verslun með áfengi og tóbak o.fl.
Herra forseti. Þetta er búnar að vera góðar umræður. Mig langar til að lyfta hér þessu plaggi sem er áskorun til okkar alþingismanna þegar frumvarpið kom fram síðast frá 23 aðildarsamtökum sem eru í samstarfsráði um forvarnir. Þar segir m.a., með leyfi forseta:
„Við förum þess á leit að fulltrúar okkar á Alþingi kynni sér af kostgæfni möguleg áhrif frumvarpsins á lýðheilsu og þjóðarhag og byggi afgreiðslu þess á rannsóknum, ráðgjöf og upplýsingum sérfræðinga í lýðheilsumálum, áfengis- og vímuefnamálum og ekki síst þeirra sem sinna málefnum ungmenna.“
Ég er ein af þeim sem eru á móti málinu af tveimur ástæðum sem mér heyrðist að Helgi Hrafn Gunnarsson ætti erfitt með að skilja, þ.e. út frá lýðheilsusjónarmiðum en líka út frá dreifðum byggðum.
Mig langar aðeins að fara í gegnum þetta frumvarp og taka kannski eitthvað úr þeirri umræðu sem hér hefur farið fram í dag því að margt finnst mér hálfskondið. Það kom fram um ÁTVR og hlutverk þess að það væri í samstarfi við lögreglu og aðila sem vinna að forvörnum og sérstök áhersla væri lögð á að torvelda aðgang unglinga að áfengi. Það er ein af ástæðunum fyrir því tel ég vera að ekki hefur orðið aukin neysla hjá ungmennum. Það er meðal annars þetta ákvæði sem hér er dregið fram. Því er ekki endilega að heilsa að matvörubúðir og stórverslanir fari í eitthvert samstarf við lögreglu og aðila sem vinna að forvörnum og torveldi þar með aðgengi unglinga. Mér finnst þetta vera mjög mikilvægur punktur og ég held að hann sé vanreifaður hér, þ.e. hlutverk ÁTVR annars vegar og hins vegar hlutverk stórverslunarinnar.
Síðar segir hér líka, þegar verið er að tala um einkaleyfi ÁTVR til smásölu á áfengi, að einkaaðilum sé treyst til að framfylgja reglum um afhendingu eiturefna, skotvopna og skotfæra. Það er gjarnan selt í sérverslunum og fólk með þar til bæra þekkingu sinnir því. Ég tel að það sé vel við hæfi að það sé einmitt selt í sérverslunum líkt og áfengið.
Síðan er talað um bætta vínmenningu og þá er talað um að ætla megi að verslunarmenn á matvörumarkaði sjái sér hag í að fræða kaupendur áfengis um það með hvaða mat vínið hentar og að sú þjónusta verði ekki minni en nú er. Mér finnst þetta mjög stór fullyrðing. Ég hef ekki þá tilfinningu fyrir lágvöruverslununum að þær muni standa fyrir slíkri þjónustu. Við sjáum það náttúrlega í ljósi starfsmannaveltunnar hjá stórmörkuðunum.
Það skýtur svolítið skökku við að talað er í frumvarpinu um að ekki megi selja áfengi í tilteknum tegundum verslana. Mér datt nú í hug að framsögumenn hefðu kannski ekki farið nýlega í myndbandaleigur af því að þar safnast unga fólkið ekki endilega saman. Ég held að það safnist frekar saman í Kringlunni og Smáralind og Glerártorgi eða hvar það nú er. Þar eru vissulega stóru matvöruverslanirnar, við skulum ekki gleyma því, þ.e. þessir ríkjandi og ráðandi aðilar á matvörumarkaðinum eru þar. Er það tilviljun? Ég velti fyrir mér fyrir hvern þetta frumvarp er.
Síðan er bannað að selja áfengi á bensínstöðvum. Það má svo sem segja að 10–11 reki í rauninni matvöruverslanir á bensínstöðvum Skeljungs, N1 og Olís. Þar má ekki selja áfengi ef ég skil frumvarpið rétt. Það er því tvískinnungur í þessu líka.
Það er líka talað um að áfengi sé eins og almenn lögleg neysluvara, eins og sagt er í frumvarpinu, eins og tóbak og skotfæri. Hvorki tóbak né skotfæri eru almenn neysluvara að mínu viti. Mér finnst mjög hjákátlegt að þetta skuli koma hér fram af því að þetta var tekið fyrir og rætt svolítið síðast. Það hefði verið skynsamlegra að taka eitthvað annað til að reyna að rökstyðja þetta fyrirkomulag.
