fjárlög 2015.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að óska nýjum innanríkisráðherra til hamingju með ráðherraembættið og eins fagna því að við fáum að halda okkar forseta Alþingis á meðan þessi ríkisstjórn situr.

Við erum í 2. umr. fjárlaga fyrir árið 2015 og í upphafi ber að fagna því að staða ríkissjóðs hefur batnað. Hún hefur sífellt farið batnandi eftir gríðarlega þungt högg sem samfélagið varð fyrir eftir hrun bankanna árið 2008. Þá varð gríðarleg kaupmáttarskerðing í landinu vegna gengisfallsins og hækkunar á verðlagi. Ríkissjóður þurfti að leggja til peninga til að fjármagna bankakerfið og Seðlabankann. Atvinnuleysi jókst gríðarlega, fór hátt í 10% á þeim tíma. Sem betur fer tókst að snúa þessu við og jafnt og þétt hefur atvinnuleysi minnkað og hagvöxtur aukist og tekjur tekið að skila sér. Ferðaþjónusta, sjávarútvegur og iðnaður hafa borið þetta uppi, og þess vegna erum við á þeim stað nú að uppskera betri stöðu ríkissjóðs og betri tekjur. Þá reynir líka á, þá sjáum við það betur hvernig menn skipta þeim arði á milli þeirra sem byggja þetta samfélag, hvernig við byggjum framhaldið, þ.e. ávinninginn af þeim árangri sem náðst hefur á undanförnum árum. Það er kannski það sem er fyrst og fremst til umræðu hér í dag.

Tekið hefur verið eftir því að hv. formaður fjárlaganefndar byrjar gjarnan ræður sínar, þegar við erum að gagnrýna það sem gert er, á því að nefna að kosningar hafi farið fram árið 2013, og er full ástæða til að muna það. Ég held að öllum sé orðið ljóst að hér voru kosningar árið 2013. En það er líka ástæða til að rifja upp að kosningaloforð voru gefin á árinu 2013 af þeim flokkum sem nú stjórna landinu. Gefin voru fyrirheit um ákveðnar breytingar og ákveðin fjárframlög. Sumt af því hefur gengið eftir, annað ekki, og það er meðal annars það sem er til umræðu hér í dag.

Það sem hefur vakið athygli mína og í raun undrun á margan hátt er að eftir kosningarnar 2013 hefur ný ríkisstjórn sest að völdum og ég kalla það últra-hægristefnu sem tekið hefur við. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að skipta gæðum þessa lands á þann veg að í heildina er gengið að félagslega kerfinu og verið að hygla þeim sem meira hafa í samfélaginu.

Eftir að fyrrverandi ríkisstjórn hafði þurft að beita miklum niðurskurði jafnhliða því að hækka skatta tók við ríkisstjórn sem byrjaði á að segja: Það hefur lítið verið gert. Það er ekki búið að hagræða nægjanlega mikið. Nú þarf að gera betur, það þarf að skera meira niður. Og það var kannski ástæðan fyrir því að þegar fyrstu fjárlögin komu frá núverandi ríkisstjórn birtist þar niðurskurður ofan á það sem á undan var gengið, ofan á það sem varð til þess að árið 2012 hætti fyrrverandi ríkisstjórn öllum niðurskurði í heilbrigðiskerfinu og byrjaði að bæta í. En í fjárlögunum sem birtust fyrir ári var fyrsta kynningin á fjárlagafrumvarpinu frekari niðurskurður um 1 milljarð í heilbrigðiskerfinu. Það hafði sínar afleiðingar.

Aftur gerist þetta núna þegar við komum að fjárlögunum 2014 — það tókst að reka til baka þann niðurskurð sem var í fyrstu útgáfu fjárlagafrumvarpsins í fyrra. Þá endaði það með því að meðal annars Landspítalinn fékk 1,7 milljarða í viðbótarfé. Aftur gerist það núna að ekki er búið að svara því hvert eigi að stefna með jafn mikilvægan málaflokk og heilbrigðismálin. Ekki er búið að svara því fyrr en það kemur núna á milli umræðna að tekin er ákvörðun um að bæta fjármagni til að hefja vinnu við hönnun á nýjum spítala eða meðferðarkjarna þar og það er gríðarlega mikilvægt skref. En mér er hulin ráðgáta af hverju menn stíga ekki skrefið til fulls og segja nákvæmlega hvernig þeir ætla þá að haga framkvæmdunum að því gefnu að ríkissjóður hafi burði til þess.

Þegar ég segi að það sé komin últra-hægristefna hérna þá hefur komið mér verulega á óvart hvað menn hafa leyft sér, miðað við það sem á undan var gengið, í ákvörðunartöku, hvernig menn hafa sett nýtt fólk yfir stjórnir fyrirtækja, skipt út mannskap og tekið ýmsar ákvarðanir undir yfirskriftinni: „Ég má, ég ætla, ég skal. Hér erum við komin til valda til þess að stýra.“ — Það er hamast í menntakerfinu og heilbrigðiskerfinu og fleiri atriðum. Einstakir þingmenn, þeir sem eru í forsvari, koma með yfirlýsingar um að rýra þurfi réttindi opinberra starfsmanna og settar eru fram hagræðingartillögur og verið að flytja stofnanir í lítilli sátt.

