almenn hegningarlög.

Herra forseti. Dr. Edith Eger mun fagna 93 ára afmæli sínu í næstu viku. Dr. Edith Eger er Bandaríkjakona sem hefur sagt sögu sína í bandarískum fjölmiðlum að undanförnu. Hún er af ungverskum ættum og komst lifandi úr dauðabúðum nasista í Auschwitz í herteknu Suður-Póllandi. Hún var aðeins 16 ára gömul þegar hún horfði upp á hvernig foreldrum hennar var vísað í gasklefa í Auschwitz, stærstu fangabúðum sem nasistar stjórnuðu í síðari heimsstyrjöldinni.

Nasistar fóru með völd í Þýskalandi á árunum 1933–1945. Undir stjórn þeirra hernámu Þjóðverjar mörg nágrannalönd sín, en innrás þeirra í Pólland árið 1939 markaði upphaf seinni heimsstyrjaldarinnar sem stóð til ársins 1945. Á þessum tíma stóðu nasistar fyrir skipulögðum fjöldamorðum á evrópskum gyðingum með það að markmiði að útrýma þeim, en hugtakið helförin hefur verið notað til að lýsa þeim atburðum. Um 6 milljónir gyðinga í Evrópu létust í helförinni og flestir þeirra í útrýmingarbúðum sem settar voru upp í Póllandi, en þær voru Auschwitz-Birkenau, Belzec, Chelmno, Majdanek, Sobibor og Treblinka. Að auki létust margir í þeim fjölmörgu þrælkunar- og fangabúðum sem nasistar stóðu fyrir. Einnig má hér nefna aðra hópa sem ofsóttir voru og myrtir af nasistum, til að mynda stríðsfangar, fatlaðir, Rómafólk, samkynhneigðir, pólitískir fangar og vottar Jehóva. Einnig var í útrýmingarbúðum nasista myrtur fjöldi borgara, einkum frá Póllandi, Sovétríkjunum, Slóveníu og Serbíu.

Herra forseti. Óvefengjanlegar heimildir eru fyrir þessu þjóðarmorði og má í þeim efnum meðal annars vísa til skjalfestra frásagna þeirra sem lifðu hörmungarnar af og upplýsinga frá öðrum samtímamönnum. Jafnframt eru mannvirki frá þessum tíma og leifar af þeim sem og önnur haldbær gögn sem leiða í ljós staðreyndina um helförina.

Tjáningarfrelsið er eitt af grundvallarmannréttindum og er varið í 73. gr. stjórnarskrárinnar. Þar segir í 1. mgr. að allir séu frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Í 2. mgr. kemur síðan fram að hver maður eigi rétt á að láta í ljós hugsanir sínar, en ábyrgjast skuli hann þær fyrir dómi. Ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi má aldrei í lög leiða. Í 3. mgr. segir síðan að tjáningarfrelsi megi aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum. Þegar til álita kemur að banna tjáningu þarf að vega það með hliðsjón af þessum skilyrðum stjórnarskrárinnar fyrir því að takmarka tjáningarfrelsið.

Þetta nefni ég hér í minni ræðu vegna þess að í tilefni af því að ég hef látið dreifa frumvarpinu sem ég mæli fyrir hér í dag hafa skapast nokkuð kröftugar og öflugar umræður í samfélaginu um tjáningarfrelsi, hvenær megi setja því skorður og hvort réttlætanlegt sé að setja því skorður þegar um er að ræða afneitun versta glæps mannkynssögunnar, morðs, kaldrifjað morðs á 6 milljónum gyðinga.

Aftur að stjórnarskrá Íslands. Þegar kemur að tjáningarfrelsinu og í ljósi efnis frumvarpsins sem við ræðum hér er í 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar að finna þrjú skilyrði fyrir því að setja tjáningarfrelsinu skorður. Í fyrsta lagi verður slík takmörkun að leiða af lögum. Í öðru lagi verður hún að stefna að einhverju þeirra markmiða sem talin eru upp í ákvæðinu. Í þriðja lagi verður takmörkunin að vera nauðsynleg og samrýmast lýðræðishefðum. Samrýmast lýðræðishefðum.