Svo má auðvitað velta fyrir sér þegar enn er verið að tala um samkeppnina og áhrifin á kaupmanninn á horninu eins og sagt er hér. Sagt er í frumvarpinu að á svæðum þar sem eru fáar vínbúðir, eins og á landsbyggðinni, geti þessi áhrif orðið mjög mikil og jafnvel skipt sköpum fyrir verslunina. Því er haldið fram að aukið frelsi muni jafna stöðu verslana um allt land og veita kaupmönnum betri tök á að taka þátt í samkeppni um viðskipti. Það er áhugavert því að ég held að við séum þrjár hér í þingsalnum núna sem búum við skert aðgengi að áfengi, þ.e. það er engin áfengisverslun í heimabyggð okkar. Það er ein kjörbúð heima hjá mér, í minni heimabyggð, Samkaup úrval, og ég get ekki séð hvernig þetta ætti að geta skipt sköpum fyrir Samkaup úrval, hvort ég versla þar eða ekki. Ég get ekki farið annað nema ég fari úr bænum. Það er því svolítið hjákátlegt að ætla frumvarpinu að verða til þess að stórkeðjan Samkaup úrval standi undir sér á tilteknum stöðum, þar sem hún er með einokun nú þegar, eða aðrar verslanir sem eru í slíkri stöðu. Mér finnst vel í lagt þegar hér er fullyrt að samþykkt þessa frumvarps muni hafa góð áhrif á verslun á landsbyggðinni. Ég er ekki sammála því.
Svo er rætt um hér að aðgangur að takmörkuðu úrvali sé betri en enginn aðgangur eða aðgangur sem er erfiðleikum eða kostnaði háður. Mér finnst talað niður til landsbyggðarinnar með þessum hætti og mér líkar það ekki. Ég held að sá aðgangur sem við höfum nú þegar, þrátt fyrir að við þurfum að keyra í einhverjar mínútur eða hálftíma jafnvel til að sækja okkur vín, þá höfum við að minnsta kosti þjónustuna sem þar er og allar þær vörutegundir sem eru jafnan mjög margar og við höfum líka tækifæri til að óska eftir sérpöntun okkur að kostnaðarlausu sem við hefðum annars ekki þó að áfengisverslunin væri inni í kaupfélaginu okkar.
Það er líka vert að velta því upp að við erum hér með auglýsingabann og við erum með lága vitund á vörumerkjategundum, bæði á sterku og léttu víni. Sýnt hefur verið fram á að Íslendingar eru ekki mjög sleipir þar þó að það sé nú að aukast, m.a. með tilkomu lítilla brugghúsa. Svo skulum við ekki gleyma því að matvörumarkaðurinn er drifinn áfram af afsláttarverslunum þar sem áhersla er lögð á vörutegundir á sem allra lægstu verði og lágvöruverslanir leggja áherslu á ódýrustu vöruna ef þær mögulega geta, sama hvaðan hún kemur. Við vitum og það hefur verið rakið hér að í Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins er vöruúrvalið mjög gott og svo getum við hugsanlega farið Bónus þar sem eru til dæmis orkudrykkir, kannski tveir, ódýrasti og sá mest seldi, það er ekkert annað. Af hverju ætti því að vera eitthvað öðruvísi fyrir komið með áfengi?
Gleymum því ekki að við erum að tala um allt Ísland. Við megum ekki einblína bara á 101, 105 eða 107. Við þurfum að hugsa um landsmenn alla. Ég hef það því miður ekki í mér að halda að þetta geti verið kjarabót fyrir landsbyggðina.
Aftur er komið inn á áhrif á verðlagningu. Það er allt í lagi að fara yfir það hvernig verðlagningin er, svona að gamni. Ef við tölum um léttvínsflösku sem kostar 1.600 kr. í hilluverðinu hjá ÁTVR þá er virðisaukaskatturinn 325 kr., álagningin hjá ÁTVR er 194 kr., heildsalan leggur um þúsund kall ofan á, áfengisgjaldið er 645 kr. og skilagjaldið rétt rúmar 18 kr. Það sem eftir stendur er álagning heildsalans sem er í kringum 418 kr. Ég sé ekki fyrir mér að einkaaðilar séu neitt sérstaklega æstir í að bera ekki meira úr býtum en þetta.
Hér er fullyrt að það sé í lagi að leggja meira á vörur sem eru dýrar í innkaupum og birgðahaldi og að samkeppni og eftirspurn eigi bara að stjórna því hvað sé í boði á hverjum stað þannig að litlu sveitarfélögin eiga væntanlega ekki möguleika á fjölbreyttu vöruúrvali. Ég held að það liggi alveg í hlutarins eðli þar sem fjöldanum er ekki til að dreifa.