Þetta hefur vakið athygli mína og margt af því sem hefur komið fram — þar sem menn eru farnir að tala um að veikja eftirlitsstofnanir, spara þar — hefur enduróm í þeim tíma sem var hér fyrir hrun, og það vekur mér óhug. Það veldur mér áhyggjum að við skulum vera á þeim stað að við teljum að við getum endurreist samfélagið eins og það var fyrir hrun. Ef við gerum það getum við búist við að afleiðingarnar verði þær sömu og urðu árið 2008 þegar allt hrundi.

Meginlína þessarar ríkisstjórnar hefur verið að hjálpa hinum ríku, hjálpa þeim sem eiga hvað mest, en láta þá sem lægstu tekjurnar hafa borga. Ríkisstjórnin fer fram með þá hugmyndafræði að verið sé að lækka skatta, en hvernig gerir hún það? Hún lækkar skatta í orði og sem snýr að launagreiðendum er það tekjuskatturinn sem var lækkaður, fyrir þá sem eru með tekjur yfir 290 þús. kr., þ.e. í öðru skattþrepi og ofar. Á móti leggja þeir vaxandi gjöld á sjúklinga. Í þessu frumvarpi eru álögur auknar í sambandi við lyfin, þó að fjármagn komi að litlu leyti á móti. Það er verið að hækka komugjöldin og ágætlega er gert grein fyrir því í 1. minnihlutaáliti sem hv. þm. Oddný G. Harðardóttir fór mjög vel yfir. Það er verið að leggja á nefskatt inn í háskólana, sem var rætt töluvert mikið fyrir ári. Útvarpsgjaldinu er haldið óbreyttu en það er alls ekki látið renna til Ríkisútvarpsins. Nú er verið að tala um náttúrupassa þar sem lagt er gjald á alla Íslendinga svo að þeir eigi aðgang að íslenskri náttúru. Það er í raun alltaf verið að vinna á þeim forsendum að verið sé að lækka skatta en í raun er verið að hækka álögur í gegnum ósanngjarnasta form af sköttum, sem eru nefskattar og það sem þeim fylgir.

Það er mjög athyglisvert að skoða kaflann hjá 1. minni hluta sem fjallar um greiðsluþátttökuna þar sem fjallað er um hækkun komugjalda í heilsugæslunni. Það er verið að tala um hækkun gjalda fyrir sérgreinalæknana, því að það er klárt að í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að kostnaðurinn af þeim samningum sem þar voru gerðir verði greiddur af sjúklingum. Það er verið að lækka greiðsluþátttöku ríkisins í hjálpartækjum og lækka greiðsluþátttöku ríkisins í þjálfun. Það er búið að fara ágætlega yfir þetta fyrr á þessum fundi.

Ég segi aftur: Hvaða skattar hafa lækkað? Það er eingöngu þetta hálfa prósent af tekjuskattinum, sem getur skilað einhverjum þúsundum fyrir þá sem eru með tekjur yfir 400–500 þús. kr. Á sama tíma hefur auðlegðarskatturinn lækkað; skattur á þá sem eiga umtalsverðar eignir umfram skuldir er felldur niður. Veiðileyfagjöldin eru látin lækka. Sett eru viðbótarfrítekjumörk á fjármagn. Við horfum á þetta allt saman á sama tíma, en það er lítið sem er að gerast hjá almennum launþegum. Ég ætla þó að koma að umræðunni um matarskattinn og það á eftir.

Maður hefur áttað sig á því í gegnum árin að þegar Sjálfstæðisflokkurinn talar um að einfalda skattkerfið þá er í raunveruleikanum verið að tala um að auka álögur á almenning. Í tillögunni sem fjallað var um hér á undan, og þeirri umræðu er ekki lokið, kemur í ljós að það er engin einföldun í þeim tillögum, akkúrat engin, ekki hvað varðar virðisaukaskattskerfið.

Á sama tíma og menn hafa gripið til stórtækra aðgerða og endurskilgreint orðið „heimili“ sem byggingu en ekki sem samfélagsform — látið eins og einhver tiltekinn hópur eigi rétt á orðinu „heimili“ — þá hafa menn talað um að verið sé að gera leiðréttingu á skuldum heimila. Heimilið er þá orðinn sá aðili sem á fasteign og á skuldir. 30% af íbúum þessa lands búa sem leigjendur eða búseturéttarhafar eða í búmannafélögunum eða eru fólk sem hefur misst eignir sínar og svo öryrkjar og eldri borgarar sem hafa litlar sem engar tekjur umfram lífeyrinn sinn. Það er ekkert verið að hjálpa því fólki umfram það sem lá fyrir, ekkert. Það fólk situr eftir aftur og aftur en fókusinn er alveg skýr á þá sem höfðu meira og nú þarf að hlífa þeim. Sá sem á eignir yfir 100 milljónir og situr í stórri eign gæti þurft að skuldsetja hana til að borga gjöld, þess vegna á að hlífa honum. Stóru útgerðarfyrirtækin hafa verið að skila þvílíkum arði og þau eiga ekki að leggja jafn mikið til samfélagsins og þau gætu.