Eins og áður greinir er með frumvarpinu lagt til gert verði refsinæmt að afneita opinberlega glæpum nasista sem framdir voru í síðari heimsstyrjöldinni. Með þessu er fullnægt lagaáskilnaði 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar til að takmarka tjáningarfrelsið. Þess ber að geta að takmörkunin er bundin við tiltekna tjáningu sem nánar er lýst í refsiákvæðinu og því er ekki um of almenna takmörkun að ræða þannig að í bága fari við stjórnarskrá Íslands.

Í annan stað stefnir frumvarpið að fyrrgreindum markmiðum sem lýst er í 3. mgr. 73. stjórnarskrárinnar. Í því sambandi skal tekið fram að þessi takmörkun á tjáningarfrelsinu helgast af allsherjarreglu, en opinber afneitun á helförinni er til þess fallin að raska henni. Jafnframt hefur frumvarpið þann tilgang að vernda réttindi eða mannorð annarra. Þetta tekur til æru og minningar þeirra sem létust í helförinni en frumvarpinu er ætlað að koma í veg fyrir að gróflega sé brotið gegn æru og mannorði þeirra sem urðu fyrir þessum glæpum. Eru þá einnig hafðir í huga hagsmunir þeirra sem tilheyra þeim hópum sem ofsóttir voru af nasistum.

Loks er fullnægt því skilyrði fyrir takmörkun tjáningarfrelsis að hún sé nauðsynleg og samræmist lýðræðishefðum. Takmörkunin felur í sér bann við því að afneita opinberlega einna verstu glæpum sem framdir hafa verið gegn mannkyni. Glæpir sem bæði í sögulegu samhengi sem og landfræðilegu standa nærri Íslandi. Nauðsynlegt er að standa vörð um sögu þessara hörmunga sem áttu sér stað á tímum seinni heimsstyrjaldarinnar og koma í veg fyrir að unnt verði að grafa undan henni, gera lítið úr, rangfæra eða falsa þá sögu. Af hverju? Til að koma í veg fyrir að slíkir atburðir endurtaki sig nokkurn tíma. Þótt ekki hafi svo einhverju nemi reynt á tjáningu af því tagi sem frumvarpinu er stefnt gegn er mikilvægt að vera á varðbergi og fyrirbyggja hana eftir því sem unnt er.

Ég vil í því samhengi nefna að mörgum hefur þótt langt seilst hér í því að fyrirbyggja eitthvað sem átt hefur sér stað í öðrum löndum en á Íslandi. En ég vil minna á að í september 2019 safnaðist saman á Lækjartorgi hópur karlmanna frá Noregi og Svíþjóð, ekki langt frá okkur hér í Alþingishúsinu, veifandi fánum nýnasista, dreifandi blöðungum nýnasista þar sem helförinni var afneitað, þar sem boðskap nýnasista var haldið á lofti — á Lækjartorgi hér á Íslandi í september 2019. Af því tilefni tók fjölmiðillinn Stundin viðtal við íslenskan mann sem titlar sig formann Íslandsdeildar þessara norrænu samtaka sem nefna sig Norðurvígi. Þessi íslenski maður efaðist stórlega um að helförin hefði átt sér stað. Þetta er því ekki fjarlæg þróun sem hefur átt sér stað heldur er þróunin komin hingað til okkar, enda erum við ekki eyland. Við erum hluti af alþjóðlegri þróun sem hefur því miður verið að eiga sér stað undanfarin ár og mun ég koma að því síðar í ræðu minni.

Í mörgum nágrannalöndum okkar hefur ekki einungis afneitun á helförinni verið að sækja í sig veðrið opinberlega heldur hefur þeim glæpum því miður fjölgað sem byggjast á gyðingaandúð og byggjast á þeim málflutningi sem nýnasistar og fleiri hafa haldið á lofti um afneitun helfararinnar, glæpir sem hafa beina tilvísun í þá orðræðu, og samtökum sem ala á kynþáttahatri hefur vaxið fiskur um hrygg. Þessu til stuðnings má benda á ársskýrslu Evrópunefndar gegn kynþáttafordómum, ECRI-nefndarinnar. Nýjasta ársskýrsla nefndarinnar er frá árinu 2019. Þar kemur fram að glæpum byggðum á gyðingaandúð, múslimahatri, kynþáttafordómum og kynþáttahatri, sem og öðrum glæpum gegn öðrum trúarhópum, fjölgi á ógnarhraða í aðildarríkjum Evrópuráðsins. Sérstaklega hafi mælst mikil aukning í glæpum byggðum á gyðingahatri á undanförnum árum í aðildarríkjunum.

