja, fjárveitingavaldið er þegar allt kemur til alls í þessum sal. Það er ekkert við því að gera sem slíkt nema reyna að útvista því á einhvern hátt sem hægt er að hafa samstöðu um. Það hefur ekkert verið reynt neitt rosalega mikið að ná þeirri samstöðu á undanförnum árum, alveg síðan síðasta kjararáðsbreytingin var árið 2016. Það var einfaldlega ekki hlustað á suma hópa. Það var bara vaðið áfram: Nei, hækkunin verður, hún helst og við ætlum að halda áfram og setja þetta fyrirkomulag á.
Ég skil alveg hvernig þessi rök um uppreikning á launum síðasta árs virka að vissu leyti. En það gerir það að verkum að þessi launahækkun er úr takti við efnahagsþróunina og jafnvel kjaraviðræður þessa árs. Hækkun síðasta árs er einhvern veginn að koma ofan í kjaraviðræðurnar fyrir þetta ár og komandi ár og það er óheppilegt en það var fyrirsjáanlegt að það myndi gerast, að þessar aðstæður gætu komið upp.
Ég hef verið með breytingartillögu varðandi lög um almannatryggingar af því að það var ákveðið að hafa þetta fyrirkomulag á launum æðstu fulltrúa og kjörinna fulltrúa. Fyrirkomulagið í almannatryggingum er þannig að fólk greiðir skatta af þeim tekjum sem það fær samkvæmt tekjuskattslögum, við skulum halda því til haga, því þótt þetta séu ekki laun eins og ýmislegt annað þá fellur þetta undir öll þau lög sem tekjur varða á nákvæmlega sama hátt og launatekjur þannig að það er í raun enginn munur á því praktískt séð, þó að það sé kannski einhver munur á því skilgreiningarlega séð, upp á skerðingar gagnvart öðrum tekjum og þess háttar. En það hefur alla vega verið notuð aðferð í lögum um almannatryggingar í 26 ár frá því að lög voru samþykkt árið 1997 og það var settur inn hinn svokallaði tvöfaldi lás sem átti að koma í veg fyrir það að laun almannatrygginga myndu aldrei fara undir verðlagsþróun. Þau myndu alltaf a.m.k. halda í við verðlagsþróun, en þumalputtareglan átti að vera að miða við launaþróun, almenna launaþróun í landinu. Og hvað er almenn launaþróun í landinu samkvæmt útreikningum? Hún er ekki skilgreind. Það er ekki launavísitalan eins og Hagstofan reiknar hana eða eitthvað svoleiðis, heldur er það einhver tala sem fjármálaráðuneytið reiknar í fjárlögum hvers árs, út frá þeim kjarasamningum sem eru til staðar og fjármálaráðuneytið hefur aðgang að og hvernig það sér fyrir að muni þróast á næstu árum eða í rauninni á næsta ári í þessu tilfelli. Þegar kjarasamningar eru að klárast í kringum áramótin eins og hefur gerst, þá hefur einhvern veginn verið haldið aftur af því að spá um hver launaþróunin verður og miða heldur við verðbólguspá. En raunin er sú, og það er rosalega mikilvægt í samhengi við þetta mál, að á þessum 26 árum hafa tekjurnar samkvæmt almannatryggingum vel rúmlega haldið í við verðlagsþróun. Þær hafa sem sagt hækkað meira heldur en verðbólga, sem er jákvætt, en á sama tíma hafa þær ekki hækkað í takt við launavísitölu. Almenn launaþróun samkvæmt fjármálaráðuneytinu er lægri en launavísitöluþróun. Það er einfaldlega af því að það er alltaf verið að vanspá um launaþróunina miðað við launavísitöluna eins og hún raungerist.
Hver er munurinn á þessum 26 árum? Ég er núna með fyrirspurn til hæstv. fjármálaráðherra til að fá það fram nákvæmlega en þeir útreikningar sem ég hef fengið frá rannsóknarþjónustu þingsins, sem ég hef uppreiknað síðan ég fékk þær tölur, sýna um 60% mun, þ.e. grunnfjárhæð almannatrygginga ætti að vera 60% hærri, heilum 60% hærri, til þess að halda í við launavísitölu. Þetta er tekjugatið, þessi gjá sem hefur myndast á milli lægstu launa og tekna almannatrygginga. Það er spurning hvort það væri lögð meiri og betri vinna í greiningu á launaþróun og uppfærslu á þeirri þróun ef laun kjörinna fulltrúa og æðstu embættismanna heyrðu undir sömu reglu. Ég held að það yrði mun ólíklegra að það yrði vanmat á launaþróun ef æðstu embættismenn og kjörnir fulltrúar ættu að hækka samkvæmt sömu reglu og lífeyrisþegar hækka í dag. Þess vegna held ég að það væri ávinningur að sömu reglur myndu gilda.
Hitt sem ég lagði fram til að sýna fram á súrrealismann í þessu er að þegar þessi regla var sett um laun æðstu embættismanna og kjörinna fulltrúa þá tók ég þessa reglu um hvernig skuli uppfæra með tilliti til þróunar síðasta árs, því að hún leiddi ítrekað til meiri hækkunar en tekjur almannatrygginga hækkuðu um, og lagði einfaldlega til að útfærslan sem þingmenn fá verði líka sett í almannatryggingar. — Mér fyndist ágætt ef það væri spjallað aðeins minna í hliðarherbergjum, forseti.
