stefnuræða forsætisráðherra og umræða um hana.
Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Á vorin fyllumst við bjartsýni og ég er ekki í nokkrum vafa um að bjartir dagar efla með landsmönnum kraft og gleði. Því er við hæfi að nýtt þing komi saman á vorin og ég óska nýrri ríkisstjórn, sem hefur tekið við, velfarnaðar og okkur öllum hér á þingi góðs gengis í þinghaldinu fram undan.
Hæstv. forsætisráðherra varð einmitt tíðrætt um bjartsýni í ræðu sinni en kaus um leið að gefa til kynna að staða ríkisfjármála væri mun verri en haldið hefur verið fram. Enn hafa þó engin dæmi verið nefnd um það hvernig staðan er verri. Og fyrstu aðgerðir nýrrar ríkisstjórnar snúast raunar fremur um að veikja þá erfiðu stöðu sem hæstv. forsætisráðherra sér fyrir sér með því að draga saman tekjur ríkisins.
Staðreyndin er sú að hvorugur þeirra flokka sem sátu í síðustu ríkisstjórn bauð upp á útbólgin kosningaloforð eða ofmat á stöðu ríkissjóðs. Vinstri hreyfingin – grænt framboð lagði fram heildstæða endurskoðaða ríkisfjármálaáætlun sem byggði á þeirri leið sem var farin á síðasta kjörtímabili með aukinni tekjuöflun og fjölbreyttari stoðum í atvinnuuppbyggingu. Enn fremur lögðum við fram tillögur um hvernig mætti nýta það svigrúm sem hér gæti skapast til að efla samfélagsstoðirnar, heilbrigðis-, velferðar- og menntakerfið, og tryggja þannig samfélagslega uppbyggingu í þágu fólksins í landinu. Ávallt var bent á að staðan væri enn strembin, áfram þyrfti samstillt átak allra til að koma landinu áfram.
Ef hæstv. núverandi forsætisráðherra hefði lagt betur við hlustir hefði hann kannski lagt fram hófstilltari loforð fyrir síðustu kosningar, því að staðreyndin er sú að staðan er nokkurn veginn sú sem hefur verið kynnt. Það er staðfest í greiðsluuppgjöri ríkissjóðs fyrir fyrstu fjóra mánuði ársins þar sem fram kemur að tekjur ársins teljist á áætlun, ný hagspá OECD staðfestir batann á Íslandi, hagvaxtarspáin fyrir 2013 er 1,9% og 2,6% fyrir árið 2014. Atvinnuleysi er undir 5% á næsta ári, verðbólga fer áfram niður. Áhugavert er að skoða hið alþjóðlega samhengi en meðaltalshagvöxtur á evrusvæðinu milli ára er neikvæður, mínus 0,1% en á Íslandi er hann 0,8%, og aftur á móti er hækkun frá fyrri ársfjórðungi sú næstmesta frá hruni eða 4,6%.
Hinn góði árangur í ríkisfjármálum, sem ný ríkisstjórn nýtur nú, er líka staðfestur í nýjasta yfirlitsriti AGS um ríkisfjármál frá því í apríl á þessu ári, þannig að út frá flestum hagrænum mælikvörðum sýnist mér allt staðfesta að Ísland er að komast betur frá kreppunni en flest lönd Evrópu. Og ég er ánægð með að ný ríkisstjórn taki við góðu búi en mér finnst sérkennilegt að tala niður þann árangur með því að gefa til kynna að legið hafi verið á upplýsingum og að staðan sé verri en sagt hafi verið. Kannski er hér um svokallaða væntingastjórnun að ræða enda búið að spenna bogann ansi hátt og þá er ef til vill gott að kaupa sér smáfrið. Staðreyndirnar tala sínu máli en kannski eru horfurnar að versna einmitt vegna þess að kosningaloforð stjórnarflokkanna verða dýrir víxlar fyrir ríkissjóð.
Það verður hins vegar áhugavert að sjá hina endurskoðuðu áætlun og hvað muni felast í henni því að margt er jú snúið í þessu. Nú þegar sjáum við að ríkisstjórnin hyggst draga úr tekjum ríkisins með því að lækka virðisaukaskatt á ferðaþjónustu en frumvarp þess efnis hefur verið boðað á þessu sumarþingi. Það er lækkun á tekjum frá áætlun um einn og hálfan milljarð á ársbasis. Enn fremur hefur verið boðuð svokölluð einföldun á skattkerfinu. Enn vitum við ekki í hverju hún felst en fyrir liggur að menn hafa haft horn í síðu auðlegðarskattsins og ýmsir þingmenn stjórnarflokkanna, þá ekki síst Sjálfstæðisflokksins, hafa einnig haft horn í síðu hins þrepaskipta skattkerfis sem snýst um að jafna byrðunum þannig að hinir tekjulægri greiði hlutfallslega lægri skatt en hinir tekjuhærri, sú aðferðafræði sem langflestar Evrópuþjóðir, og þótt víðar væri leitað, beita við skattheimtu.