Það er alltaf að birtast betur og betur það sem manni fannst kannski vera kaldhæðni þegar menn voru að ræða það, að það er láglaunafólkið í þessu landi sem á að bera ábyrgðina á því að verðbólgan fari ekki af stað. Náðst hefur verulegur árangur í sambandi við verðbólgu og alltaf þegar rætt er um að ASÍ eigi að fara af stað með launahækkanir, eða að hækka eigi lægstu launin, þá hrópa menn upp: Passið ykkur, það getur orðið verðbólguhvetjandi.

Við ræðum jú líka tekjufrumvarpið þó að það sé ekki á dagskrá hér þar sem það er annar hluti af fjárlögunum og ég spyr: Hvernig virkaði stærsta aðgerðin sem þessi ríkisstjórn lagði til síðustu kjarasamninga hjá ASÍ eða á almenna vinnumarkaðnum, sem var ein króna í lækkun opinberra gjalda á hvern lítra af bensíni og dísilolíu? Skilaði sú aðgerð sér til neytenda? Það er ekkert sem bendir til þess. Það hefur orðið lækkun á bensíni og olíu en þó ekki nálægt því eins mikil og gengisbreytingar og lækkun á heimsmarkaðsverði hafa gefið tilefni til. Það er verið að fjalla um það hér dag eftir dag hvernig söluaðilar hafa hækkað álagningu sína, gripið tækifærið. Og þurfum við ekki að horfast í augu við það að þetta gæti eins gerst með virðisaukaskattinn, þegar menn fara úr 25,5% niður í 24%? Ekki þar fyrir að ég tel eðlilegt að lækka virðisaukaskattinn en það þarf ansi öflugt eftirlit og aðhald til að tryggja að það skili sér til neytenda.

Það er algjörlega óskiljanlegt að ætla því að stilla saman þessum lækkunum og hækkun matarskatts. Það er líka samkomulag um að lækka þurfi vörugjöldin, að hægt sé að einfalda ákveðna hluti þar eða breyta vörugjaldakerfinu sem er orðið býsna úrelt skattform. En hvernig ætla menn að réttlæta það að á sama tíma og menn hafa ekki efni á því að borga mikið til þeirra lægstlaunuðu eða til öryrkja og eldri borgara ætli menn að leggja til hækkun á nauðsynjum eins og mat og svo á menningarlegum hlutum eins og bókum og öðru slíku, færa það úr 7% upp í 11%? Jafnvel þó að menn finni einhverjar mótvægisaðgerðir þá á alla vega eftir að sýna mér fram á að það muni virka þannig að það skili sér í vasa þeirra sem helst þurfa á að halda.

Ég þurfti að sinna erindum á vegum Norðurlandaráðs nú í vikunni og fór til útlanda í tvo daga. Ég verð að segja alveg eins og er að þegar ég áttaði mig á því, þegar ég var að lesa íslensku fréttirnar, að menn hefðu gripið tækifærið, þegar ný þjóðhagsspá kom, og lækkað lífeyrisgreiðslur til öryrkja og lífeyrisþega frá því sem upphaflega var áætlað í frumvarpinu, úr 3,5% í 3%, varð ég hryggur. Ég trúði ekki að þetta væri að gerast, ég hélt að þetta væri misskilningur, en þegar ég skoða málið betur er þetta veruleikinn.

Það gera sér allir grein fyrir því að í miðju fjárlagaferli kemur ný þjóðhagsspá og forsendur frumvarpsins geta breyst. Það er mikilvægt að sú leiðrétting eigi sér stað. En þarna, kannski í fyrsta skipti og svo að hluta til í ár, stefndi í að áætlun fjárlaga væri hálfu prósenti hærri en hugsanleg niðurstaða miðað við þjóðhagsspá. Þá grípa menn tækifærið til þess að lækka. Þetta er þeim mun erfiðara vegna þess að reglan hefur verið sú og er sú að launavísitala og neysluvísitala eru reiknaðar út og síðan er það samkomulag við öryrkja, frá því fyrir margt löngu, að grípa skuli hærri vísitöluna og hækka kjör öryrkja og ellilífeyrisþega, lífeyrisþega, um hærri töluna. Þetta virkar þó ekki þannig — eins og til dæmis gerðist ár eftir ár að menn áætluðu verðbólgu upp á 3–4% en síðan varð hún í reynd 5–6%, þá var ekki leiðrétt aftur í tímann. Ný hækkun árið eftir skilaði sér ekki inn í það ár heldur héldu menn sig við prósentuna í fjárlögum.

Ég hef sem fyrrverandi ráðherra staðið hér í ræðustól og gert þá játningu að þegar við kvöddum fyrir þessar frægu kosningar þá var hallinn þarna orðinn 6–8%. Hér voru kosningar 2013 og kosningaloforð voru gefin. En þegar við horfum til allra þeirra loforða sem gefin voru fyrir kosningar 2013 af stjórnarflokkunum, ekki síst Framsóknarflokknum, og berum það saman við efndirnar vantar ansi mikið upp á.

Skerðingarnar voru dregnar til baka en það var ekki gert myndarlegar en svo að í raun gekk bara það til baka sem búið var að ákveða af fyrri ríkisstjórn að draga til baka. Ein undantekning var að ekki var búið að ákveða að minnka skerðinguna á grunnlífeyrinn. Og núna gerist þetta, að það gat munað 500 milljónum hvað öryrkjar fengju meira ef þeir hefðu fengið 3,5%, en þá er búið að bjarga ríkissjóði með því að lækka það niður í 3%. Geta menn lagst lægra, vitandi hverjir eiga erfiðast í þessu samfélagi og hverjir það eru sem eru í fátæktargildrum, hverjir það eru sem lifa í raun undir fátæktarmörkum? Það eru öryrkjar, einstæðir einstaklingar og atvinnulausir, og þetta gildir líka um atvinnuleysisbæturnar.

