stjórnsýslulög.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á stjórnsýslulögum. Frumvarpið varð ekki útrætt á 154. og 155. löggjafarþingi og er nú endurflutt. Dómstólum á Íslandi hefur frá árinu 1994 verið fært samkvæmt lögum nr. 21/1994 að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins í málum þar sem vafi leikur á um hvernig túlka beri ákvæði EES-samningsins. Óhætt er að segja að álit dómstólsins hafi haft þýðingarmikil áhrif á túlkun innlendra réttarreglna sem byggjast á EES-rétti. Markmið þessa samstarfs innlendra dómstóla og EFTA-dómstólsins er að tryggja að EES-reglur séu túlkaðar og þeim beitt með sama hætti á öllu Evrópska efnahagssvæðinu. Það er grunnforsenda fyrir virkni innri markaðarins.
Samkvæmt samningi um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls er það dómstóll eða réttur í EFTA-ríki sem getur leitað ráðgefandi álits. EFTA-dómstóllinn hefur lagt fremur rúman skilning í þessi hugtök og veitt ekki aðeins dómstólum álit heldur einnig sjálfstæðum stjórnsýslunefndum sem leysa úr kærumálum, t.d. frá Noregi og Liechtenstein. Á Íslandi, forseti, er staðan hins vegar sú að engin sjálfstæð stjórnsýslunefnd sem leysir úr kærumálum hefur leitað ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins, að undanskilinni kærunefnd útboðsmála sem hefur haft til þess lagaheimild síðastliðin 12 ár og nýtt hana tvisvar. Af úrskurðarframkvæmd þeirra stjórnsýslunefnda þar sem helst reynir á túlkun EES-reglna verður því ráðið að heimild þeirra til að leita álits þykja ekki nægilega skýr vegna þess að lög nr. 21/1994 víki aðeins að heimild dómstóla til að leita álits en ekki stjórnsýslunefnda.
Eftirlitsstofnun EFTA hefur frá árinu 2022 haft til meðferðar frumkvæðismál varðandi Ísland sem er nú einkum afmarkað við þá stöðu að úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála telji sig ekki hafa lagaheimild til að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins. Umhverfisverndar-, útivistar- og hagsmunasamtök geta átt aðild að ákveðnum tegundum kærumála hjá nefndinni en til að eiga aðild að dómsmálum um efnislega endurskoðun niðurstöðu nefndarinnar í kærumálinu þurfa hins vegar hefðbundin réttarfarsleg skilyrði fyrir aðild að vera uppfyllt. Þar sem þau skilyrði teljast sjaldan eða aldrei uppfyllt getur sú staða komið upp að samtökin telji að uppi sé verulegur vafi um túlkun EES-réttar en eigi hvorki möguleika á að afla sér ráðgefandi álits við meðferð málsins fyrir úrskurðarnefndinni, þar sem nefndin telji sér það einfaldlega ekki heimilt, né fyrir dómstólum þar sem samtökin geta ekki átt aðild að dómsmálinu. Þannig sé óvíst hvort samtökin teljist hafa fullnægjandi aðgang að réttlátri málsmeðferð í samræmi við tilskipun um mat á umhverfisáhrifum.
Virðulegi forseti. Í ljósi þeirrar réttaróvissu sem virðist vera fyrir hendi þykir rétt að taka af öll tvímæli með framlagningu þessa frumvarps þar sem lagt er til að lögfest verði almenn heimild sjálfstæðra stjórnsýslunefnda sem leysa úr kærumálum til að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins. Stjórnsýslunefndir geta staðið frammi fyrir flóknum álitamálum á sviði EES-réttar. Það er skynsamlegt að þær geti strax við meðferð fordæmisgefandi mála leitað álits. Það dregur að einhverju leyti úr líkum á að dómsmál verði höfðað til ógildingar niðurstöðu nefndarinnar. Verði dómsmál höfðað er einnig ólíklegra að dómstóll hnekki niðurstöðu nefndarinnar ef ráðgefandi álits var aflað við meðferð kærumálsins í ljósi þess að slík álit hafa nánast undantekningarlaust verið lögð til grundvallar þegar reynir á túlkun EES-reglna.
Ég legg til að heimild stjórnsýslunefnda til að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins verði komið fyrir í stjórnsýslulögum í þeim kafla laganna sem fjallar um stjórnsýslukærur. Lagt er til að heimildin verði almenn enda er það ekki löggjafans heldur EFTA-dómstólsins að meta það hvaða stjórnsýslunefndir séu nægilega sjálfstæðar að lögum til að teljast vera dómstóll eða réttur í skilningi samningsins um eftirlitsstofnun og dómstól.
Verði frumvarpið að lögum munu stjórnsýslunefndir hafa sömu möguleika og dómstólar hafa haft í 30 ár til að eiga samstarf við EFTA-dómstólinn um túlkun EES-réttar. Það gerir stjórnsýslunefndum hægara um vik að taka upplýsta ákvörðun um flókin álitamál á sviði EES-réttar og styrkir fordæmisgildi úrskurða þeirra. Það styrkir líka markmið EES-samningsins um einsleitni, þ.e. að tryggja að túlkun og beiting EES-reglna sé samræmd á Evrópska efnahagssvæðinu öllu.
Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og svo til 2. umræðu í þinginu.