Hatursorðræðu sem beinist að þessum hópum er oft hrundið af stað af nýnasistum og öðrum hópum öfgasinna. Frumvarpið, sem ég legg hér fram með stuðningi alls þingflokks Samfylkingarinnar ásamt stuðningi hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar og hv. þm. Þorbjargar Sigríðar Gunnlaugsdóttur, hefur því að geyma tillögu sem er nauðsynleg til að sporna afdráttarlaust við þeirri skelfilegu þróun sem átt hefur sér stað í nágrannalöndum okkar. Hún samræmist ekki aðeins lýðræðishefðum sem Ísland hefur tileinkað sér og undirgengist í bandalagi við aðrar þjóðir, heldur miðar hún að því að standa vörð um lýðræðishefð og almenn gildi sem lýðræðisríki Evrópuráðsins eru ásátt um að halda á lofti, sem er virðing fyrir lögum og reglum, lýðræði og mannréttindum.

Til samanburðar má nefna að lög hafa áður verið sett hér á landi sem banna ákveðna tjáningu með því að leggja refsingu við henni. Í þeim efnum má benda á að í XXV. kafla almennra hegningarlaga eru lagðar refsingar við hótunum, hatursorðræðu, móðgunum og smánun nákominna, ærumeiðingum og aðdróttunum. Við höfum því fordæmi þar og vil ég sérstaklega minna á hatursorðræðu og hótanir sem eru sambærilegar því sem hér er að finna.

Mig langar að víkja næst að mannréttindasáttmála Evrópu og alþjóðlegum samanburði vegna þess að frumvarpið sem ég mæli hér fyrir kemur ekki úr tómarúmi. Það er m.a. lagt fram vegna þeirra atburða sem áttu sér stað við og inni í bandaríska þinghúsinu á Capitol Hill 6. janúar síðastliðinn og sömuleiðis sem viðbragð við þeirri þróun sem átt hefur sér stað í Evrópuríkjum og ríkjum Evrópuráðsins, sérstaklega síðustu tvö ár.

Mig langar til að víkja máli mínu að mannréttindasáttmála Evrópu sem Ísland á að sjálfsögðu aðild að. Tjáningarfrelsið er verndað í 10. gr. sáttmálans, en hann var lögfestur hér á landi með lögum nr. 62/1994. Þar segir í 1. mgr. að sérhver maður eigi rétt til tjáningarfrelsis. Sá réttur skal einnig ná yfir frelsi til að hafa skoðanir, taka við og skila áfram upplýsingum og hugmyndum heima og erlendis án afskipta stjórnvalda. Þá kemur fram í 2. mgr. ákvæðisins að þar sem af réttindum þessum leiði skyldur og ábyrgð sé heimilt að þau séu háð þeim formsreglum, skilyrðum, takmörkunum eða viðurlögum sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi vegna þjóðaröryggis, landvarna eða almannaheilla, til þess að firra glundroða eða glæpum, til verndar heilsu eða siðgæði manna, mannorði eða réttindum og til þess að koma í veg fyrir uppljóstranir trúnaðarmála eða til þess að tryggja vald og óhlutdrægni dómstóla. Ákvæði 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 73. gr. stjórnarskrárinnar eiga sér efnislega samstöðu, enda var markmiðið með endurskoðun á mannréttindakafla stjórnarskrárinnar með stjórnarskipunarlögum, nr. 97/1995, að tryggja að reglur hans tækju mið af þjóðréttarlegum skuldbindingum Íslands.

Þann 3. október 2019 komst Mannréttindadómstóll Evrópu að þeirri niðurstöðu í dómi í máli Pastörs gegn Þýskalandi að bann við tjáningu gegn helförinni samræmdist mannréttindasáttmála Evrópu. Pastörs, sem var þingmaður í Þýskalandi, dró í efa tilvist helfararinnar í ræðu sem hann flutti árið 2010. Pastörs var dæmdur í átta mánaða skilorðsbundið fangelsi fyrir að hafa brotið gegn þýskum hegningarlögum með tjáningu sinni. Mannréttindadómstóll Evrópu taldi fullyrðingar hans fela í sér vanvirðingu gagnvart fórnarlömbum helfararinnar. Í dóminum kom meðal annars fram að Pastörs hefði viljandi haft í frammi ósannindi til að varpa rýrð á gyðinga og þær ofsóknir sem þeir urðu fyrir í seinni heimsstyrjöldinni. Jafnframt taldi Mannréttindadómstóllinn að með sakfellingunni hefðu viðbrögð þýskra yfirvalda verið í samræmi við meðalhóf og ekki farið í bága við áskilnað um að þau væru nauðsynleg í lýðræðislegu þjóðfélagi.