Formaður fjárlaganefndar, hv. þm. Vigdís Hauksdóttir, segir: Þjóðhagsstofnun ákvað þetta, þjóðhagsspá, Hagstofan, sem fer með þjóðhagsspána. Það er auðvitað ekki svo einfalt. Þar eru gefin út viðmiðin en ákvörðunin er síðan pólitísk, að hve miklu leyti menn fylgja þeim. Það er ekkert lögmál að lækka þurfi öryrkja þó að menn dragi til baka breytingarnar í frumvarpinu að öðru leyti.

Og þetta er náttúrlega sérstaklega fróðlegt að skoða með tilliti til þess af hverju menn hrósa sér mest; menn berja sér á brjóst og segja: Við lækkuðum tekjuskatt um 0,5% á þeim sem eru með yfir 300 þús. kr. tekjur eða rétt þar neðan við — að þá skuli menn væla yfir því og kvarta undan því að leggja þurfi til og standa við þessa 0,5% á hækkun á öryrkjum. Þetta getur varla verið mikið aumara.

Þessu til viðbótar vorum við í velferðarnefnd rétt áðan að fjalla um vandræðagang út af samkomulagi sem gert var árið 2010 milli lífeyrissjóða og ríkisins og gekk í gildi 2011, um jöfnun eða stöðvun á víxlverkunum á milli opinbera kerfisins, þ.e. lífeyriskerfisins, og lífeyrissjóðanna. Þar var ákvæði sett inn til þriggja ára og rann út um síðustu áramót en nú er komin tillaga um hvernig eigi að losna út úr samkomulaginu. Lagt var fram frumvarp um almannatryggingar sem átti að taka á þessu en ekki náðist að klára það á þinginu fyrir kosningar. Síðan hafa engar tillögur komið og nú sitja menn uppi með þennan vandræðagang. Hér eru settir inn peningar til að framlengja þetta í nýju formi með um 500–600 milljónum, 600 milljónum held ég. Ef menn framlengdu þetta óbreytt væri þetta 1,1 milljarður, var mér sagt eftir umræðuna hér á fundinum áðan. Og aftur sjá menn ofsjónum yfir því að þarna gætu öryrkjar fengið of mikið; þess vegna finnur hæstv. ráðherra nýja leið en enn verður að bíða eftir varanlegu lausninni, hún er ekki fundin. Þarna veldur aðgerðaleysi því að menn eru ekki komnir með tillöguna fyrir áramótin og hafa ekki komið með hana fyrr en núna. Hún kom til þingsins fyrir viku til kynningar og umræðu og verður auðvitað ekki afgreidd fyrir jól. Þess vegna er velferðarnefnd að reyna að finna lausnir á því hvernig hægt væri að bjarga þessu.

Ég skora á hv. fjárlaganefnd að taka þessa breytingu, úr 3,5% í 3% hjá öryrkjum og ellilífeyrisþegum, og lagfæra hana, hafa 3,5% eins og það var upphaflega í frumvarpinu. Það væri bragur að því og það væru ákveðin skilaboð um að þessi ríkisstjórn — og við skulum heils hugar styðja það — vilji gera eitthvað til að hindra að fleiri lendi í fátækt.

Það er forvitnilegt að skoða heilbrigðismálin en ég nefndi þau áðan varðandi sjúkrahúsin. Það er vont hvernig menn afbaka umræðuna með því að slá fram tölum sem enginn fótur er svo fyrir eða mundu að minnsta kosti flokkast undir hvíta lygi. Menn segja: Það er búið að auka fjármagn til heilbrigðismála um 10 milljarða. Ég sagði einhvern tíma varðandi þennan lið: Þetta er eins og ég hefði sagt allan tímann sem ráðherra: Við lækkuðum aldrei fjárframlög til heilbrigðismála. Þá taka menn krónutölur og bera þetta saman, taka ekki tillit til kjarasamninga, taka ekki tillit til verðbóta og annars slíks og blanda þar að auki inn í þetta samningum sem gerðir voru. Þar á ég bæði við jafnlaunaátakið og gjaldfrjálsar tannlækningar barna sem kostuðu sitt. Það voru ákvarðanir sem fyrri ríkisstjórn tók og sem betur fer fylgdi nýja ríkisstjórnin þeim eftir; ég ætla að þakka fyrir það, sérstaklega tannlækningarnar þar sem verið er að setja inn viðbótarfjármagn til að standa við þá samninga. Það eru afar merkilegir samningar, ekki hvað síst fyrir það að þrátt fyrir að tannlæknar starfi sem einkaaðilar þá tókst að setja þar upp heimilistannlæknakerfið. Börn eiga þá sinn heimilistannlækni og það fylgir því ákveðin ábyrgð að fylgja því eftir að allir, þ.e. börn upp að 18 ára aldri, komist til tannlæknis. Þetta ákvæði kemur í áföngum og meiri hluti þessa hóps er nú þegar kominn inn í kerfið.