Svo er fullyrt að áhrif frelsis í smásölu á verð annarrar smásöluvöru verði til lækkunar vegna samlegðaráhrifa. Það er mjög mikið af órökstuddum fullyrðingum í þessu frumvarpi. Sá sem það flytur hefur ekki rökstutt þær að mínu mati í ræðum sínum.
Svo er fjallað hér um litlu brugghúsin og að þau muni standa betur en ella ef þetta verður gert og ég tala nú ekki um ef menningin breytist til að byrja með í versnandi átt en fullyrt er að jafnvægi komi til með að nást og neyslan dragist saman og jafnist að nýju. Því næst er fullyrt hér að það hafi ekki verið sýnt fram á varanlegt orsakasamhengi milli aukins aðgengis og aukinnar neyslu. Það er hrakið í umsögn Félags lýðheilsufræðinga frá því síðast þegar málið var lagt fram og að minnsta kosti vísað í tvær rannsóknir sem hrekja þetta. Ég sé ekki fyrir mér að þeir sem flytja þetta frumvarp hafi sýnt fram á eitthvað annað.
Svo ég haldi áfram með litlu brugghúsin þá finnst mér þetta vera blekkingaleikur. Vífilfell og Ölgerðin eru ráðandi aðilar hér á landi. Þeir eru stærstir og þeir halda áfram að vera stærstir. Þeir geta líka flutt inn eins og aðrir og gera það. Það að það verði eitthvað auðveldara fyrir litlu brugghúsin að komast inn einhvers staðar held ég að sé ekki rétt. Ég mundi alla vega vilja sjá eitthvað fast í hendi um það, hvernig menn rökstyðja það.
Síðan er hitt að ef fólki finnst eitthvað athugavert við eða finnst fyrirkomulagið hjá ÁTVR ekki í lagi þá hlýtur það að vera eitthvað sem við getum rætt og lagað frekar en að fara út í kollsteypu eins og hér er í boði.
Einnig er talað um ferðamenn og aðra, að þeir hafi kvartað yfir slæmu aðgengi að áfengi. Það hefur komið fram í umræðunni í dag að veitingastaðir séu orðnir mun fleiri og ferðamenn hafi betra aðgengi hvað það varðar. Þeir hafa ekki aðgengi til að kaupa vín í matvöruverslunum eins og þekkist víða í löndum en kúltúrinn er ekkert eins í öllum löndum. Dóttir mín var á Ítalíu fyrir um tveimur árum og það var bara lokað á miðvikudögum kl. 3 í tilteknum verslunum. Það var bara kúltúr þar að gera það. Þetta er í sjálfu sér ekkert öðruvísi. Við erum með þetta eins og hefur verið vitnað til annarra landa sem hafa þetta svona. Ég held að við þurfum ekki að vera eins og þær þjóðir sem sýnt hefur verið fram á að koma slakast út úr lýðheilsusjónarmiðum.
Ef smásala áfengis verður gefin frjáls mun vöruvalið ráðast af viðskiptasjónarmiðum. Það er það sem ég hef áhyggjur af, eins og ég sagði hér áðan. Það þýðir skert aðgengi fyrir landsbyggðina. Það má líka í þessu samhengi öllu benda á það. Ég talaði um stóru keðjurnar hérna áðan en þær fá væntanlega líka besta innkaupsverðið, sá stærsti fær náttúrlega besta verðið því að það rennur meira þar í gegn. Þá geta þær hugsanlega selt á lægra verði og þá eru ekki aðrir að keppa við aðrar þar sem innkaupsverðið eða kostnaðarverðið til þeirra er hærra.
Svo er það þetta með eigin innflutning. Hver á að reikna út kostnaðarverðið þar? Það er ekki talað um það. Það er bara talað um að það megi ekki selja undir kostnaðarverði. Væntanlega er átt við endanlegt kaupverð dreifingaraðila að viðbættum opinberum gjöldum. Hver ætlar að reikna það út ef Bónus flytur inn rauðvín beint hver kostnaðurinn verður af því? Við vitum að Bónus er stærsti innflytjandi á vörum og nýtur algerrar yfirburðarstöðu á markaðnum. Ég hef áhyggjur af því að það keppi enginn annar við það.
Virðulegi forseti. Tíminn æðir hér áfram og ég á eftir að segja svo margt. Í lokin af því að það er búið að fjalla hér mikið um lýðheilsusjónarmiðin og ég er þeim algerlega sammála þá er líka vert að minna á landsbyggðina og starfsmannaveltuna þar, hún er ekkert minni en á stórhöfuðborgarsvæðinu og þar er mjög oft ungt fólk. Hvernig á 18 ára einstaklingur, eins og hér er lagt til að megi afgreiða vín, að segja nei við 19 ára? (Forseti hringir.) Ég bara spyr. Ég hef ekki mikla trú á því að það geti gengið.
