fjárlög 2023.
Forseti. Ég var hér að fara yfir minnisblað til fjárlaganefndar um viðbótarsamning við kirkjujarðasamkomulagið út af breytingartillögu Pírata við fjárlögin þar sem við leggjum til að þessir 4 milljarðar sem verið er að greiða í kirkjujarðasamkomulagið verði einfaldlega felldir niður. Ég ætla að fara yfir ástæður þess, sem eru reifaðar í þessu minnisblaði, og langar að klára að fara yfir það.
Næst fjalla ég um kaflann varðandi lög um opinber fjármál því að þau takmarka rosalega mikið hvað ríkið getur gert í langtímasamningum. Með leyfi forseta þá byggjast lög um opinber fjármál á skilgreindum grunngildum, þar á meðal grunngildum sjálfbærni „sem felst í því að opinberar skuldbindingar séu viðráðanlegar til skemmri og lengri tíma og leggi ekki ósanngjarnar byrðar á komandi kynslóðir.“
Um skuldbindingar ríkisins er fjallað í 1. mgr. 40. gr. laganna, sem segir:
„Ríkisaðilum í A1-hluta er heimilt, að fengnu samþykki ráðherra og hlutaðeigandi ráðherra, að gera samninga um framkvæmdir, rekstur eða önnur afmörkuð verkefni til lengri tíma en eins árs en þó eigi lengur en til fimm ára.“
Þetta er lykilatriði. 2. mgr. gefur hins vegar möguleika á undanþágu frá fimm ára reglunni með heimild, „… að fengnu samþykki Alþingis, að semja um framkvæmdir, rekstur eða önnur afmörkuð verkefni til lengri tíma en fimm ára ef verkkaupi gerir kröfu um að verksali ráðist í kostnaðarsamar fjárfestingar til að uppfylla samningsskilyrði.“
Enn fremur er skýrt í 4. mgr., með leyfi forseta:
„Útgjöld vegna samninga skv. 1., 2. og 3. mgr. skulu vera í samræmi við þá stefnumörkun sem liggur til grundvallar fjármálaáætlun.“
Og í 5. mgr.:
„Í samningum um rekstrarverkefni samkvæmt þessari grein skal m.a. skilgreina umfang og gæði þeirrar starfsemi sem samningurinn tekur til, samningstíma, skilyrði fyrir samningsgreiðslum, eftirlit með framkvæmd þeirra og meðferð ágreiningsmála.“
Almennt skulu samningar takmarkast við fimm ár en hægt er að veita undanþágu ef krafa er um kostnaðarsamar fjárfestingar. Ekki er hægt að sjá að viðbótarsamningur kirkjujarðasamkomulagsins uppfylli þær kröfur, sérstaklega ef horft er til útskýringa með 40. gr. þar sem segir, með leyfi forseta:
„Gert er ráð fyrir að það sé á ábyrgð verkkaupa að rökstyðja tímalengd samnings en bæði ráðherra og hlutaðeigandi ráðherra taki afstöðu til sjónarmiða verkkaupa á grundvelli rökstuðningsins.“
Þarna er verið að tala um fjármálaráðherra. Engin tilraun er gerð til þess að rökstyðja tímalengd samningsins og ekki er augljóst á efni hans hvers vegna endurskoðun er takmörkuð til 15 ára en ekki fimm.
Það vantar rökstuðning um útgjöld vegna samningsins í samræmi við stefnumörkun sem liggur til grundvallar fjármálaáætlun eins og er kveðið á um í lögunum. Hér mætti áætla að gert sé grein fyrir sundurliðun vegna 62. gr. stjórnarskrárinnar, sem kveður á um að ríkið skuli styðja og styrkja kirkjuna, og síðan uppgjöri gagnvart þeim kirkjujörðum sem færðust til ríkisins árið 1997. Ég fjallaði betur um þetta í ræðunni hér áðan.
Að lokum vantar að skilgreina umfang og gæði þeirrar starfsemi sem samningurinn tekur til, hvaða skilyrði fylgja greiðslum og eftirlit með þeim skilyrðum. Gert er grein fyrir því í 6. gr. viðbótarsamningsins hvernig meðferð ágreiningsmála er háttað.
Miðað við umfang samningsins og ofangreind álitaefni þá væri eðlilegt að fá skýra afstöðu Ríkisendurskoðunar á því hvort samningurinn standist lög um opinber fjármál. Einnig ætti að leita til ráðuneytis og ríkisendurskoðunar vegna framsetningar á skuldbindingum gagnvart 62. gr. stjórnarskrárinnar í fjárlögum annars vegar og hins vegar framsetningar vegna uppgjörs vegna þeirra eigna sem ríkið fékk árið 1997, sérstaklega með tilliti til stofnefnahagsreiknings, því að ef ekki er búið að gera þær eignir upp að fullu þá þarf að gera grein fyrir því í stofnefnahagsreikningi.
Síðan þá hef ég spurt ítrekað um þetta og ráðuneytið svarar svona óformlega, alla vega á nefndarfundum, að það séu engar skuldbindingar á bak við þessar eignir. Því er þetta mögulega afgreitt, en það væri fínt að fá þetta skriflegt, uppákvittað formlega o.s.frv.
Það eru ýmis önnur atriði í viðbótarsamningum. Í 1. gr. viðbótarsamningsins er gert ráð fyrir að af greiðslu ríkisins skuli níu tíundu vera vegna launakostnaðar og einn tíundi vegna annars kostnaðar. Þetta hlutfall launakostnaðar verður að teljast ansi hátt samanborið við alla aðra starfsemi. Rangt hlutfall launakostnaðar og annars kostnaðar getur haft afdrifarík áhrif ef þróun launa og verðlags er mjög ólík. Hátt launahlutfall myndi þá annaðhvort auka framlög til samningsins óhóflega mikið eða ekki vera nóg til þess að standa undir verðlagsforsendum.