Ég sagði hér áðan að Landspítalinn hafi á sínum tíma, á þessu ári, fengið 1,7 milljarða til viðbótar. Það var leiðrétting frá því að vera með fjárlög sem voru í mínus en raunhækkunin umfram var sem sagt 1,7 milljarðar og ber að þakka það. Og aftur er bætt við einum milljarði. En sá galli fylgir að það er hvergi skýrt í þeim gögnum sem við höfum hvað eigi að gera við hallann á þessu ári, sem stefnir í næstum milljarð, hallann frá 2013, sem er næstum 1.500 milljónir. Ef menn eiga að borga þetta eins og margar stofnanir eru að gera; Landbúnaðarháskólanum er hótað, að hann eigi að greiða hallann, Háskólinn á Akureyri er búinn að greiða niður halla, heilbrigðisstofnunin á Vesturlandi jafnaði sinn halla og losnaði við að fá nokkurn stuðning. Á sama tíma liggur það ljóst fyrir að ef þessi milljarður á að borga halla þá er þetta bara lækkun.

Ég ætla að leyfa mér að trúa því að menn ætli ekki að ganga að hallanum á Landspítalanum, en ég skora á hv. fjárlaganefnd að segja það, ganga frá því skýrt og bæta síðan við fjármagni sem er nauðsynlegt til að þarna náist friður til lengri tíma og hægt verði að bæta kjör og tryggja að menn geti áfram verið með öflugan Landspítala.

Ég hef áður sagt að það var mjög mikilvægt skref að setja inn fjármagn eftir það sem á undan er gengið, búið að tefjast töluvert, í nýjar byggingar Landspítalans. Það er ástæða til að nefna það sem jákvæðan þátt og ég skora líka á ríkisstjórnina að gefa það út; það liggur fyrir plan um hvernig hægt er að byggja og koma þessu öllu í kring á næstu fjórum til sex árum, að það verði staðfest sem plan hér á þinginu og sett inn að menn setji fjármagn í það. Jafnframt skora ég á meiri hlutann að samþykkja tillögu um að allir stjórnmálaflokkar eigi aðild að nefnd sem fylgist með þeirri vinnu og fjalli um hana og veiti ríkisstjórninni aðhald, þ.e. á vegum þingsins, tillögu sem Samfylkingin lagði fram ásamt fleirum varðandi það hvernig hafa ætti umgjörðina um áframhaldandi vinnu í þessum málum.

Aðeins varðandi heilbrigðismálin að öðru leyti þá koma inn peningar út á land, 100 milljónir í tækjakaup úti á landi; það ber að fagna hverri krónu sem þangað kemur. Ég hef ekki séð áætlanirnar fyrir einstakar stofnanir en ég ætla að vona að menn hafi unnið sambærilega áætlun fyrir þær eins og fyrir Landspítalann og standi við endurnýjun á tækjum, en ég hef á tilfinningunni að þessi upphæð sé allt of lág.

Hins vegar er líka verið að setja peninga inn í hinar sameinuðu stofnanir úti á landi, en við höfum ekki séð skiptinguna á því í smærri atriðum. Þar saknar maður auðvitað ákveðinna hluta sem ég veit ekki alveg hvar eru. Ég nefni til dæmis framkvæmdir við Heilbrigðisstofnun Vesturlands í Stykkishólmi — mikil samstaða hefur náðst í heimahéraði og hjá heilbrigðisstofnuninni á svæðinu um hvernig eigi að byggja þar upp hjúkrunarheimili og styrkja bakdeild og bæta þannig rekstrarstöðu spítalans og varðandi hjúkrunarheimilið. Það eru fleiri slíkar framkvæmdir sem snúa að viðhaldi stofnana úti á landi eða endurbyggingu, meðal annars varðandi lyflækningadeildina á Akranesi, þar hefur beiðni legið fyrir en ekkert fjármagn er sett í.

Það vekur hins vegar athygli að í heilbrigðismálunum hefur ríkisstjórnin tekið skýran fókus í áherslum sínum hvað varðar lýðheilsumál og fyrirbyggjandi starf. Hægt er að taka heils hugar undir öll þau áform þar sem þau hafa verið birt í texta eða ræðu. Menn tala fjálglega fyrir þessu, setja í þetta 30 milljónir nú, hreyfiseðlarnir hafa líka verið styrktir inni í kerfinu, sem er annað form þess að tryggja að menn reyni að minnka lyfjanotkun og auka hreyfingu sem lausn við ákveðnum sjúkdómum eða til að hindra ákveðna sjúkdóma.

Það hefur líka vakið athygli að búið er að skipa sérstaka ráðherranefnd fjögurra ráðherra sem eiga að vinna að lýðheilsumálum, og síðan er annar hópur undir stjórn hæstv. heilbrigðisráðherra sem á líka að vinna að lýðheilsumálum. Hvernig í veröldinni má það svo verða að það sem birtist sem aðalstefnumál Sjálfstæðisflokksins hér í þinginu sé að koma áfengi í matvöruverslanir? Það er fyrsta lýðheilsumálið sem hefur birst. Hitt málið er að lækka sykurskattinn og hækka virðisaukaskattinn þannig að grænmeti í búðum hækkar um 4% en kók og sykurdrykkir munu lækka.