Ég hefði talið skynsamlegast, úr því að hæstv. forsætisráðherra varð tíðrætt um skynsemina, að ný ríkisstjórn héldi óbreyttri stefnu og skilaði afgangi á næsta ári. Ef upp á vantar höfum við lagt til að hægt sé að ráðast í frekari skattlagningu auðlindarentu í orkuiðnaði. Mér fannst líka athyglisvert að lesa hugmyndir núverandi hæstv. félagsmálaráðherra, sem boðar að skynsamlegt sé að ráðast í frekari skattlagningu fjármálafyrirtækja, en samkvæmt ráðherranum er um einfalda lagabreytingu að ræða og ekkert því til fyrirstöðu að koma með frumvarp strax í þingið og líklegast ekki vanþörf á ef fleiri frumvörp koma fram sem draga úr tekjum ríkissjóðs.
Virðulegi forseti. Allar okkar ákvarðanir þurfa að taka mið af því að Vesturlönd berjast við kreppu. Að mörgu leyti hefur íslenska leiðin — sem við þurfum ekki að eigna neinum einum — skilað ótvíræðum árangri. Sú leið hefur snúist um að fara blandaða leið tekjuöflunar og niðurskurðar, fara ekki í sölu almannaverðmæta og verja eftir fremsta megni innviði samfélagsins auk þess að tryggja jöfnuð. Erlendir sem innlendir fræðimenn hafa einmitt bent á nauðsyn þess að standa vörð um velferðina á krepputímum, ekki síst vegna þess að of mikill niðurskurður á velferð getur haft verri efnahagsleg og samfélagsleg áhrif til lengri tíma en sá skammvinni sparnaður sem hann skilar.
Að sjálfsögðu viljum við öll stytta kreppuna í annan endann. En efnahagsþrengingum á Vesturlöndum er ekki lokið og miklu skiptir hvernig við sem þjóð höldum á spilunum og hvaða leiðir við veljum fram á veg. Og nýjar leiðir í stjórnmálum og efnahagsstjórn þarf að hugsa bæði til langs tíma og skamms, því að ákvarðanir sem við tökum núna skipta ekki bara máli hér og nú, þær skipta líka máli til lengri tíma í stærra samhengi. Á 21. öldinni er nauðsynlegt að allar ákvarðanir okkar grundvallist á hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar, að við hugum að þeim verðmætum sem við viljum skila næstu kynslóðum, hvort sem þau eru náttúruleg, samfélagsleg, efnahagsleg eða menningarleg. Þessar nýju leiðir mátti greina í starfi síðustu ríkisstjórnar og við vinstri græn munum áfram berjast fyrir þeim.
Hæstv. forsætisráðherra sagði einmitt að umhverfisvernd sneri að framtíðinni og hagsmunum ófæddra kynslóða. Ég segi: Allar okkar ákvarðanir í nútímanum eiga að taka mið af framtíðinni og hagsmunum ófæddra kynslóða. Þá gengur ekki að atvinnustefna stjórnvalda snúist um fleiri virkjanir og ný álver. Við hljótum að gera þá kröfu til ríkisstjórnarinnar að hún hafi fjölbreytta atvinnustefnu, ekki bara útjaskaða stóriðjustefnu, stóriðjustefnu sem var vandlega falin í kosningabaráttunni en sprettur nú upp eins og kanína úr hatti töframanns, enda nýtur hún ekki sömu vinsælda lengur hjá almenningi sem hefur séð afleiðingar hennar á umhverfi og samfélag. Hér er ekki aðeins um umhverfissjónarmið að ræða heldur efnahagsleg og samfélagsleg sjónarmið þar sem skiptir máli að dreifa áhættunni og veðja ekki öllu á álver á tímum þar sem álverð er í lágmarki.
Ríkisstjórn sem vill vera í fararbroddi á alþjóðavísu í umhverfismálum, samkvæmt stjórnarsáttmála sínum, gengur ekki heldur fram fyrir skjöldu eftir kosningar og þynnir þann málaflokk svo rækilega út að jafnvel kemur til greina að leggja niður umhverfisráðuneytið í byrjun þeirrar aldar þar sem við öll vitum að umhverfismálin verða stóra viðfangsefnið. Á tímum þar sem loftslagsbreytingar af manna völdum ógna lífríki og vistkerfum um allan heim — heilu samfélögin eru í stórhættu út af hækkandi vatnsborði — á tímum þar sem ísinn við norðurskautið bráðnar hraðar en nokkur hafði spáð finnst núverandi hæstv. umhverfisráðherra að það geti verið ein niðurstaða stjórnkerfisbreytinga að umhverfisráðuneytið verði óþarft, svo að ég vitni í Bændablaðið. Allt eins mætti segja að fjármálaráðuneytið gæti orðið óþarft enda megi flétta verkefnum þess inn í alla aðra málaflokka, en mér er til efs að nokkur mundi fara í þá vegferð, sem segir sitthvað um forgangsröðun málaflokkanna.
