bygging hátæknisorpbrennslustöðvar.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu.

(Forseti (BÁ): Forseti biður hv. þingmenn að fara hljóðlega út þurfi þeir að yfirgefa salinn. )

Það er auðvitað miður að hópur grænustu þingmanna þingsins rjúki á dyr þegar mælt er fyrir þessu máli en hv. þm. Andrés Ingi Jónsson situr auðvitað sem fastast.

Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um byggingu hátæknisorpbrennslustöðvar. Flutningsmenn eru sá sem hér stendur og hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, formaður Miðflokksins.

Ályktunartextinn er svohljóðandi:

„Alþingi ályktar að fela umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra að kanna hagkvæmni og möguleika þess að reisa hátæknisorpbrennslustöð sem meðhöndli mestallt eða allt sorp sem ekki er unnt að endurvinna hér á landi. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöður könnunarinnar fyrir 1. janúar 2023.“

Eins og oft vill verða í þingsályktunartillögum sem þessum eru dagsetningarnar eitthvað sem er sett fram þegar málið er lagt fram, en auðvitað, í ljósi þess að það er mælt fyrir þessu nú þegar nokkuð er liðið á haustið, legg ég til að hv. umhverfis- og samgöngunefnd hliðri þessari dagsetningu þannig að tilhlýðilegt sé.

Hér á landi hefur magn úrgangs að mestu farið vaxandi síðustu ár. Árið 2016 nam magn úrgangs sem féll til yfir milljón tonna og náði magnið sögulegu hámarki árið 2017 þegar það var 1,4 milljónir tonna. Árið 2018 féll aftur á móti til eilítið minna en árið á undan. Í ársskýrslu Umhverfisstofnunar árið 2019 kemur fram að árið 2018 hafi fallið til um 712 kg af heimilisúrgangi á hvern íbúa á Íslandi sem sé mjög mikið miðað við meðaltal innan Evrópusambandsins. Hafa þarf þó í huga að heimilisúrgangur er ekki aðeins upprunninn á heimilum heldur fellur sams konar úrgangur til hjá fyrirtækjum, t.d. hótelum og mötuneytum.

Hluti úrgangsins fer til endurvinnslu en það sem eftir stendur er að mestu urðað á urðunarstöðum víðs vegar um landið, m.a. í Álfsnesi, í Fíflholti á Mýrum og við Blönduós, ásamt öðrum úrgangi. Sorpa Álfsnesi hefur starfsleyfi til að taka á móti og urða allt að 120.000 tonn af úrgangi á ári. Árið 2018 voru urðuð 141.000 tonn í Álfsnesi og 132.000 tonn árið 2017. Sorpurðun Vesturlands hefur heimild fyrir urðun úrgangsefna í Fíflholti á Mýrum, allt að 15.000 tonnum á ári. Árið 2018 voru urðuð 15.000 tonn af úrgangi þar. Norðurá hefur heimild til að urða allt að 21.000 tonn við Stekkjarvík í landi Sölvabakka við Blönduósbæ. Árið 2018 voru urðuð þar 21.000 tonn en árið 2017 20.000 tonn.

Urðun úrgangs getur valdið grunnvatnsmengun um langa framtíð sé ekki rétt staðið að málum. Síðustu ár hefur heimilisúrgangur ekki verið fluttur frá Íslandi til brennslu í öðrum ríkjum sem neinu nemur af heildarmyndinni þó að eitthvað hafi verið um það, m.a. að mig minnir á vegum Íslenska gámafélagsins, en spilliefni, t.d. olíuúrgangur, hafa fallið þar undir og hafa verið send til nýtingar til annarra ríkja. Nýlega hafa því komið upp hugmyndir um að sigla með sorp til Svíþjóðar og fleiri landa til brennslu í svokölluðum hátæknisorpbrennslustöðvum.

Sorpbrennslustöðvar eru útbúnar sérstökum tækni- og hreinsibúnaði til að brenna úrgang og hægt er að nýta varmann sem myndast við brennsluna. Árið 2016 voru starfræktar 2.200 svokallaðar WTE, á ensku „waste-to-energy“, sorpbrennslustöðvar í heiminum. Allmargar þessara sorpbrennslustöðva eru í Evrópu. Á Íslandi er ein sorpeyðingarstöð sem hefur leyfi til sorpbrennslu, en það er móttöku-, flokkunar- og brennslustöðin Kalka, sem er í eigu sveitarfélaganna á Suðurnesjum. Stöðin getur brennt allt að 12.300 tonnum á ári og er útbúin hreinsunarbúnaði sem heldur mengun í lágmarki. Í stöðinni er nú mestöllu sjúkrahússorpi á landinu brennt auk hluta af þeim spilliefnaúrgangi sem til fellur. Unnt er að framleiða orku úr sorpinu, en rafmagnsframleiðsla hefur legið niðri um árabil. Afgangsvarmaorkan er nýtt að hluta til að hita upp hús og plön Kölku.