Þetta er framkvæmdin á lýðheilsustefnu nýrrar ríkisstjórnar hingað til. Ég ætla að vona að hvort tveggja verði stoppað, að áfengi fari ekki í verslanir fyrr en búið er að gera viðamiklar athuganir á því hvaða afleiðingar það hefur, hvernig það passar við lýðheilsustefnu ríkisstjórnarinnar, áfengis- og vímuefnastefnuna þar. Það sama á við um sykurskattinn. Það getur ekki verið afsökun hjá hæstv. fjármálaráðherra að sá skattur sé of lágur til að hafa einhver áhrif. Maður hefur heyrt þetta áður frá sjálfstæðismönnum, þeir tala alltaf um að ekki sé hægt að stýra neyslu með sköttum. Þegar menn eru að tala um samkeppni, um verð og um það hvar leggja eigi gjöld þá segja þeir að það skipti engu máli; að bílasala mundi ekki aukast þó að hætt væri að leggja vörugjöld á bíla! Það stendur ekki til. Það stendur heldur ekki til að taka vörugjöldin af áfengi og tóbaki og ég styð það, það er ástæðulaust að fella niður vörugjöldin af þessum vörum, en af hverju eru menn að gera þetta ef þetta hefur engin áhrif, ef þetta skiptir engu máli? Auðvitað er hægt að stýra neyslu bæði með aðgengi og með verði og verðið er hluti af aðgenginu. Það er athyglisvert að sjá hvernig farið er með lýðheilsumálin hvað þetta varðar.

Aðeins varðandi öldrunarstofnanir þá er sett inn viðbótarfjármagn til að standa við það að heilbrigðisstarfsfólk sem vinnur á öldrunarstofnunum geti fengið greitt eins og jafnlaunaátakið gerði ráð fyrir. En það er líka gríðarlega há upphæð í fjárlögunum sjálfum til þess að gera upp eldri lífeyrisskuldbindingar hjá sjálfseignarstofnunum, en ég sakna þess mjög að það skuli ekki vera búið að ná samkomulagi við sveitarfélögin um sömu leiðréttingu. Sveitarfélögin eru enn í miklum vandræðum og það er verið að skera niður á stofnunum, meðal annars á Akranesi nú nýlega, það er verið að vinna í því þessa dagana, til þess einfaldlega að mæta eldri lífeyrisskuldbindingum sem hanga á stofnuninni þrátt fyrir breytingar.

Þetta var um heilbrigðismálin. Hinn málaflokkurinn sem menn stæra sig af að hafa í forgangi eru menntamálin. Ég hef gagnrýnt það mjög hart að í gegnum hvítbókina birtist skólastefna — að því er við í allsherjar- og menntamálanefnd héldum, eða ég hélt að minnsta kosti. Ég var búinn að bíða í meira en heilt ár eftir hvítbókinni vegna þess að mig langaði að sjá hvaða stefnu ráðherrann legði fram. Gott form, fá fram áætlanir og hugmyndir og síðan mundum við ræða þær og þróa í framhaldinu, eins og stendur í hvítbókinni, hafa mikið samráð. Hvað gerist? Það koma fjárlög sem fækka nemendaígildum í framhaldsskólum um 916. Það er hvergi minnst á það í þessari hvítbók. Hagræðingarhópur ríkisstjórnarinnar og formaður og varaformaður fjárlaganefndar eru orðnir aðalmenntamálaráðherra og aðalheilbrigðisráðherra. Var það fyrirkomulagið sem átti að vera?

Því ber að fagna að á síðasta ári tókst að gera kjarasamninga við grunn- og framhaldsskólakennara. Því ber líka að fagna að fjárframlög vegna nemendaígilda hafa hækkað. En ég átti ekki von á því að menn mundu reyna að vinna þá fjárhæð upp með því að taka nemendur út úr skólakerfinu og allra síst vegna þess að hlutfall menntaðra er með því lægsta sem gerist í samanburði við önnur Norðurlönd; í raun erum við bara í slöku meðallagi í OECD. Við þurfum sem sagt að auka almenna menntun í landinu. Það gerum við ekki með því að úthýsa 25 ára og eldri úr framhaldsskólunum, úr bóknáminu, án þess að bæta nokkru í fullorðinsfræðsluna eða inn í símenntunarmiðstöðvarnar nema þá að, sem er eiginlega augljóst í þessu, þarna eigi að láta nemendur borga í staðinn. Það er sem sé verið að færa þá út úr opinbera kerfinu þannig að hægt sé að taka há og drjúg skólagjöld. Aftur hæla menn sér af því að lækka skatta en auka álögur, minnka aðgengi, setja á komugjöld, leggja á nefskatta. Það er ekki verið að lækka álögur á fólk.