Sömuleiðis hafði Mannréttindadómstóll Evrópu, með ákvörðun frá 20. október 2015 í máli M'Bala M'Bala gegn Frakklandi, og í ákvörðun frá 8. janúar 2019 í máli Williamson gegn Þýskalandi, komist að þeirri niðurstöðu að kæra þeirra til dómstólsins í Strassborg væri ótæk til meðferðar, en þær komu til vegna dóma sem aðilar hlutu fyrir að móðga gyðinga sem og gróflega gera lítið úr helförinni. Dómstóllinn komst að þeirri niðurstöðu að þess konar tjáning nyti ekki verndar mannréttindasáttmála Evrópu.

Aðeins meira um alþjóðlegan samanburð. Það er svo skrýtið og sérkennilegt þrátt fyrir þessa evrópsku sögu okkar og þó svo að við séum ekki partur af meginlandi Evrópu og höfum ekki verið beinir þátttakendur í seinni heimsstyrjöldinni, þá vorum við það samt sem áður og eigum sannarlega hlut að máli. Við erum hluti af þessari sögu og þessi saga er hluti af okkar sögu. Þrátt fyrir það eru ekki mikil merki um að við berum virðingu fyrir þeirri sögu, hvort sem er í lagabálkum okkar eða til að mynda með því að halda minningardag helfararinnar 29. janúar ár hvert eins og öll önnur ríki ÖSE gera. Þetta þykir mér og fleirum sérkennilegt. Sömuleiðis þurfum við að bæta úr vegna þeirrar þróunar sem átt hefur sér stað með aukinni skautun í pólitískri umræðu og með meiri skautun í lýðræðishefð og lýðræðisumræðu. Þar sem við höfum séð meiri öfgar í evrópskum stjórnmálum og á alþjóðavísu, þar sem hatursorðræða, rangtúlkun og falsfréttir hafa fengið aukið vægi, verðum við líka að bera virðingu fyrir þessari samevrópsku sögu sem við eigum hlut að. Það snýst um að virða eftirlifendur og fórnarlömb helfararinnar í þeim tilgangi að koma í veg fyrir að slíkt endurtaki sig. Við þurfum líka að sýna auðmýkt og virðingu með formlegum hætti í lagabálki okkar og með því að taka formlegar ákvarðanir.

Af því að ég minntist á að Ísland væri eina ÖSE-ríkið sem ekki heldur minningadag um helförina á hverju ári þá er það líka svo að fjölmörg Evrópuríki hafa gert það refsivert að afneita eða réttlæta helförina, þjóðarmorð eða stríðsglæpi. Finna má slíkt í lögum Austurríkis, Belgíu, Frakklands, Grikklands, Hollands, Ítalíu, Ísraels, Liechtensteins, Litáens, Lúxemborgar, Póllands, Portúgals, Rúmeníu, Rússlands, Slóvakíu, Spánar, Sviss, Tékklands, Ungverjalands, Úkraínu og Þýskalands. Við værum því ekki ein á báti eða með einhvers konar sérlög þar sem vegið væri að tjáningarfrelsi borgaranna. Nei, heldur betur ekki. 21 Evrópuríki er með þess konar ákvæði í sínum lögum.