Evrópusambandið stefnir að því að einungis 10% af öllum úrgangi sem til fellur árið 2035 verði urðuð og tekin hefur verið upp sú stefna í mörgum löndum Evrópu að brenna sorpi fremur en að urða það.

Samkvæmt landsáætlun um meðhöndlun úrgangs fyrir tímabilið 2013–2024 er stefnt að því að bæta nýtingu úrgangs og draga verulega úr urðun. Þar kemur m.a. fram að urðun er algengasta förgunarleið úrgangs hér á landi en urðunarstöðum hefur þó fækkað töluvert á síðustu árum, m.a. vegna hertra krafna um mengunarvarnir.

Ljóst er að með vaxandi kröfum í umhverfismálum verða þjóðir heims hver fyrir sig að sjá um að eyða því sorpi sem til fellur hjá þeim með umhverfisvænum og hagkvæmum hætti. Því er tímabært að Íslendingar komi á fót eigin hátæknisorpbrennslustöð sem byggð yrði samkvæmt ýtrustu kröfum um mengunarvarnir.

Hátæknisorpbrennslustöðvum fylgja fjölmargir kostir. Með því að brenna sorpi í hátæknibrennslustöð er sorpinu breytt í nýtanlega orku, raforku og hitaorku. Þá valda nýjustu hátæknisorpbrennslustöðvarnar tiltölulega lítilli loftmengun, langt innan þeirra marka sem leyfileg eru. Minna land fer til spillis og grunnvatn mengast síður.

Sem dæmi má nefna nýlega hátæknisorpbrennslustöð á Amager í Kaupmannahöfn, en stöðin var tekin í notkun um mitt ár 2017. Það ár var tæplega 242.000 tonnum af sorpi brennt í stöðinni. Gert er ráð fyrir að stöðin meðhöndli um 400.000 tonn af úrgangi árlega sem komi frá um 600.000 íbúum og um 46.000 fyrirtækjum. Úr úrganginum er unnið rafmagn og hiti til um 150.000 heimila. Árið 2018 var 443.000 tonnum af sorpi brennt í stöðinni. Framleiddar voru 1.090.000 megavattstundir af hita en 169.000 megavattstundir af rafmagni. Til marks um hversu lítil mengun er af stöðinni á Amager hafa útveggir brennslunnar verið útbúnir sem klifurveggir og á þakinu liggja skíðabrekkur.

Á 150. löggjafarþingi sendi umhverfis- og samgöngunefnd málið til umsagnar og í umsögn sem barst nefndinni kom fram að gert væri ráð fyrir að árið 2035 þurfi að farga um 140 milljónum tonna á ári af úrgangi innan Evrópusambandsins þrátt fyrir að öllum áætlunum þess um hringrásarhagkerfi væri náð, endurvinnsla hefði náð nýjum hæðum og urðun sorps væri undir 10%. Séu sömu forsendur yfirfærðar á Ísland má gera ráð fyrir að hér á landi verði magnið um 100.000 tonn á ári og þar af um 50–70 þús. tonn af úrgangi á ári frá höfuðborgarsvæðinu. Byggingarkostnaður fyrir hátæknisorpbrennslustöð kynni að vera á bilinu 18–22 milljarðar kr. — ég kem nú betur inn á það á eftir, þetta er mat sem lá fyrir á einhverjum tímapunkti.

Mikilvægt er að Íslendingar stígi skref í þá átt að endurvinna sem mest af því sorpi sem hér fellur til og eyða því sem eftir stendur með þeim hætti sem frekast er fallinn til að vernda náttúru og umhverfi. Þannig verði stuðlað að verndun náttúrunnar fyrir núlifandi og komandi kynslóðir og sýnt í verki að Íslendingar taki ábyrgð á að farga eigin sorpi með eins lítilli mengun fyrir umhverfið og nokkur kostur er.