Við sjáum að verið er að leiðrétta ákveðna hluti varðandi framhaldsskólann. Ég ætla að fagna því að menn tóku sig til og lagfærðu þar. Halda á í það sem kallað er „gólfið“ hjá fámennari framhaldsskólunum, að hluta þó, með 35 milljónum — þið sjáið hvað upphæðin er lág — þar sem menn höfðu lofað því að þessir skólar yrðu ekki skertir frekar. Þetta er að hluta til tekið til baka. Það má líka lýsa ánægju með að ríkisstjórnin eða hæstv. ráðherra hafi áttað sig á því að menn geta ekki hent út vinnustaðanámssjóði upp á 150 millj. kr. á sama tíma og menn eru í miklum vandræðum með að koma fólki í vinnustaðanám. Það eru því ýmsar lagfæringar sem eru gerðar hér. Svipað og var fyrir ári þá hefur umræðan haft áhrif og það er jákvætt og því ber að fagna að menn nái því. Ég ætla að vona að það geri umræðan í dag líka, tillögur stjórnarandstöðunnar, að þær hljóti hljómgrunn og komi í endurbótum fyrir 3. umr.

Það standa út af ákveðnir hlutir eins og framhaldsdeildirnar. Það er til dæmis óljóst hvernig menn ætla að fara með Patreksfjörð. Í störfum þingsins í morgun var gerð ágæt grein fyrir því hver staðan er. Þar hefur nemendum fjölgað mjög mikið. Þetta úrræði hefur tekist sérlega vel yfir landið, menn hafa getað aðstoðað unga nemendur við að sinna námi sínu í heimabyggð. Á Patreksfirði hefur nemendum fjölgað úr 18 í 38 en það hefur haft þær afleiðingar að Fjölbrautaskóli Snæfellinga í Grundarfirði er í miklum vandræðum með að sinna þeim nemendum vegna fjárskorts og alls ekki búið að leysa það hér. Ég treysti á að það verði skoðað milli umræðna og tryggt að ekki þurfi að fara í niðurskurð en þá fækkar námsbrautum og aftur hefst aukinn fólksflótti af þessum svæðum.

Einnig er hægt að fagna viðbótum inn á Landbúnaðarháskólann og Háskólann á Hólum. En á sama tíma og Landbúnaðarháskólinn fær 17,9 milljónir í frumvarpinu er verið að skera niður frá atvinnuvegaráðuneyti fjármagn til rannsókna. Síðan er að vísu bætt við til rannsókna í Landbúnaðarháskólanum en takið eftir að það er verið að gera þetta án þess að nokkuð sé vitað um það hvernig menn ætla að halda utan um framtíð þessara skóla, það er engin framtíðarsýn, það er engin áætlun. Hæstv. ráðherra hafði komið með tillögur um að sameina Landbúnaðarháskólann og Háskóla Íslands, flokkssystkini hans og margir fleiri, meðal annars sá sem hér stendur, gagnrýndu það mjög harðlega og þá hopar hann og kemur svo með hótanir um að nú eigi að bara að skera niður og aðlaga skólann fjárlögum. Mér er til efs, jafnvel þó að smápeningur komi þarna inn, að það muni duga Landbúnaðarháskólanum. Þar er líka halli upp á hundruð milljóna, halli sem hangir yfir þessum skóla og birtist alltaf hjá Ríkisendurskoðun einu sinni á ári og veikir stöðu skólans.

Fyrir báða þessa skóla vantar framtíðarsýn og ég hef lagt fram skriflega fyrirspurn, af því að ég hef ekki fengið nein svör við tölvupósti né formlegu bréfi, þó að ég sé í allsherjar- og menntamálanefnd, frá ráðuneytinu og frá hæstv. ráðherra. Þrátt fyrir ítrekaðar bréfaskriftir í rúma tvo mánuði hef ég ekki fengið nein svör, ekki einu sinni um það hvaða gögn liggja fyrir í ráðuneytinu um áform um sameiningar. Það er auðvitað til vansa ef við í þinginu eigum svo að vera að fjalla um þetta mál í fagnefndum og reyna að taka afstöðu til hvernig við viljum hafa þetta.

Allsherjar- og menntamálanefnd fundaði í morgun með Ríkisútvarpinu. Það er eiginlega ekkert hægt að segja í sambandi við það mál annað en þetta: Hvað er meiri hluti fjárlaganefndar að gera, hvert eruð þið að stefna? Ætlið þið að leggja niður Ríkisútvarpið? Það er það sem verið er að gera. Það er samdóma álit allrar framkvæmdastjórnarinnar og stjórnar Ríkisútvarpsins. Hógvær beiðni stjórnarandstöðunnar er: Látið þið útvarpsgjaldið renna til útvarpsins, því að þið eruð ekki að lækka skatta á fólki með því að lækka útvarpsgjaldið. Nei, það er akkúrat þetta sama: Hér erum við sem lækkum skatta en við notum svo útvarpsgjaldið til að borga almenn ríkisútgjöld. Þetta er engan veginn boðlegt.