Einnig má vísa í það að hjá Evrópusambandinu tók gildi árið 2008 rammaákvörðun um baráttu gegn ákveðnu formi og tjáningu kynþáttafordóma og útlendingahaturs með refsilögum. Þar kemur fram í 1. gr. að hvert og eitt aðildarríki skuli grípa til aðgerða sem nauðsynlegar eru til að nánar tilgreind háttsemi verði refsiverð. Þar á meðal tekur d-liður 1. gr. rammaákvörðunar nr. 913/2008 til þess að opinberlega samþykkja, afneita, eða að gróflega gera lítið úr glæpum sem skilgreindir eru í 6. gr. sáttmála Alþjóðlega herdómstólsins sem fylgir Lundúnasamkomulaginu frá 8. ágúst 1945 og beinist gegn hópi fólks eða einstaklingum innan hóps sem skilgreindur er út frá kynþætti, lit, trúarbrögðum, uppruna eða þjóðerni og háttsemi sé líkleg til að hvetja til ofbeldis eða haturs gagnvart slíkum hópi eða meðlimi slíks hóps. Með þessu er átt við fórnarlömb helfararinnar.

Við höfum því alþjóðlegan samanburð, alþjóðleg fordæmi fyrir lagasetningu á borð við þá sem ég ber á borð hér í sal Alþingis í dag. Og allur útúrsnúningur, með leyfi forseta, um að hér sé verið að vega gróflega að tjáningarfrelsinu er ekkert annað en það, útúrsnúningur. Við verðum líka að senda skýr skilaboð, í takt við það sem gerist á alþjóðavettvangi, um að við munum aldrei sætta okkur við hatursorðræðu, afneitun versta glæps sem átt hefur sér stað á Vesturlöndum eða nokkuð af því tagi muni nokkurn tímann endurtaka sig, eða að gert sé lítið úr þeim hryllilegu atburðum vegna þess að þeir hryllilegu atburðir eru gjörsamlega einstakir. Það er líka það sem verið er að árétta með þessu frumvarpi, helförin er af því tagi að hún er einstök, einstaklega hræðilega hryllilegur atburður.

Mig langar aðeins að víkja sögunni aftur að dr. Edith Eger, sem verður 93 ára gömul í næstu viku, af því að ég minntist á hana í upphafi ræðu minnar. Hún sagði í nýlegu viðtali við bandarísku NBC-fréttastofuna, með leyfi forseta: Þeir sögðu mér að ég væri ómennsk, að eina leiðin til að komast út fyrir mig væri sem lík.

Það eru sem betur fer margar sögur til af þeim sem lifðu af helförina. Það eru sögur af sigri andans, sigri hins mennska, sigri manngæsku. En því miður fer þeim ört fækkandi sem segja þá sögu beint úr eigin reynsluheimi. Eftirlifendum helfararinnar fer því miður fækkandi og það eru líka þau teikn á lofti að almenn vitund fólks um þessa hryllilegu hörmungaratburði, sem fólust í því að nasistar fangelsuðu og drápu um 6 milljónir gyðinga til viðbótar við aðra samfélagshópa, sé að hverfa. Nýleg bandarísk könnun, sem gerð var í 50 ríkjum Bandaríkjanna og niðurstöður voru birtar úr í september síðastliðnum, leiddi í ljós að skortur er á þekkingu á helförinni hjá fólki yngra en 40 ára. Í skoðanakönnuninni kom fram að 63% aðspurðra Bandaríkjamanna vissu ekki að 6 milljónir gyðinga hefðu verið myrtir í helförinni. Einn af hverjum tíu sagðist ekki muna eftir að hafa heyrt orðið helför áður.

Sem ein af fækkandi eftirlifendum helfararinnar telur dr. Edith Eger sig knúna til að deila sögunni, sögu sinni af hryllingi en líka sögu vonar og sögu sigurs. Ég ætla að fá að enda ræðu mína, herra forseti, á því að vitna áfram í dr. Edith Eger, sem sagði í áðurnefndu viðtali við NBC-fréttastofuna: Ég bjó mér til heim sem veitti mér nokkra huggun í sál minni. Ég gat ákveðið að það væri ekki ég sem væri fanginn heldur væru það nasistar sem væru fangarnir vegna samvisku sinnar. Og ég bað í raun fyrir þeim, ekki mér. Ég gat breytt hatri í samúð.

Þetta eru falleg orð sem bera vitni um mikla visku. Þau bera vitni um ótrúlega mannúð og manngæsku en þau bera líka vitni um átakanlega reynslu og þroska þess sem lent hefur í hræðilegum atburðum sem okkur ber að halda á lofti og minnast reglulega og koma í veg fyrir að þeim verði afneitað viljandi í þeim tilgangi að kynda undir hatur, ofsóknir og ofstopa.