Athygli má þó vekja á því að það er ekki gert ráð fyrir neinni aðhaldskröfu, sem er óvenjulegt miðað við almenna reglu um aðhaldskröfu.
Undirnefnd fjárlaganefndar sem gerði þetta minnisblað til fjárlaganefndar á síðasta kjörtímabili kom síðan með nokkrar tillögur. Ekki ein þessara tillagna hefur verið uppfyllt þannig að ég hef beðið nefndaritara um að grafa upp þetta minnisblað svo að hægt sé að senda það aftur á fjárlaganefnd þessa kjörtímabils og athuga hvort ekki sé hægt að klára þetta.
Tillögur undirnefndarinnar voru fyrst að fjárlaganefnd fengi skýra afstöðu Ríkisendurskoðunar á því hvernig viðbótarsamningurinn stæðist lög um opinber fjármál. Síðan að fjárlaganefnd fengi minnisblöð um afstemmingu ráðuneytis og Ríkisendurskoðunar vegna eignatilfærslunnar árið 1997, svo að við vitum hversu mikið við skuldum fyrir þær eignir. Fjárlaganefnd fær síðan minnisblað um launahlutfall í ríkisstofnunum og hvernig sé hægt að rökstyðja 90% launahlutfall í viðbótarsamningum. Þetta er mikilvægt, eins og ég útskýrði áðan. Fjárlaganefnd á síðan að fá minnisblað sem útskýrir af hverju ekki er gert ráð fyrir aðhaldskröfu. Fjárlaganefnd fær einnig minnisblað sem útskýrir af hverju tímamörk samningsins séu lengri en fimm ár, sem er grundvallaratriði. Einnig fær fjárlaganefnd minnisblað um hvernig útgjöld vegna samningsins séu í samræmi við þá stefnumörkun sem liggur til grundvallar fjármálaáætlun — þetta vantar algerlega. Að lokum fær fjárlaganefnd minnisblað þar sem farið er yfir umfang og gæði þeirrar starfsemi sem samningurinn tekur til, samningstíma, skilyrði fyrir samningsgreiðslum og eftirlit með framkvæmd þeirra. Allt eru þetta atriði sem lög um opinber fjármál kveða á um.
Þetta er stórt mál. Forsaga kirkjujarðasamkomulagsins er nærri einnar og hálfrar aldar gömul og má segja að ákveðin kaflaskil hafi orðið þegar Kristján IX Danakonungur afhenti Íslendingum stjórnarskrá þar sem hin evangelíska lúterska kirkja var gerð að þjóðkirkju á Íslandi. Í 45. gr. var sagt að hið opinbera ætti að styðja þjóðkirkjuna og vernda. Sú grein er 62. gr. í núverandi stjórnarskrá og er efnislega eins og upprunalega greinin í stjórnarskránni frá 1874. Árið 1906 skilaði nefnd, sem skipuð hafði verið samkvæmt konungsúrskurði 2. mars 1904, tillögum um kirkjumál Íslands. Nefndin skilaði nokkrum frumvörpum til laga um málefni kirkjunnar og meðal þeirra er frumvarp um sölu kirkjujarða þar sem fram kemur í 14. gr. að öll skjöl er snerta söluna skuli lögð fyrir á næsta Alþingi til athugunar. Samkvæmt 15. gr. skal leggja andvirði seldra kirkjujarða og ítaka í kirkjujarðasjóð sem skal skv. 16. gr. árlega leggja við höfuðstól 5% af árstekjum en að öðru leyti ganga vextirnir til launa sóknarpresta þjóðkirkjunnar.
Þetta gekk ekki eftir. Einhverjar jarðir voru seldar sem fóru upp í þetta sem dugði alls ekki til að viðhalda launum presta. Í kjölfarið komu upp alls konar ágreiningsefni um hvernig ríkið eigi að styðja og styrkja kirkjuna og borga þessi laun. Við erum komin á þann stað í dag að við erum að borga 4 milljarða kr. á ári á þeim grundvelli sem kirkjujarðasamkomulagið kveður á um, án þess þó að það sé skýrt hvort til ókominnar framtíðar séu settar einhverjar byrðar á framtíðarkynslóðir vegna þessarar eignatilfærslu.
Hér er lykilatriði hversu mikið af þessari greiðslu, 4 milljörðum, er vegna þess að við erum að borga fyrir þessar jarðir og hversu mikið er til að styðja, styrkja og vernda þessa blessuðu þjóðkirkju, því að um leið og við erum búin að borga fyrir jarðirnar, sem virðist vera að við séum búin að gera samkvæmt svörum fjármálaráðuneytisins, þá hlýtur þessi upphæð að lækka þannig að hún nái bara yfir 62. gr. stjórnarskrárinnar. Ég er á þeirri skoðun að hún ætti ekki að vera mjög há, kannski í mesta lagi til að halda úti Biskupsstofu eða eitthvað því um líkt, ef það, en alls ekki ætti að borga laun einhverra rúmlega 100 presta hingað og þangað um landið. Meira að segja ef enginn væri skráður í þjóðkirkjuna þyrfti samkvæmt gamla kirkjujarðasamkomulaginu samt að borga laun einhverra 60–70 presta, þrátt fyrir að enginn væri í kirkjunni. Það er mjög merkilegt.