Í ljósi alls framangreinds er lagt til að ráðherra verði falið að kanna möguleika þess að reisa hátæknisorpbrennslustöð. Slík stöð gæti meðhöndlað brennanlegt sorp frá landinu öllu. Eftir atvikum skuli athugað að bera kosti þess að reisa hátæknisorpbrennslustöð saman við aðra möguleika á úrvinnslu sorps. Í könnuninni yrði lagt mat á hvaða aðili, ríki, sveitarfélögin eða aðrir aðilar, stæði að byggingu og rekstri slíkrar stöðvar, hversu stór hún þyrfti að vera og hvar hagkvæmt væri að reisa hana, m.a. með hliðsjón af flutningi sorps milli landshluta. Mikilvægt er í upphafi að kanna samstarfsvilja allra sveitarfélaga til verkefnisins, en sveitarfélög ákveða fyrirkomulag söfnunar heimilis- og rekstrarúrgangs og meðhöndlun úrgangsins. Jafnframt þarf að kanna hvaða verð væri unnt að bjóða fyrir förgun úrgangs og hvort og hversu hátt gjald sveitarfélögin væru tilbúin til að greiða. Þannig yrðu kannaðir kostir og gallar við byggingu og rekstur slíkrar stöðvar með tilliti til förgunarkosta sem nú eru nýttir og ráðgert er að nýta. Jafnframt yrði könnuð raforku- og varmaframleiðsla sem slík stöð gæti skilað og selt frá sér.

Við þingmenn Miðflokksins höfum talað fyrir þessu máli en nú er það lagt fram í fimmta skipti. Fyrst var það hv. fyrrverandi þingmaður, Karl Gauti Hjaltason, og síðan tók ég við boltanum í fyrra. Á þeim tíma hefur sem betur fer orðið nokkur þróun í afstöðu til hátæknisorpbrennslu. Í lok árs 2021 skilaði af sér starfshópur um forverkefni til undirbúnings að innleiðingu framtíðarlausnar til meðhöndlunar á brennanlegum úrgangi í stað urðunar. Skýrsluheitið var Skýrsla um framtíðarlausn til meðhöndlunar á brennanlegum úrgangi í stað urðunar. Sveitarfélögin eru því komin af stað og þau byggðasamlög sem sinna meðhöndlun úrgangs fyrir hönd sveitarfélaganna.

Ég legg til að hv. umhverfis- og samgöngunefnd horfi til þeirrar vinnu sem liggur fyrir í þessari skýrslu byggðasamlaganna frá því í lok árs 2021. Þar er örugglega eitt og annað gagnlegt að finna. Bara til að nefna nokkur atriði segir í niðurstöðum skýrslunnar: „Hátæknisorpbrennsla yrði reist á suðvesturhorni landsins þar sem meira en 80% af úrgangi falla til.“ Þetta er með vísan í það að Álfsnesið er í þessari skýrslu metið hagkvæmasti kosturinn fyrir slíka starfsemi. Hér er sagt að hátæknibrennslan þurfi að geta afkastað allt að 130.000 tonnum á ári og er það nokkuð nærri því sem við leggjum upp með í tillögu okkar um að það séu um 100.000 tonn á ári. Það er auðvitað hlutur sem þarf að koma til ítarlegri greiningar þegar nær dregur. Í skýrslu byggðasamlaganna er áætlað að stofnkostnaðurinn hafi verið metinn með grófum hætti sem og rekstrarkostnaður. Kostnaðurinn við byggingu brennslunnar er áætlaður á bilinu 20–35 milljarðar. Við höfðum í þingsályktunartillögunni gert ráð fyrir kostnaði upp á 18–22 milljarða sem er í lægra bili þess mats sem kemur fram hjá byggðasamlögunum. Síðan eru hér ýmsar vangaveltur er snúa að mögulegri eignasamsetningu, fjármögnun og fleira slíku; ég held að þessi skýrsla sé hátt í 400 blaðsíður.

Skýrslan sem þarna er lögð fram dregur ekki úr þörfinni á því að Alþingi taki afstöðu til málsins. Við vitum auðvitað hversu hægt mál sem þetta geta gengið. Ég held að stuðningur héðan úr þinginu við þetta mikilvæga verkefni sé nauðsynlegur til að hvetja sveitarfélögin, byggðasamlögin og ríkið, þá sem þar halda á málum þessum tengdum, til dáða.

Ég ítreka aftur inngangsorðin og greinargerðartextann áður en ég segi þessu lokið í dag. Með leyfi forseta:

„Alþingi ályktar að fela umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra að kanna hagkvæmni og möguleika þess að reisa hátæknisorpbrennslustöð sem meðhöndli mestallt eða allt sorp sem ekki er unnt að endurvinna hér á landi.“

Að aflokinni þessari umræðu legg ég til að málið gangi til hv. umhverfis- og samgöngunefndar. Ég vona að málið fái jákvæðar undirtektir þar.