Það hefur ekki verið neinn hljómgrunnur fyrir því og ekki hlustað á þau rök. Það finnst mér mjög áhugavert því að það er í hvoru tveggja, annars vegar gagnvart almannatryggingum og hins vegar gagnvart launum þingmanna, verið að horfa á launaþróun. Í almannatryggingum er horft á launaþróun á almennum markaði, eins og það er orðað, en hvað varðar laun kjörinna fulltrúa er horft á launaþróun opinberra starfsmanna. Miðað við rökin um það að opinberir starfsmenn eða opinberi markaðurinn eigi að elta launahækkanir á almenna markaðnum þá myndi maður giska á að launaþróun á opinbera markaðnum myndi yfirleitt vera svipuð, kannski eilítið lægri, með öðrum formerkjum á einhvern hátt en alla vega ekki endilega miklu hærri.
En hvernig er staðan frá fyrsta ársfjórðungi í fyrra og fram á fyrsta ársfjórðung í ár? Hjá Hagstofunni má sjá árshækkun vísitölu heildarlauna eftir atvinnugrein og launþegahópi. Alls var árshækkunin milli fyrsta ársfjórðungs 2023 og fyrsta ársfjórðungs 2024 6,5%. Hún var ekki þessi rúmlega 8% enda munar þessum ársfjórðungum væntanlega, þetta er ekki frá upphafi fyrsta ársfjórðungs 2023 til upphafs 2024 heldur frá mars eða svo. Það er líklega minni launahækkun sem nær inn í það seinna, enda var mikla hækkunin í upphafi árs og það hefur ekki verið sama hækkun í upphafi þessa árs og var síðast, það útskýrir kannski þennan 1,5% mun eða svo sem er þarna á. En þessi hækkun skiptist þannig að hún er annars vegar 6,2% hjá starfsmönnum á almennum vinnumarkaði og um 7,1% hjá opinberum starfsmönnum. Það er þarna merkilegur munur. Það er munur eftir starfsgreinum. Fólk í framleiðslu hækkaði um 8,4%. Fasteignaviðskipti 11,6%, sérfræðileg vísindaleg og tæknileg starfsemi einungis 4,2%, fjármála- og vátryggingastarfsemi 2,1%, spurning hvort það sé mikið um fjármagnstekjur þar eða eitthvað þvíumlíkt, bónusa og svoleiðis, hver veit. Þetta eru tölur frá Hagstofu Íslands. Ég held að það sé tilraunarinnar virði að reyna að samræma þessi tvö viðmið; að viðmið almannatrygginga um fólk sem er í rauninni á framfærslu samfélagsins að miklu leyti, jafnvel að öllu leyti, gildi líka um æðstu ráðamenn.
Hæstv. fjármálaráðherra kom hérna áðan með dæmi um hvernig það gæti verið ankannalegt innan ráðuneyta kannski ef einhver skrifstofustjóri eða einhver í yfirmannsstöðu myndi allt í einu eftir nokkur ár, þar sem það væri munur á launahækkunum á milli þessara aðila, vera kominn með lægri laun heldur en einhver í undirmannsstöðu. Þá vil ég bara minna á hver það er sem er að semja um þau laun. Er það ekki dálítið góð vísbending hvernig er samið við það lykilstarfsfólk? Ef það er samið við lykilstarfsfólk í opinbera kerfinu um góða prósentu, þá hækka laun kjörinna fulltrúa og æðstu embættismanna um góða prósentu líka. Á meðan eru laun almannatrygginga ekki að hækka um góða prósentu, þau ná ekki einu sinni launaþróun.
Ef við meinum það í alvörunni að við ætlum að reyna að hafa þetta í einhvers konar sátt þá held ég að það sé mjög gott að reyna að miða við það að hópur sem hefur það ekki gott — það hefur sögulega séð einfaldlega verið svínað á honum hvað varðar lagareglur, varðandi almenna launaþróun, það er þessi 60% munur sem ég var að benda á. Með því að samtvinna þetta tvennt er kannski hægt að tala um einhverja sanngirni gagnvart báðum hópum og það sé einhvers konar akkeri í því hvernig launaþróun verður yfirleitt á vinnumarkaði þegar allt kemur til alls. Okkur vantar einmitt svoleiðis á vinnumarkaði. Okkur vantar ákveðið akkeri til að grundvalla það hvernig launaþróun er hérna á Íslandi, að starfsstéttir grunninnviða séu í rauninni viðmiðunarpunkturinn okkar. Eftir það komi þeir sem eru á lífeyri og þingmenn, þeir elti það. Og alla þá sem eru að sækja sér kjarabætur spyrjum við: Af hverju ert þú að fá hærri launahækkun en kennari eða hjúkrunarfræðingur? Er ástæða fyrir því? Er góð ástæða fyrir því? Allt í lagi. Eða kannski ekki. Þetta eru spurningar sem við þurfum að svara.