Virðulegi forseti. Stjórnarskrármálið var áberandi undir lok síðasta þings. Þá var samþykkt sú breyting á stjórnarskrá að breyta megi stjórnarskrá með samþykki tiltekins hluta þingmanna og 40% þjóðarinnar. Sú tillaga verður lögð fram til staðfestingar nú á þessu sumarþingi. Von mín stendur til þess að áfram verði unnið að endurskoðun stjórnarskrárinnar á nýju kjörtímabili enda hefur mikið verið unnið í þeim efnum og mörg brýn viðfangsefni fram undan. Þau snúast meðal annars um sameiginlegt eignarhald þjóðarinnar á auðlindum sínum, lýðræðisumbætur og fleira. Ég treysti því að allir þingmenn séu reiðubúnir að taka þátt í þessari vinnu enda ljóst að mjög margt þarf að skýra í stjórnskipan landsins þegar því er haldið fram að forseti lýðveldisins fari með svokölluð fullveldismál og leggi línurnar í samskiptum Íslands við önnur ríki. Fræðimenn hafa reyndar nú þegar bent á að þessi túlkun standist ekki skoðun, en auðvitað vekur það spurningar hvaða afleiðingar það hefur þegar stofnanir samfélagsins viðurkenna með beinum eða óbeinum hætti grundvallarbreytingar á lögskýringum, siðum og venjum þannig að upplausnarástand skapast. Ég tel ljóst að hér þurfi þingið að taka til verka og ljúka við endurskoðun stjórnarskrárinnar, þannig að grunnur samfélagsins sé sterkur og skýrt skilgreindur, þannig að við vitum öll hvernig nákvæmlega stjórnskipan landsins sé hagað.
Virðulegi forseti. Hæstv. forsætisráðherra boðar samvinnu og í stjórnarsáttmálanum, þar sem vindar þjóðhyggju og framfarahyggju blása, er mikið rætt um samvinnu. Það er hárrétt, sem kom fram hjá hæstv. forsætisráðherra, að við sem skipum stjórnarandstöðuna á þessu þingi tökum að sjálfsögðu þátt í þeirri samvinnu. Það gerum við meðal annars með því að taka formennsku og varaformennsku í nefndum, eins og gert er ráð fyrir í þingskapalögum, en stjórnarandstaða á síðasta þingi vildi ekki taka að sér. En nú liggur fyrir að leggja á fyrir þingið tillögu til þingsályktunar um að ríkisstjórn verði falið að vinna aðgerðaáætlun í skuldamálum. Ég hef talað fyrir því að við í minni hlutanum greiðum fyrir framgangi þeirra mála þó að ég hafi átt von á skýrari skilaboðum um þessi mál eftir þá kosningabaráttu sem nýlega er afstaðin.
Ég treysti á að málið snúist ekki um að þingið álykti eingöngu að fela ríkisstjórninni að klára málið heldur trúi ég því einlæglega að efnt verði til þverpólitískrar samvinnu þar sem minni hlutinn komi að málum. Sama má segja um þá úttekt sem boðuð er á á stöðu viðræðnanna við Evrópusambandið, sem mér fannst raunar ég heyra hæstv. utanríkisráðherra segja að væri hafin — því get ég ekki trúað vegna þess að ég treysti því að þar verði líka boðað til þverpólitísks samráðs enda liggur fyrir samþykkt þingsins í þessum málum og mikilvægt að þingið komi að því hvernig þeim verði fram haldið.
Kæru landsmenn. Skynsemi, rökhyggja, bjartsýni, kjarkur, þor. Þessi orð voru öll áberandi í máli hæstv. forsætisráðherra og sum þeirra koma líka fyrir, ásamt mjög mörgum ágætum fleiri orðum, í stefnuyfirlýsingu nýrrar ríkisstjórnar. Ég hef lært það af þátttöku minni í stjórnmálum að við Íslendingar erum bjartsýn, skynsöm, kjarkmikil og hugrökk þjóð. Um það þarf ný ríkisstjórn ekki að efast. En við ættum að spyrja okkur sjálf hvernig við beitum þessum eiginleikum í störfum okkar. Við þurfum að beita rökum en ekki sleggjudómum, dreifa byrðunum af skynsemi, huga að hagsmunum barna okkar þegar kemur að umgengni við auðlindir og umhverfi, þora að feta nýjar leiðir, ekki setja öll egg í sömu körfu og vera óhrædd við að synda á móti straumi. Síðast en ekki síst þarf kjark, kjark til að standa í lappirnar með almannahag að leiðarljósi en stjórnast ekki eingöngu af hinum þrengri hagsmunum. Við skulum vona að við höfum öll kjark til þess, því að til þess erum við hér, til að vinna fyrir almenning í landinu. — Góðar stundir.