Svo koma í fjárlaganefnd skilyrði fyrir fjárveitingum. Það eru ekki nema tvö ár frá því Alþingi, eftir vinnu á tveimur kjörtímabilum, mótaði stefnu um Ríkisútvarpið. Samt koma menn í þingið og segja: Það þarf að móta stefnu. Af hverju segja þeir ekki bara strax: Það á að leggja útvarpið niður? Af hverju segja þeir það ekki beint í staðinn fyrir að vera að tala um að móta þurfi nýja stefnu? Það er það sem er verið að gera. Ég trúi því ekki að menn ætli að fara þessa leið, ég treysti á að menn kynni sér nákvæmlega gögn sem ég hef ekki tíma til að fara yfir í þessari ræðu, það eru vonandi margar ræður eftir í þessari umfjöllun. Ég treysti því að menn komi og segi nákvæmlega, og það er Alþingi sem á að segja það, hvernig þeir vilja hafa Ríkisútvarpið. Þá er ég að tala um rammann. Á að þjónusta landsbyggðina? Á að viðhalda gullkistunni, sem eru verðmætin sem Ríkisútvarpið á eftir áratugasögu? Eða á að henda henni? Á að þjónusta betur íslenskt efni fyrir börn? Eigum við að nota íslenska miðla til að styrkja stöðu tungumálsins, sem á undir högg að sækja í því tæknilega umhverfi sem við erum í í dag? Ætlum við að halda úti dreifikerfinu? Ætlum við að tryggja að það verði útvarp og sjónvarp á öllum landshornum? Eða ætlum við setja það almennt á allar útvarpsstöðvarnar að þær verði að sjá til þess?

Þetta eigum við að vera að ræða, það er Alþingi sem ákveður þetta. Það var ákveðið árið 2013 að þjónustuhlutverk útvarpsins ætti að vera fjölbreytt. Hvað eru menn að biðja um? Þeir skipa nýja stjórn, en strax, eftir svona skamman tíma, fulltrúar frá öllum stjórnmálahreyfingum — við vorum á móti því hvernig hún var skipuð — hefur hún náð algjörlega saman um að segja: Hvað eruð þið að fara að gera? Þið getið þetta ekki, þið megið þetta ekki. Svo eru náttúrlega fleiri álitamál hvað þetta varðar.

Annað sem hefur sviðið mjög mikið alveg frá því að hrunið varð, er kannski eitt af því sem maður hefði viljað gera öðruvísi ef maður fengi tækifæri til þess aftur, var það hvernig við fórum með þróunaraðstoðina. Aftur gerist það að þingheimur setur saman, eftir að búið er að leggja fram metnaðarfulla áætlun, nýja áætlun, samþykkir hvaða markmið eigi að setja, hvaða prósentur eigi að nota og hvernig við ætlum að standa að þróunaraðstoð. Síðan líður ár og í ljós kemur að fjárhagur ríkisins er miklu betri en nokkur þorði að vona en samt er skorið niður. Það eru ekki bara íslenskir öryrkjar sem verða fyrir þessu, við ætlum líka að draga úr aðstoð við einstaklinga úti í heimi sem þurfa verulega mikið á aðstoð að halda. Við ætlum ekki að skipa okkur í flokk með siðmenntuðum þjóðum sem taka sameiginlega ábyrgð á heiminum, en erum þrátt fyrir allt eitt af ríkustu löndum heims.

Ég treysti á að þetta verði líka skoðað á milli umræðna. Þó að ekki hafi verið gerð formleg tillaga um breytingar þarna er þetta eitt af því sem maður hálfskammast sín fyrir í samstarfinu við Norðurlöndin og önnur lönd. Við getum gert svo miklu betur og við eigum að gera svo miklu betur.

Ef ég tek jákvæðu þættina inn á milli þá er fjarskiptasjóðurinn einn af þessum mikilvægu þáttum sem hér koma inn í fjárlögin. Þegar núverandi ríkisstjórn tók við völdum henti hún út nánast öllu sem áður hafði verið gert eða eins miklu og hún gat en er svo að koma inn með ýmis atriði núna — það er mjög skemmtilegt að fylgjast með því — meðal annars byggðaáætlun og sóknaráætlun landshluta. Það er eitt af stærstu verkefnunum líka, hvað varðar innviði samfélagsins, að bæta fjarskipti, það tryggir möguleika á jafnri búsetu í landinu. Ég fagna því að hér er stigið skref í þá átt þó að það hafi komið fram, meðal annars hjá hv. þm. Haraldi Benediktssyni, svo að ég fari nú rétt með nafn nágranna míns þarna í Hvalfjarðarsveitinni, sem hefur stýrt þessum hópi; hann hefur gert skilmerkilega grein fyrir því að þarna þarf meira fé. Fram undan er stórt verkefni en ég fagna því að þarna eru fyrstu skrefin stigin.

Það er margt sem vantar og við munum ræða miklu betur seinna. Það vantar inn allt í sambandi við húsnæðismál. Eftir eitt ár í viðbót koma niðurstöður; það sem búið var að klára fyrir síðustu kosningar, það er í lagi, við ætlum að taka það upp, en við eigum enga peninga í það. Húsnæðisbætur, engin peningur í þær og ekki búið að ljúka því máli, að því verður komið síðar í ræðu. Hvað með fæðingarorlofið? Búið er að skipa nefnd einu sinni enn til að vita hvernig endurheimta eigi fæðingarorlofið. Þannig getum við haldið áfram.

Ég treysti á að þær tillögur sem hér hafa verið lagðar fram af stjórnarandstöðunni — sem eru meðal annars um að falla frá hækkunum á greiðsluþátttöku (Forseti hringir.) í heilbrigðiskerfinu, eflingu á framhaldsskólunum, framlög til heilbrigðisþjónustunnar (Forseti hringir.) og sérstaklega viðhaldið og endurbæturnar á Landspítalanum, framkvæmdir líka — (Forseti hringir.) komi inn á milli umræðna og menn reyni að ná sátt um miklu betra fjárlagafrumvarp.